योग्य कथने ओळखा (पद्म पुरस्कार 2024) : (a) त्यामध्ये 30 पुरस्कार प्राप्तकर्त्या महिला आहेत. (b) त्यामध्ये 6 पद्म विभूषण पुरस्कार जाहीर केले गेले. (c) 17 पद्म भूषण आणि 110 पद्मश्री पुरस्कार जाहीर करण्यात आले.
- (1)फक्त (a), (b)
- (2)फक्त (b), (c)
- (3)फक्त (a), (c)
- (4)वरीलपैकी सर्व
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — 'फक्त (a), (c)'. 2024 साठी जाहीर झालेले पद्म पुरस्कार एकूण 132 होते — त्यात दोन जोडी-पुरस्कारांची गणना धरून — आणि त्यांची फोड अशी : 5 पद्म विभूषण, 17 पद्म भूषण आणि 110 पद्मश्री. छापलेली तिन्ही कथने याच्याशी ताडून पाहा. कथन (a) बरोबर आहे : पुरस्कार प्राप्तकर्त्यांपैकी 30 महिला होत्या. कथन (c) आपल्या दोन्ही आकड्यांत बरोबर आहे : 17 पद्म भूषण आणि 110 पद्मश्री पुरस्कार जाहीर करण्यात आले. कथन (b) एका अंकाने चुकते : जाहीर झालेले पद्म विभूषण 5 होते, 6 नव्हे. एका अंकाची ही चूक हाच संपूर्ण प्रश्न आहे, आणि इथे फक्त तीनच कथने छापलेली असल्याने प्रश्नाला फिरण्यासाठी दुसरी जागाच नाही. सरकारने यादीसोबत प्रसिद्ध केलेले आणखी दोन आकडेही जोडून ठेवण्यासारखे आहेत, कारण एमपीएससीने ते इतर वर्षी विचारलेले आहेत : पुरस्कार प्राप्तकर्त्यांपैकी 8 जण परदेशी नागरिक, अनिवासी भारतीय, भारतीय वंशाची व्यक्ती किंवा भारताचे परदेशी नागरिक या वर्गातले होते, आणि 9 पुरस्कार मरणोत्तर होते. ज्याला 5 अधिक 17 अधिक 110 ही फोड आठवते, त्याला एकूण संख्याही मिळते, कारण हे तीन आकडे नेमके जाहीर झालेल्या 132 मध्येच भरतात. या प्रश्नाचे अंकगणित लक्षात ठेवायला दोन गोष्टी मदत करतात. पहिली — तिन्ही श्रेणींची बेरीज जाहीर एकूण संख्येइतकीच येते : 5 अधिक 17 अधिक 110 म्हणजे 132; म्हणून एकूण संख्या आणि तीनपैकी कोणत्याही दोन श्रेणी आठवत असतील तर तिसरी काढता येते, आणि कथन (b) चा 6 हा आकडा स्वीकारणाऱ्याची बेरीज 133 होते, जी कोणत्याही घोषणेत आलेली नाही. दुसरी — 132 या संख्येत दोन 'जोडी' प्रकरणे, म्हणजे एकत्र काम करणाऱ्या जोडीला संयुक्तपणे दिलेले पुरस्कार, प्रत्येकी एकच पुरस्कार म्हणून मोजली आहेत; म्हणूनच सरकारच्या स्वतःच्या प्रसिद्धिपत्रकात हा आकडा 'दोन जोडी प्रकरणांसह 132' असा दिला आहे, नुसती व्यक्तींची डोकी मोजून नव्हे. भारतरत्न या अंकगणितातून पूर्णपणे बाजूला ठेवा : तो स्वतंत्रपणे जाहीर होतो आणि तो पद्म पुरस्कारांची श्रेणी नाही.
- (1)फक्त (a), (b) — कथन (a) बरोबर आहे — 2024 च्या पुरस्कार प्राप्तकर्त्यांपैकी 30 महिला होत्या — पण कथन (b) पद्म विभूषणांचा आकडा 5 वरून 6 असा फुगवते. शिवाय हा पर्याय कथन (c) नाकारतो, जे 17 पद्म भूषण आणि 110 पद्मश्री हे आकडे बरोबर देते. ज्या उमेदवाराला सर्वोच्च श्रेणी 'साधारण अर्धा डझन' एवढीच आठवते आणि नेमका आकडा पक्का नाही, त्याला हा पर्याय सोयीचा वाटतो; नेमक्या याच कारणासाठी तो दिला आहे — तिन्हींतला सर्वात लहान आकडाच सर्वात ढिसाळपणे लक्षात ठेवला जातो.
- (2)फक्त (b), (c) — कथन (c) बरोबर आहे, पण हा पर्याय पुन्हा पद्म विभूषणांचा चुकीचा आकडा आत घेतो आणि त्याचबरोबर कथन (a), म्हणजे 30 महिलांची अचूक नोंद, फेकून देतो. उत्तर वगळता उरलेले तिन्ही पर्याय कसे बांधले आहेत ते पाहा : त्यांपैकी दोन उत्तरापेक्षा प्रत्येकी एका कथनाने वेगळे आहेत आणि तिसरा सर्वकाही घेतो. तीन कथनांच्या यादीसोबत हेच चार पर्याय दिलेले असतील, तेव्हा पर्यायांची तुलना करत बसण्यापेक्षा प्रत्येक कथनाचे खरे-खोटे स्वतंत्रपणे ठरवणे जलद पडते, कारण पर्याय म्हणजे त्याच तीन निवाड्यांचे वेगवेगळे संयोगच असतात.
- (4)वरीलपैकी सर्व — 'वरीलपैकी सर्व' हा पर्याय टिकू शकत नाही, कारण कथन (b) खोटे आहे : 2024 साठी 5 पद्म विभूषण जाहीर झाले, 6 नव्हे. छोट्या विधानयादीतल्या पळवाटीच्या पर्यायाचा हाच ठरलेला आकार आहे — तीनपैकी दोन कथने पडताळून झाल्यावर आणि तिसरे निरुपद्रवी वाटू लागल्यावर तो आकर्षक होतो. शिस्त इथेही तीच : असा सरसकट पर्याय त्याने बांधून घेतलेल्या सर्वात कच्च्या कथनाइतकाच बळकट असतो, आणि आकड्याचे कथन नेहमी सर्वांत शेवटी स्वीकारावे.
पद्म पुरस्कार हे 1954 साली, भारतरत्नाच्याच वर्षी सुरू झालेले नागरी सन्मान असून ते तीन श्रेणींत दिले जातात : अपवादात्मक व विशेष सेवेसाठी पद्म विभूषण, उच्च दर्जाच्या विशेष सेवेसाठी पद्म भूषण, आणि कोणत्याही क्षेत्रातील विशेष सेवेसाठी पद्मश्री. ते दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला जाहीर होतात आणि पुढील काही महिन्यांत राष्ट्रपती भवनातील समारंभांत राष्ट्रपतींच्या हस्ते प्रदान केले जातात. कला, समाजकार्य, सार्वजनिक व्यवहार, विज्ञान व अभियांत्रिकी, व्यापार व उद्योग, वैद्यक, साहित्य व शिक्षण, क्रीडा, नागरी सेवा आणि इतर क्षेत्रे या पुरस्कारांच्या कक्षेत येतात. सरकारी मार्गदर्शक सूचनांनुसार एका वर्षात दिल्या जाणाऱ्या पुरस्कारांची मर्यादा 120 आहे — मात्र मरणोत्तर पुरस्कार आणि परदेशी नागरिक, अनिवासी भारतीय, भारतीय वंशाच्या व्यक्ती व भारताचे परदेशी नागरिक यांना दिलेले पुरस्कार यातून वगळले जातात; म्हणूनच 2024 साठी जाहीर झालेली 132 ही एकूण संख्या त्या मर्यादेपेक्षा मोठी आहे. या विषयाला दोन घटनात्मक मुद्दे नेहमी जोडून येतात. किताब रद्द करणाऱ्या कलम 18 च्या अर्थाने हे पुरस्कार किताब नाहीत, म्हणून ते प्राप्तकर्त्याच्या नावाआधी किंवा नंतर जोडून वापरता येत नाहीत; आणि त्यांच्या वैधतेची न्यायालयीन कसोटी लागली असता, काही काळ हे पुरस्कार स्थगित राहिल्यानंतर, बालाजी राघवन विरुद्ध भारत संघराज्य (1995) मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने ते वैध ठरवले. याआधी 1977 ते 1980 या काळातही ते बंद ठेवण्यात आले होते.
राज्यसेवा परीक्षांतल्या चालू घडामोडींत पुरस्कार हा सर्वाधिक अंदाज बांधता येणारा विषय आहे, आणि एमपीएससी तो नावांवरून जितक्या वेळा विचारते तितक्याच वेळा आकड्यांवरूनही विचारते. कोणत्याही वर्षासाठी लक्षात ठेवायचे आकडे चार असतात : एकूण संख्या, आणि तिन्ही श्रेणींतील प्रत्येकी संख्या. परीक्षकाची सर्वात नेहमीची युक्ती इथे वापरलेलीच आहे — सर्वात लहान आकडा एकाने सरकवणे; कारण पद्म विभूषणांची संख्या एका अंकाची असते आणि उमेदवाराला 'पाच की सहा' एवढेच आठवण्याची शक्यता, नेमके पाच आठवण्यापेक्षा, कितीतरी जास्त असते. आणखी दोन सवयी फायद्याच्या ठरतात. पहिली — सरकार यादीसोबत प्रसिद्ध करत असलेली रचनेची आकडेवारी शिकून ठेवावी : महिला, मरणोत्तर पुरस्कार, आणि परदेशी व परदेशस्थ भारतीयांचा वर्ग; कारण नेमकी हीच आकडेवारी इथल्यासारख्या विधानयादीत येते. दुसरी — पद्म पुरस्कार आणि भारतरत्न वेगवेगळे ठेवावेत; भारतरत्न स्वतंत्रपणे जाहीर होतो आणि तो तीन पद्म श्रेणींपैकी नाही. याच हंगामात भारतरत्न अनेक मानकऱ्यांना जाहीर झाला होता, आणि याच प्रश्नपत्रिकेतले प्रश्न दोन्हींवर आधारलेले आहेत.
- 2024 साठी राष्ट्रपतींनी 132 पद्म पुरस्कारांना मान्यता दिली — त्यात दोन जोडी प्रकरणांसह — म्हणजे 5 पद्म विभूषण, 17 पद्म भूषण आणि 110 पद्मश्री.
- 2024 च्या पुरस्कार प्राप्तकर्त्यांपैकी 30 महिला होत्या, 8 जण परदेशी नागरिक, अनिवासी भारतीय, भारतीय वंशाची व्यक्ती किंवा भारताचे परदेशी नागरिक या वर्गातले होते, आणि 9 पुरस्कार मरणोत्तर होते.
- पद्म पुरस्कार 1954 साली सुरू झाले आणि ते दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला जाहीर होतात.
- तीन श्रेणी अशा : अपवादात्मक व विशेष सेवेसाठी पद्म विभूषण, उच्च दर्जाच्या विशेष सेवेसाठी पद्म भूषण, आणि कोणत्याही क्षेत्रातील विशेष सेवेसाठी पद्मश्री.
- सरकारी मार्गदर्शक सूचना एका वर्षातील पुरस्कारांची मर्यादा 120 ठेवतात — मरणोत्तर पुरस्कार आणि परदेशी नागरिक, अनिवासी भारतीय, भारतीय वंशाच्या व्यक्ती व भारताचे परदेशी नागरिक यांना दिलेले पुरस्कार वगळून.
- कलम 18 च्या अर्थाने हे पुरस्कार किताब नाहीत आणि ते नावाआधी वा नंतर जोडून वापरता येत नाहीत; बालाजी राघवन विरुद्ध भारत संघराज्य (1995) मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने ते वैध ठरवले.
5 + 17 + 110 = 132, म्हणजे जाहीर झालेली एकूण संख्या, ज्यात दोन 'जोडी' प्रकरणे प्रत्येकी एकच पुरस्कार म्हणून मोजली आहेत — म्हणून एकूण संख्या आणि तीनपैकी कोणत्याही दोन श्रेणी आठवत असतील तर तिसरी काढता येते. तीनपैकी सर्वात लहान आकडाच सर्वात सैलपणे लक्षात राहतो, आणि खोटे विधान नेमके तिथेच पेरलेले आहे. भारतरत्न या अंकगणितातून बाजूला ठेवा : तो स्वतंत्रपणे जाहीर होतो आणि पद्म पुरस्कारांची श्रेणी नाही. शासकीय मार्गदर्शक सूचना वर्षाला 120 ही मर्यादा घालतात — मरणोत्तर पुरस्कार आणि परदेशी नागरिक, अनिवासी भारतीय, भारतीय वंशाच्या व्यक्ती व भारताचे परदेशी नागरिक यांना दिलेले पुरस्कार वगळून; आणि कलम 18 च्या अर्थाने हे पुरस्कार किताब नसल्याने ते नावाआधी वा नंतर जोडून वापरता येत नाहीत.
- सर्वात लहान आकडा ढिसाळपणे लक्षात ठेवणे — 2024 साठी 5 पद्म विभूषण जाहीर झाले, 6 नव्हे
- जाहीर झालेली एकूण संख्या आणि 120 ची मार्गदर्शक मर्यादा यांची गल्लत करणे; त्या मर्यादेतून मरणोत्तर व परदेशस्थ वर्गातील पुरस्कार वगळलेले असतात
- भारतरत्नाला पद्म श्रेणींपैकी एक मानणे; तो स्वतंत्र सन्मान आहे
- तीन कथनांच्या यादीत आकड्याचे कथन न तपासताच 'वरीलपैकी सर्व' असा पर्याय स्वीकारणे
एमपीएससी पद्म पुरस्कार दोन रूपांत विचारते : एखाद्या वर्षाची आकडेवारीची फोड, इथल्यासारखी; आणि नामनिर्देशित मानकऱ्याला त्याच्या क्षेत्राशी किंवा राज्याशी जुळवणे. आकड्यांचे रूप अधिक नेहमीचे आहे, आणि चुकीचा पर्याय जवळजवळ नेहमीच सर्वात लहान श्रेणीतला आकडा एकाने सरकवून बनवलेला असतो. तयारी सरळ आहे — प्रत्येक वर्षासाठी एकूण संख्या, तिन्ही श्रेणींचे आकडे, महिलांची संख्या, मरणोत्तर पुरस्कारांची संख्या आणि परदेशस्थ वर्गाची संख्या नोंदवावी; आणि त्याखेरीज महाराष्ट्रातील दोन-तीन मानकरी वेगळे लिहून ठेवावेत, कारण राज्य आयोग स्वतःच्या राज्याविषयी विचारण्याची शक्यता जास्त असते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
सरकारी मार्गदर्शक सूचनांनुसार, मरणोत्तर पुरस्कार आणि परदेशी नागरिक, अनिवासी भारतीय, भारतीय वंशाच्या व्यक्ती व भारताचे परदेशी नागरिक यांना दिलेले पुरस्कार वगळून, एका वर्षात दिल्या जाणाऱ्या पद्म पुरस्कारांची संख्या किती ओलांडू नये ?
- (a)100
- (b)120
- (c)132
- (d)150
उत्तर(b) 120 — ही मर्यादा मरणोत्तर पुरस्कार आणि परदेशी नागरिक, अनिवासी भारतीय, भारतीय वंशाच्या व्यक्ती व भारताचे परदेशी नागरिक या वर्गांतील पुरस्कार वगळून लागू होते; म्हणूनच 2024 च्या 132 सारख्या जाहीर एकूण संख्या तिच्यापेक्षा मोठ्या असू शकतात.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
पद्म पुरस्कारांविषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?
- (a)ते कलम 18 च्या अर्थाने किताब आहेत आणि प्राप्तकर्त्याच्या नावाआधी जोडून वापरता येतात
- (b)ते कलम 18 खाली किताब नाहीत आणि प्राप्तकर्त्याच्या नावाआधी वा नंतर जोडून वापरता येत नाहीत
- (c)ते पंतप्रधानांच्या हस्ते स्वातंत्र्यदिनी प्रदान केले जातात
- (d)भारतरत्न ही तीन पद्म श्रेणींपैकी सर्वोच्च श्रेणी आहे
उत्तर(b) ते कलम 18 खाली किताब नाहीत आणि प्राप्तकर्त्याच्या नावाआधी वा नंतर जोडून वापरता येत नाहीत — याच आधारावर बालाजी राघवन विरुद्ध भारत संघराज्य (1995) मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने हे पुरस्कार वैध ठरवले. ते प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला जाहीर होतात व राष्ट्रपतींच्या हस्ते प्रदान केले जातात, आणि भारतरत्न हा स्वतंत्र सन्मान असून पद्म श्रेणी नाही.