MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 94 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — '(a) – (ii), (b) – (i), (c) – (iv), (d) – (iii)'. चारही मोहिमा एकेक करून घेतल्या की जोडणी आपोआप बसते. ऑपरेशन अजय आक्टोबर 2023 मध्ये, गाझा युद्ध पेटल्यानंतर, इस्त्राईलमधून भारतीय नागरिकांना मायदेशी आणण्यासाठी राबवली गेली; 13 आक्टोबरपासून बेन गुरियन विमानतळावरून विशेष विमाने सुरू झाली आणि त्यांनी एक हजारांहून अधिक भारतीयांना, तसेच काही नेपाळी नागरिकांनाही, बाहेर काढले — म्हणून (a) ची जोडी (ii) शी. ऑपरेशन गंगा ही फेब्रुवारी 2022 च्या रशियन आक्रमणानंतर युक्रेनमधून केलेली निर्वासन मोहीम होती; तिच्यात कित्येक हजार भारतीय, ज्यांतले बहुतांश वैद्यकीय विद्यार्थी होते, जमिनीमार्गे रोमानिया, हंगेरी, पोलंड, स्लोव्हाकिया व मोल्दोव्हाच्या सीमांपर्यंत नेऊन तिथून विमानाने मायदेशी आणले गेले, आणि समन्वयासाठी केंद्रीय मंत्री विशेष दूत म्हणून पाठवले गेले — म्हणून (b) ची जोडी (i) शी. ऑपरेशन देवीशक्ती ही ऑगस्ट 2021 मध्ये, काबूल पडल्यानंतर, अफगाणिस्तानातून भारतीय हवाई दलाने अत्यंत अल्प अवधीत केलेली हवाई निर्वासन मोहीम होती — म्हणून (c) ची जोडी (iv) शी. ऑपरेशन कावेरी ही 24 एप्रिल ते 5 मे 2023 या काळात सुदानमधून केलेली मोहीम होती, जेव्हा सुदानी सशस्त्र दले आणि रॅपिड सपोर्ट फोर्सेस यांच्यात लढाई पेटली; तिच्यात सुमारे 3,862 भारतीयांना मायदेशी आणले गेले — नौदलाने पोर्ट सुदानहून लोकांना उचलले आणि हवाई दलाच्या सी-130जे विमानांनी जेद्दामार्गे टप्पे घेतले — म्हणून (d) ची जोडी (iii) शी. छापलेले दोन स्तंभ दोन स्वतंत्र याद्या म्हणून वाचावेत, एक तक्ता म्हणून नव्हे : 'ऑपरेशन अजय' पानावर 'युक्रेन' च्या ओळीत छापले गेले आहे हा केवळ मांडणीचा परिणाम आहे, आणि जोडी म्हणजे पर्याय जे सांगतो ते असते, शेजारी काय छापले आहे ते कधीच नाही. हा संच लक्षात ठेवण्याचा सर्वात सोपा मार्ग कालक्रमाचा आहे : 2021 मध्ये अफगाणिस्तानसाठी देवीशक्ती, 2022 मध्ये युक्रेनसाठी गंगा, एप्रिल 2023 मध्ये सुदानसाठी कावेरी आणि आक्टोबर 2023 मध्ये इस्त्राईलसाठी अजय.

• (1)(a) – (i), (b) – (ii), (c) – (iii), (d) – (iv) — हा सरळ वरून खाली जोडणारा पर्याय आहे — एका स्तंभातला पहिला घटक दुसऱ्या स्तंभातल्या पहिल्याशी, दुसरा दुसऱ्याशी, याच क्रमाने — आणि त्याच्या चारही जोड्या चुकीच्या आहेत. तो ऑपरेशन अजयला युक्रेनकडे, गंगाला इस्त्राईलकडे, देवीशक्तीला सुदानकडे आणि कावेरीला अफगाणिस्तानकडे पाठवतो. त्याचे संपूर्ण आकर्षण दृश्यात्मक आहे : दोन्ही याद्या पानावर ज्या क्रमाने छापल्या गेल्या आहेत तोच क्रम तो जसाच्या तसा पुन्हा मांडतो, आणि जोड्यांचा प्रश्न नेमकी हीच चूक पकडण्यासाठी रचलेला असतो. नीटनेटका कर्ण दिसणाऱ्या पर्यायावर इतरांपेक्षा कमी नव्हे, तर जास्त संशय घ्यावा.
• (2)(a) – (ii), (b) – (iii), (c) – (iv), (d) – (i) — हा थोडक्यात हुकणारा आणि संचातला सर्वात धोकादायक पर्याय आहे. त्याच्या दोन जोड्या बरोबर येतात — अजय बरोबर इस्त्राईल आणि देवीशक्ती बरोबर अफगाणिस्तान — आणि मग तो उरलेल्या दोन जोड्या उलट्या करतो, गंगाला सुदानकडे आणि कावेरीला युक्रेनकडे पाठवत. इस्त्राईल व अफगाणिस्तानच्या मोहिमांबद्दल खात्री असलेला पण उरलेल्या दोहोंबद्दल धूसर असलेला उमेदवार इथे येऊन पडण्याची शक्यता निम्मी असते. यावरचा उपाय म्हणजे गंगाला युक्रेनशी नावानेच बांधून ठेवणे — 2022 च्या सुरुवातीला ज्या देशात भारतीय वैद्यकीय विद्यार्थ्यांची मोठी संख्या होती तिथून विद्यार्थ्यांना बाहेर काढणाऱ्या पहिल्या विमानांच्या वेळीच ते नाव ठरले — आणि कावेरीला सुदानशी त्या मोहिमेतल्या नौदलाच्या सहभागाने बांधून ठेवणे.
• (4)(a) – (iv), (b) – (ii), (c) – (iii), (d) – (i) — इथली प्रत्येक जोडी चुकीची आहे : अजय अफगाणिस्तानकडे, गंगा इस्त्राईलकडे, देवीशक्ती सुदानकडे आणि कावेरी युक्रेनकडे. उत्तर आणि थोडक्यात हुकणारा पर्याय ठरल्यावर चौथा पर्याय तयार करण्याची परीक्षकाची ठरलेली पद्धत म्हणजे बरोबर उत्तराची फिरवाफिरव करणे, आणि हा पर्याय तसाच बनवलेला आहे. दोन खुंट्या त्याला लगेच पाडतात — देवीशक्ती ऑगस्ट 2021 च्या काबूलच्या पतनाची आहे आणि कावेरी एप्रिल 2023 च्या सुदान संघर्षाची — आणि चार जोड्यांच्या प्रश्नात कोणत्याही दोन जोड्या निश्चितपणे ठरवल्या की चारांपैकी तीन पर्याय वगळायला सहसा तेवढेच पुरते.

भारताच्या निर्वासन मोहिमा परराष्ट्र मंत्रालय भारतीय हवाई दलाच्या साहाय्याने, आणि जिथे समुद्रकिनारा उपयोगी पडतो तिथे भारतीय नौदलाच्या साहाय्याने, राबवते; आणि प्रत्येक मोहिमेचे सांकेतिक नाव स्वतःच परीक्षेला येणारी माहिती बनून गेले आहे. अलीकडची मालिका एकत्र लक्षात ठेवण्याइतकी छोटी आहे. ऑपरेशन देवीशक्ती, ऑगस्ट 2021 — अफगाण सरकार कोसळल्यानंतर काबूलमधून भारतीय नागरिक तसेच अफगाण शीख व हिंदू यांना बाहेर काढणारी मोहीम. ऑपरेशन गंगा, फेब्रुवारी-मार्च 2022 — रशियन आक्रमणानंतर युक्रेनमधून भारतीयांना जमिनीमार्गे पश्चिम सीमांपर्यंत नेऊन रोमानिया, हंगेरी, पोलंड, स्लोव्हाकिया व मोल्दोव्हामधून विमानाने मायदेशी आणणारी मोहीम. ऑपरेशन कावेरी, 24 एप्रिल ते 5 मे 2023 — सुदानी लष्कर व रॅपिड सपोर्ट फोर्सेस यांच्यात लढाई पेटल्यानंतर पोर्ट सुदानहून नौदलाच्या जहाजांनी आणि जेद्दामार्गे टप्पे घेणाऱ्या हवाई दलाच्या विमानांनी सुमारे 3,862 भारतीयांना सुदानमधून बाहेर काढणारी मोहीम. ऑपरेशन अजय, आक्टोबर 2023 पासून — गाझा युद्ध पेटल्यानंतर इस्त्राईलमधून भारतीयांना विमानाने मायदेशी आणणारी मोहीम. या सर्वांमागचा आकृतिबंध म्हणजे भारतीय समुदायाचा जगभरातील विस्तार व पसारा, आणि त्याची जबाबदारी राज्यसंस्थेने स्वतःवर घेणे — हा धागा 1990 साली कुवेतमधून भारतीयांना हवाई मार्गाने बाहेर काढण्यापर्यंत मागे जातो; ती आजवरची जगातील सर्वात मोठी नागरी हवाई निर्वासन मोहीम आहे आणि तिला असे कोणतेही संस्कृत सांकेतिक नाव नव्हते.

जोड्यांच्या प्रश्नांतून प्रमाणाबाहेर गुण मिळतात, कारण ते अर्धवट सोडवूनही सुटतात : दोन जोड्या पक्क्या केल्या की पर्याय सहसा एकावर येऊन थांबतात. पद्धत नेहमी तीच. डावा स्तंभ वरून खाली घ्यावा, प्रत्येक घटकाचा निवाडा स्वतंत्रपणे करावा, त्याच्यासमोर रोमन अंक लिहावा, आणि तेव्हाच पर्यायांच्या तक्त्याकडे पाहावे — छापील पान आडवे वाचूच नये, कारण दोन स्तंभ वाचकाच्या सोयीसाठी शेजारी शेजारी छापलेले असतात आणि त्यांचे शेजारपण काहीही सांगत नाही. हा प्रश्न त्याचे उत्तम उदाहरण आहे : स्तंभ A मधला पहिला घटक, ऑपरेशन अजय, स्तंभ B मधल्या पहिल्या घटकाच्या — युक्रेनच्या — ओळीत छापला आहे, आणि ती जोडी खोटी आहे. प्रश्नाच्या इंग्रजी वाक्यातली एक छपाईविषयक विसंगतीही नोंदवण्यासारखी आहे : ते 'देश आणि मोहिमा' असा उलट क्रम सांगते, तर स्तंभ प्रत्यक्षात मोहिमा आधी असे छापले आहेत. यावर काहीही अवलंबून नाही, पण प्रश्नाचे वाक्य स्तंभांचा क्रम ठरवणारे आहे असे मानणारा उमेदवार क्षणभर गोंधळू शकतो.

• ऑपरेशन अजय, आक्टोबर 2023 — गाझा युद्ध पेटल्यानंतर बेन गुरियन विमानतळावरून विशेष विमानांनी इस्त्राईलमधून भारतीय नागरिकांचे निर्वासन.
• ऑपरेशन गंगा, फेब्रुवारी-मार्च 2022 — रशियन आक्रमणानंतर युक्रेनमधून निर्वासन; भारतीयांना जमिनीमार्गे रोमानिया, हंगेरी, पोलंड, स्लोव्हाकिया व मोल्दोव्हापर्यंत नेऊन तिथून विमानाने मायदेशी आणले गेले.
• ऑपरेशन देवीशक्ती, ऑगस्ट 2021 — अफगाण सरकार कोसळल्यानंतर काबूलमधून भारतीय नागरिक व अफगाण अल्पसंख्याक यांचे हवाई निर्वासन.
• ऑपरेशन कावेरी, 24 एप्रिल ते 5 मे 2023 — सुदानी सशस्त्र दले व रॅपिड सपोर्ट फोर्सेस यांच्यातील संघर्षाच्या काळात पोर्ट सुदानहून नौदलाच्या जहाजांनी व जेद्दामार्गे हवाई दलाच्या विमानांनी सुमारे 3,862 भारतीयांचे निर्वासन.
• या मोहिमा परराष्ट्र मंत्रालय भारतीय हवाई दलाच्या, आणि जिथे लागू असेल तिथे भारतीय नौदलाच्या, साहाय्याने चालवते.
• 1990 साली कुवेतमधून भारतीयांना हवाई मार्गाने बाहेर काढण्याची मोहीम ही आजवरची जगातील सर्वात मोठी नागरी हवाई निर्वासन मोहीम आहे आणि ती कोणत्याही संस्कृत सांकेतिक नावाशिवाय पार पडली.

• छापलेले दोन स्तंभ पानावर आडवे वाचणे आणि शेजारपणालाच जोडी समजणे
• याद्यांचा छापील क्रम जसाच्या तसा मांडणारा पर्याय निवडणे, जो इथे पूर्णपणे चुकीचा आहे
• दोन जोड्या बरोबर घेऊन उरलेल्या दोन उलट्या करणाऱ्या, थोडक्यात हुकणाऱ्या पर्यायावर समाधान मानणे
• ऑपरेशन कावेरी व ऑपरेशन गंगा यांची गल्लत करणे, कारण दोन्ही नावे भारतीय नद्यांची आहेत

निर्वासन मोहिमा एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत दोन प्रकारे विचारल्या जातात — कोणत्या मोहिमेने कोणत्या देशातून भारतीयांना बाहेर काढले असा एका ओळीचा थेट प्रश्न, किंवा इथल्यासारखा चार जोड्यांचा प्रश्न. चुकीच्या पर्यायांचा आकृतिबंध ठरलेला असतो : एक पर्याय छापील क्रम मांडतो, एक निम्म्या जोड्या बरोबर घेतो, आणि एक बरोबर उत्तराची फिरवाफिरव असतो. तयारी करताना मोहिमा तारखेच्या क्रमाने, देश व त्यांना कारणीभूत ठरलेल्या घटनेसह लक्षात ठेवाव्यात, कारण बहुधा तारीखच एखादी जोडी स्वतंत्रपणे ठरवायला पुरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारत सरकारने 2023 साली ऑपरेशन कावेरी कोणत्या देशातून भारतीय नागरिकांना बाहेर काढण्यासाठी सुरू केले ?

  • (a)युक्रेन
  • (b)सुदान
  • (c)इस्त्राईल
  • (d)अफगाणिस्तान

  उत्तर(b) सुदान — सुदानी सशस्त्र दले आणि रॅपिड सपोर्ट फोर्सेस यांच्यातील लढाईच्या काळात ऑपरेशन कावेरी 24 एप्रिल ते 5 मे 2023 या काळात चालली आणि पोर्ट सुदानहून नौदलाची जहाजे व जेद्दामार्गे टप्पे घेणारी हवाई दलाची विमाने वापरून सुमारे 3,862 भारतीयांना मायदेशी आणले.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालील भारतीय निर्वासन मोहिमा कालक्रमानुसार, सर्वात आधीची पहिली, अशा क्रमाने लावा : 1. ऑपरेशन गंगा 2. ऑपरेशन देवीशक्ती 3. ऑपरेशन अजय 4. ऑपरेशन कावेरी

  • (a)2, 1, 4, 3
  • (b)1, 2, 3, 4
  • (c)2, 4, 1, 3
  • (d)1, 4, 2, 3

  उत्तर(a) 2, 1, 4, 3 — ऑपरेशन देवीशक्ती (अफगाणिस्तान, ऑगस्ट 2021), ऑपरेशन गंगा (युक्रेन, फेब्रुवारी-मार्च 2022), ऑपरेशन कावेरी (सुदान, एप्रिल-मे 2023) आणि ऑपरेशन अजय (इस्त्राईल, आक्टोबर 2023).