खालीलपैकी योग्य जोड्या जुळवा : (A) (a) डॉ. नितीन करमाळकर समिती (b) नितीन करीर समिती (c) सुनिल पवार समिती (d) डॉ. के. कस्तुरीरंगन समिती (B) (i) महाराष्ट्रामध्ये राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण - 2020 च्या अंमलबजावणीसाठी (ii) महाराष्ट्र भुषण पुरस्कार वितरणावेळी झालेल्या दुर्घटनेच्या चौकशी संबंधी (iii) कांद्याचे दर का कोसळतात, याचा अभ्यास करण्यासाठी (iv) राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण - 2020 नुसार पुर्वप्राथमिक ते पदवीपर्यंतचा अभ्यासक्रम तयार करण्यासाठी
- (1)(a) – (i), (b) – (ii), (c) – (iii), (d) – (iv)
- (2)(a) – (ii), (b) – (iii), (c) – (iv), (d) – (i)
- (3)(a) – (iii), (b) – (iv), (c) – (ii), (d) – (i)
- (4)(a) – (iv), (b) – (ii), (c) – (i), (d) – (iii)
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — '(a) – (i), (b) – (ii), (c) – (iii), (d) – (iv)'. पर्यायांच्या तक्त्याकडे पाहण्याआधी प्रत्येक समिती स्वतंत्रपणे ठरवा. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाचे माजी कुलगुरू डॉ. नितीन करमाळकर हे महाराष्ट्रातील विद्यापीठे व महाविद्यालयांत राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 च्या अंमलबजावणीसाठी नेमलेल्या समितीचे अध्यक्ष आहेत; ही समिती प्रत्येक विद्यापीठाने धोरणाखाली काय केले, त्याची स्वतःची अंमलबजावणी समिती आहे का, आणि ती कशी काम करते याचा आढावा घेते — म्हणून (a) ची जोडी (i) शी. महाराष्ट्राचे तत्कालीन अपर मुख्य सचिव (महसूल) नितीन करीर यांची, 16 एप्रिल 2023 रोजी नवी मुंबईतील खारघर येथे झालेल्या महाराष्ट्र भुषण पुरस्कार सोहळ्यानंतरच्या मृत्यूंची चौकशी करण्यासाठी, एकसदस्यीय समिती म्हणून नेमणूक झाली; अप्पासाहेब धर्माधिकारी यांना हा पुरस्कार दिला जाताना पाहण्यासाठी उघड्यावर प्रचंड जनसमुदाय जमला होता आणि उष्माघाताने अनेक जण दगावले — म्हणून (b) ची जोडी (ii) शी. सुनिल पवार यांच्या अध्यक्षतेखालील समितीने महाराष्ट्रातील कांदा बाजाराचे कामकाज, कापणीच्या हंगामात आवक वाढल्यावर दर का कोसळतात, आणि त्यावर काय करता येईल याची तपासणी केली; सर्व बाजार समित्यांत इलेक्ट्रॉनिक लिलाव सुरू करावेत, जेणेकरून शेतमाल कवडीमोल भावाने उचलला जाणार नाही, ही तिची प्रमुख शिफारस होती — म्हणून (c) ची जोडी (iii) शी. इस्रोचे माजी अध्यक्ष डॉ. के. कस्तुरीरंगन यांनी राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 चा मसुदा तयार करणाऱ्या समितीचे आणि नंतर त्या धोरणाचे प्रत्यक्ष शिकवण्यात रूपांतर करणाऱ्या, टप्प्याटप्प्याने अभ्यासक्रम आराखडे बनवणाऱ्या राष्ट्रीय सुकाणू समितीचे अध्यक्षपद भूषवले — म्हणून (d) ची जोडी (iv) शी. यातून निघणारी जोडणी नेमकी पर्याय (1) मध्ये छापलेली आहे. इथे वरून खाली सरळ जाणारी जोडणीच बरोबर ठरते, हे लक्षात घ्या — उलट अंधश्रद्धेवरचा हा उपयुक्त उतारा आहे : नीटनेटका कर्ण ही हमीही नाही आणि अपात्रतेची खूणही नाही, आणि दोन्ही बाजूंनी स्तंभ त्यांच्या आशयावरूनच ठरवावे लागतात.
- (2)(a) – (ii), (b) – (iii), (c) – (iv), (d) – (i) — या पर्यायातली प्रत्येक जोडी चुकीची आहे, आणि तो आकर्षक बनवणारी जोडी शेवटची आहे : तो डॉ. कस्तुरीरंगन यांना (i) कडे, म्हणजे महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाच्या अंमलबजावणीकडे पाठवतो. कस्तुरीरंगन हे राष्ट्रीय पातळीवरचे नाव आहे — त्यांनी धोरणाचा मसुदा तयार करणाऱ्या समितीचे आणि नंतर अभ्यासक्रम आराखड्यांच्या सुकाणू समितीचे अध्यक्षपद सांभाळले — आणि एखाद्या राज्याच्या अंमलबजावणी यंत्रणेत त्यांची कोणतीही भूमिका नाही; ते काम डॉ. करमाळकर यांच्या समितीचे आहे. शिवाय हा पर्याय शिक्षणतज्ज्ञाला पुरस्कार सोहळ्याची चौकशी करायला लावतो आणि महसूल सचिवाला कांद्याच्या दरांचा अभ्यास करायला लावतो — या दोन्ही जोड्या या प्रश्नातल्या सर्वात साध्या कसोटीवर पडतात : त्या व्यक्तीचे क्षेत्र आणि दिलेले काम जुळते का ?
- (3)(a) – (iii), (b) – (iv), (c) – (ii), (d) – (i) — हा पर्यायही डॉ. कस्तुरीरंगन यांना महाराष्ट्राच्या अंमलबजावणी समितीवर बसवतो आणि उरलेल्या सर्व जोड्याही चुकवतो — पुणे विद्यापीठाच्या माजी कुलगुरूंना कांदा बाजाराकडे आणि महसूल सचिवांना अभ्यासक्रम रचनेकडे पाठवत. दोन खुंट्या याला एकाच वेळी पाडतात : खारघरची चौकशी नितीन करीर यांची होती, आणि कांदा समिती सुनिल पवार यांची. चार जोड्यांच्या प्रश्नात कोणत्याही दोन जोड्यांची खात्री झाली की चारांपैकी तीन पर्याय सहसा वगळले जातात, आणि या पर्यायावर नेमका असाच हल्ला करावा.
- (4)(a) – (iv), (b) – (ii), (c) – (i), (d) – (iii) — हा थोडक्यात हुकणारा पर्याय आहे. त्याची एक जोडी बरोबर येते — नितीन करीर बरोबर महाराष्ट्र भुषण चौकशी — आणि मग तो उरलेल्या तिन्ही जोड्या फिरवून टाकतो : अभ्यासक्रम रचना डॉ. करमाळकरांकडे, राज्याची अंमलबजावणी समिती सुनिल पवारांकडे आणि कांद्याची चौकशी डॉ. कस्तुरीरंगन यांच्याकडे. त्यांतली शेवटची जोडी, ती व्यक्ती कोण आहे हे एकदा माहीत झाल्यावर, दर्शनीच हास्यास्पद ठरते; आणि मुद्दा तोच आहे — समित्यांवरचे जोड्यांचे प्रश्न प्रत्यक्षात 'ही व्यक्ती कोण आहे' याचेच प्रश्न असतात. या संचातल्या दोन शैक्षणिक समित्या हीच निर्णायक जोडी आहे, आणि त्या दोन वेगळ्या ठेवणे — महाराष्ट्राच्या अंमलबजावणीसाठी करमाळकर, राष्ट्रीय धोरण व त्याच्या अभ्यासक्रम आराखड्यांसाठी कस्तुरीरंगन — हेच प्रश्नाचा निकाल लावते.
चौकशीच्या आणि धोरणरचनेच्या समित्या हे भारतीय प्रशासनाचे कायमचे वैशिष्ट्य आहे, आणि एमपीएससी त्या व्यक्ती-आणि-काम अशा जोड्यांच्या रूपात तपासते. इथे चार समित्या येतात आणि प्रत्येक अलीकडच्या महाराष्ट्रीय व राष्ट्रीय धोरणाच्या वेगळ्या धाग्याची आहे. डॉ. के. कस्तुरीरंगन यांच्या अध्यक्षतेखालील समितीने मसुदा तयार केलेल्या राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 ने 1986 च्या धोरणाची जागा घेतली आणि शालेय रचनेसाठी 5+3+3+4 हा आकृतिबंध, अनेक टप्प्यांवर प्रवेश व निर्गमनाची सोय असलेली चार वर्षांची पदवी, अकॅडमिक बँक ऑफ क्रेडिट्स आणि शिक्षणावर सकल राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या सहा टक्के खर्चाचे उद्दिष्ट मांडले; पुढे कस्तुरीरंगन यांनीच त्या धोरणाचे प्रत्यक्ष अभ्यासक्रमात रूपांतर करणाऱ्या अभ्यासक्रम आराखड्यांच्या राष्ट्रीय सुकाणू समितीचे अध्यक्षपदही सांभाळले. महाराष्ट्राच्या विद्यापीठे व महाविद्यालयांत हे धोरण प्रत्यक्षात आणण्याची स्वतःची यंत्रणा सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाचे माजी कुलगुरू डॉ. नितीन करमाळकर यांच्या अध्यक्षतेखाली चालते. याहून वेगळा धागा म्हणजे महाराष्ट्र भुषण — राज्याचा सर्वोच्च नागरी सन्मान; एप्रिल 2023 मध्ये खारघर येथे तो प्रदान करण्याच्या सोहळ्याला कडक उन्हात उघड्यावर प्रचंड गर्दी जमली आणि उष्माघाताने अनेक जण दगावले, त्यानंतर तत्कालीन अपर मुख्य सचिव (महसूल) नितीन करीर यांची एकसदस्यीय चौकशी समिती नेमली गेली. आणि कापणीच्या हंगामात कांद्याचे दर कोसळणे ही महाराष्ट्राची जुनाट समस्या — कारण राज्य हे देशातील सर्वात मोठे कांदा उत्पादक असून नाशिक जिल्ह्यातील लासलगाव येथे आशियातील सर्वात मोठी कांदा बाजारपेठ आहे — तिची तपासणी सुनिल पवार यांच्या अध्यक्षतेखालील समितीने केली, आणि कवडीमोल विक्री थांबवण्यासाठी सर्व बाजार समित्यांत इलेक्ट्रॉनिक लिलावाची शिफारस केली.
हा प्रश्न महाराष्ट्राच्या अलीकडच्या प्रशासकीय इतिहासाचा आहे, आणि केवळ राष्ट्रीय चालू घडामोडी न वाचता राज्याची वृत्तपत्रे वाचणाऱ्या उमेदवाराला बक्षीस देण्यासाठीच एमपीएससी असे प्रश्न ठेवते. त्याचे उत्तर काढण्याची पद्धत सर्व जोड्यांच्या प्रश्नांसाठीची सर्वसाधारण पद्धतच आहे : डाव्या स्तंभातला प्रत्येक घटक स्वतंत्रपणे ठरवावा, त्याच्यासमोर अंक लिहावा, आणि तेव्हाच पर्यायांचा तक्ता वाचावा — कारण दोन्ही स्तंभ शेजारी शेजारी छापलेले असणे ही निव्वळ मांडणी आहे. जिथे घटक व्यक्ती असतात तिथे उपयोगी प्रश्न नेहमी एकच : या व्यक्तीचे क्षेत्र कोणते ? माजी कुलगुरूंची जोडी शिक्षणाशी, महसूल सचिवांची प्रशासकीय चौकशीशी, आणि कृषी पणनातील अधिकाऱ्याची पिकाच्या बाजाराशी लागते. एवढ्याने प्रश्न नेहमीच पूर्ण सुटत नाही, पण चारांपैकी एक-दोन पर्याय शिल्लक ठेवायला तो सहसा पुरतो. स्तंभ (B) मधली तिसरी नोंद, म्हणजे कांद्याचे दर का कोसळतात याचा अभ्यास, ही या संचातली एकमेव अशी नोंद आहे जिच्यात व्यक्ती नव्हे तर प्रश्नच मांडलेला आहे — आणि म्हणूनच तिच्यासाठी 'हे काम कोणाच्या क्षेत्रात बसते' असा उलटा प्रश्न विचारावा लागतो, आणि तो कृषी पणनाकडे, म्हणजे सुनिल पवार समितीकडेच नेतो.
- सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाचे माजी कुलगुरू डॉ. नितीन करमाळकर हे महाराष्ट्रातील उच्च शिक्षण संस्थांत राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 च्या अंमलबजावणीसाठीच्या समितीचे अध्यक्ष आहेत.
- महाराष्ट्राचे तत्कालीन अपर मुख्य सचिव (महसूल) नितीन करीर यांची 16 एप्रिल 2023 रोजी नवी मुंबईतील खारघर येथील महाराष्ट्र भुषण पुरस्कार सोहळ्यातील मृत्यूंची चौकशी करण्यासाठी एकसदस्यीय समिती म्हणून नेमणूक झाली.
- त्या सोहळ्यात महाराष्ट्र भुषण पुरस्कार अप्पासाहेब धर्माधिकारी यांना प्रदान करण्यात आला; उघड्यावर जमलेल्या जनसमुदायातील अनेक जण उष्माघाताने दगावले.
- सुनिल पवार समितीने महाराष्ट्रातील कांदा बाजार व कांद्याच्या दरांच्या घसरणीची तपासणी केली आणि सर्व कृषी उत्पन्न बाजार समित्यांत इलेक्ट्रॉनिक लिलावाची शिफारस केली.
- इस्रोचे माजी अध्यक्ष डॉ. के. कस्तुरीरंगन यांनी राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 चा मसुदा तयार करणाऱ्या समितीचे आणि त्याखालील नव्या अभ्यासक्रम आराखड्यांच्या राष्ट्रीय सुकाणू समितीचे अध्यक्षपद भूषवले.
- महाराष्ट्र हे भारतातील सर्वात मोठे कांदा उत्पादक राज्य आहे, आणि नाशिक जिल्ह्यातील लासलगाव येथे आशियातील सर्वात मोठी कांदा बाजारपेठ आहे.
इथे वरून खाली सरळ जाणारा कर्णच नेमके उत्तर ठरतो, आणि उलट अंधश्रद्धेवर हा उपयुक्त उतारा आहे : नीटनेटका कर्ण ही हमीही नाही आणि अपात्रतेची खूणही नाही; दोन्ही बाजूंचे स्तंभ आशयावरूनच ठरवावे लागतात. निर्णायक जोडी म्हणजे शिक्षणाच्या दोन समित्या — महाराष्ट्रातील अंमलबजावणीसाठी करमाळकर आणि राष्ट्रीय धोरण व त्याचे अभ्यासक्रम आराखडे यांसाठी कस्तुरीरंगन; एका राज्याच्या अंमलबजावणी यंत्रणेत राष्ट्रीय पातळीवरच्या व्यक्तीची भूमिका नसते. महाराष्ट्र हे भारतातील सर्वात मोठे कांदा उत्पादक राज्य असून नाशिक जिल्ह्यातील लासलगाव येथे आशियातील सर्वात मोठी कांदा बाजारपेठ आहे.
- राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाशी जोडलेले नाव तेच असल्यामुळे डॉ. कस्तुरीरंगन यांची जोडी महाराष्ट्राच्या अंमलबजावणी समितीशी लावणे
- छापलेले दोन स्तंभ पानावर आडवे वाचून त्यांना जोड्यांचा तक्ता समजणे
- वरून खाली सरळ जाणारी जोडणी सापळाच असणार असे गृहीत धरणे; इथे तीच उत्तर आहे, आणि निर्णय आशयावरूनच होतो
- व्यक्तीचे व्यावसायिक क्षेत्र ही जोडी पटण्याजोगी आहे का याची सर्वात जलद कसोटी असते, हे विसरणे
राज्यातील समित्या व त्यांच्या कार्यकक्षा यांवरचे जोड्यांचे प्रश्न एमपीएससी नियमितपणे ठेवते, आणि त्यासाठी आधीच्या दीड वर्षातील महाराष्ट्राच्या प्रशासनातून सामग्री घेते. चुकीचे पर्याय बरोबर जोडणीची फिरवाफिरव करून आणि एखादे राष्ट्रीय पातळीवरचे प्रसिद्ध नाव राज्यातल्या कामाला चिकटवून बनवलेले असतात. तयारी म्हणजे एखाद्या मोठ्या घटनेनंतर किंवा धोरणात्मक निर्णयानंतर नेमल्या गेलेल्या समित्यांसाठी राज्याच्या बातम्यांचा पाठपुरावा करणे, आणि प्रत्येकीचे अध्यक्ष, विषय व वर्ष नोंदवून ठेवणे. वारंवार येणारी दोन विषयक्षेत्रे म्हणजे शैक्षणिक धोरण आणि कृषी पणन — आणि याच एका प्रश्नात ती दोन्ही आलेली आहेत.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 चा मसुदा तयार करणाऱ्या समितीचे अध्यक्ष कोण होते ?
- (a)डॉ. के. कस्तुरीरंगन
- (b)टी. एस. आर. सुब्रह्मण्यम
- (c)डॉ. नितीन करमाळकर
- (d)यशपाल
उत्तर(a) डॉ. के. कस्तुरीरंगन — इस्रोच्या या माजी अध्यक्षांनी राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 चा मसुदा तयार करणाऱ्या समितीचे नेतृत्व केले; या धोरणाने 1986 च्या राष्ट्रीय शिक्षण धोरणाची जागा घेतली. पुढे नव्या धोरणाखालील अभ्यासक्रम आराखड्यांच्या राष्ट्रीय सुकाणू समितीचे अध्यक्षपदही त्यांनीच सांभाळले.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
कांद्याचे दर कोसळल्यावर किंवा भडकल्यावर वारंवार बातम्यांत येणारी, आशियातील सर्वात मोठी कांदा बाजारपेठ कोठे आहे ?
- (a)नाशिक जिल्ह्यातील लासलगाव
- (b)अहमदनगर जिल्ह्यातील पिंपळगाव
- (c)सोलापूर
- (d)लातूर
उत्तर(a) नाशिक जिल्ह्यातील लासलगाव — महाराष्ट्र हे भारतातील सर्वात मोठे कांदा उत्पादक राज्य आहे आणि लासलगावचे बाजार आवार या पिकासाठी देशातले प्रमुख दर ठरवणारे केंद्र आहे; म्हणूनच राज्यातील कांदा दरांवरील समित्यांच्या बातम्या त्याच्याच संदर्भात येतात.