MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 91 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — ई एस ए, म्हणजे युरोपीय अंतराळ संस्था. इस्रोच्या आदित्य-एल 1 या सौर मोहिमेला भूकेंद्रांची मदत युरोपीय अंतराळ संस्थेने पुरवली; ती 2021 साली दोन्ही संस्थांमध्ये झालेल्या सहकार्य करारानुसार होती, आणि त्याच करारात चांद्रयान-3 चाही समावेश होता. ही मदत ईसाच्या 'एस्ट्रॅक' या जाळ्यातून आली : ऑस्ट्रेलियातील न्यू नॉर्सिया, स्पेनमधील सेब्रेरोस आणि अर्जेंटिनातील मलार्ग्वे इथले 35 मीटरचे तीन खोल-अवकाश अँटेना, त्याला जोडून फ्रेंच गयानातील कुरू येथील 15 मीटरचा अँटेना आणि ब्रिटनमधील गूनहिली येथील 32 मीटरची व्यावसायिक खोल-अवकाश तबकडी. त्यांचे काम मागोवा घेणे, दूरमापन आणि आज्ञा पाठवणे हे आहे — यानाचे स्थान निश्चित करणे, ते पाठवत असलेली माहिती घेणे आणि त्याला आज्ञा पोहोचवणे — आणि ती माहिती जर्मनीतील डार्मश्टाट येथील ईसाच्या 'ईसॉक' या संचालन केंद्रामार्गे इस्रोच्या 'इस्ट्रॅक' या मागोवा-जाळ्याकडे विश्लेषणासाठी पाठवली जाते. ही मदत इस्रोला का लागते याचे कारण तांत्रिक नसून भूमितीय आहे. दीड कोटी किलोमीटर नव्हे, तर पंधरा लाख किलोमीटर दूर असलेले यान पृथ्वीच्या ज्या अर्ध्या भागासमोर असते तिथूनच दिसते, आणि भारताचे स्वतःचे खोल-अवकाश अँटेना ते दिवसाच्या काही तासांतच पाहू शकतात; प्रवास, कक्षाप्रवेश आणि नित्य संचालन या सर्व टप्प्यांत सतत मागोवा घ्यायचा असेल तर जगभर पसरलेली केंद्रे लागतात. ईसा नेमकी हीच सेवा विकते, आणि इस्रोच्या याआधीच्या आंतरग्रहीय मोहिमांनाही तिने ती दिली आहे. एक पुरवणी नोंद इथे महत्त्वाची आहे, कारण पुढचा प्रश्न नेमका तिच्यावरच फिरू शकतो : भारताकडे स्वतःची खोल-अवकाश क्षमता नाही असे नाही. चांद्रयान-1 साठी बांधलेले, बेंगळुरूजवळील ब्यालालू येथील भारतीय खोल-अवकाश जाळे 32 मीटर व 18 मीटरचे अँटेना चालवते आणि त्यानेही आदित्य-एल 1 ची माहिती घेतली. एकच केंद्र जे देऊ शकत नाही ते म्हणजे यान त्याच्या क्षितिजाखाली असतानाच्या तासांतले आच्छादन, आणि तीन खंडांवर पसरलेले भागीदार जाळे तेच पुरवते. म्हणून ही मदत पर्यायी नसून पूरक आहे.

• (1)नासा — नासा हा सर्वात स्वाभाविक अंदाज आहे आणि इथे तो चुकीचा आहे. ती अमेरिकी संस्था स्वतःचे खोल-अवकाश जाळे चालवते — कॅलिफोर्नियातील गोल्डस्टोन, स्पेनमधील माद्रिद आणि ऑस्ट्रेलियातील कॅनबेरा इथल्या संकुलांसह — आणि तिने याआधी भारतीय मोहिमांना मदतही केली आहे; पण आदित्य-एल 1 साठी जाहीर झालेली मागोवा-व्यवस्था युरोपीय अंतराळ संस्थेशी होती, 2021 च्या इस्रो-ईसा करारानुसार. इतर क्षेत्रांत नासा हा इस्रोचा महत्त्वाचा भागीदार आहेच — दोन्ही संस्थांनी संयुक्तपणे बनवलेला निसार हा पृथ्वी-निरीक्षण उपग्रह हे त्याचे सर्वात ठळक उदाहरण — आणि याच सर्वसाधारण ओळखीचा फायदा हा पर्याय घेतो.
• (3)जेक्सा — जपान एरोस्पेस एक्सप्लोरेशन एजन्सीची इस्रोबरोबर खरीखुरी व चालू भागीदारी आहे — चंद्राच्या ध्रुवीय प्रदेशाची शोधमोहीम, जिच्यात प्रक्षेपक व रोव्हर जेक्साने आणि लँडर इस्रोने द्यायचा आहे — पण आदित्य-एल 1 च्या मागोव्यात तिचा कोणताही सहभाग नव्हता. जेक्साचे स्वतःचे उसुदा येथील खोल-अवकाश केंद्र जपानी मोहिमांना मदत करते. भारतीय अवकाश सहकार्यात एक आशियाई भागीदारी आहे एवढे माहीत असलेला उमेदवार ती भागीदारी नेमकी कोणत्या मोहिमेची आहे हे न विचारता या पर्यायाकडे वळू शकतो, म्हणूनच तो इथे दिला आहे.
• (4)रॉकॉसमॉस — रशियन संस्थेचा — इथे 'रॉकॉसमॉस' असे छापलेल्या, प्रत्यक्षात रॉसकॉसमॉस असे नाव असलेल्या — आदित्य-एल 1 च्या मागोव्यात कोणताही सहभाग नव्हता. भारतीय अवकाश कार्यक्रमाशी रशियाचा इतिहास मोठा आहे : 1975 सालच्या आर्यभट्टच्या प्रक्षेपणापासून 1990 च्या दशकातील क्रायोजेनिक इंजिनाच्या सहकार्यापर्यंत आणि गगनयानच्या चमूच्या मानवी अवकाशयान प्रशिक्षणापर्यंत; शिवाय तिची स्वतःची लुना-25 मोहीम चांद्रयान-3 च्याच हंगामात बातम्यांत होती. बातम्यांतल्या याच जवळिकीमुळे हा पर्याय विश्वासार्ह वाटतो, आणि यांपैकी काहीही विचारलेल्या प्रश्नाशी संबंधित नाही.

आदित्य-एल 1 ही भारताची पहिली स्वतंत्र सौर वेधशाळा आहे. 2 सप्टेंबर 2023 रोजी श्रीहरिकोटा येथून पीएसएलव्हीने तिचे प्रक्षेपण झाले आणि सूर्य-पृथ्वी प्रणालीतील पहिल्या लॅग्रांज बिंदूभोवतीच्या हॅलो कक्षेत तिला बसवण्यात आले — पृथ्वीपासून सूर्याच्या दिशेने सुमारे पंधरा लाख किलोमीटरवर; कक्षाप्रवेश 6 जानेवारी 2024 रोजी पूर्ण झाला. एल 1 हा बिंदू निवडला जातो, कारण तिथे सूर्य व पृथ्वी यांची गुरुत्वाकर्षणे अशी जुळतात की फार कमी इंधनात यानाला जागच्या जागी राहता येते, आणि त्या मोक्याच्या जागेवरून ग्रहणे किंवा आडोसे न येता सूर्याचे सलग निरीक्षण करता येते. या उपग्रहावर सात उपकरणे आहेत, त्यांतले प्रमुख म्हणजे भारतीय खगोलभौतिकी संस्थेने बनवलेला व्हिजिबल एमिशन लाइन कोरोनाग्राफ : तो कृत्रिम ग्रहण घडवून आणतो, जेणेकरून सूर्यबिंबाच्या डोळे दिपवणाऱ्या तेजाच्या पार्श्वभूमीवर अंधुक सूर्यकिरीटाचा अभ्यास करता यावा. मोहिमेचे वैज्ञानिक उद्दिष्ट सूर्यकिरीट, सौर वारे आणि सूर्यकिरीटातील वस्तुमानाच्या उत्सर्जनांचे भौतिकशास्त्र हे आहे — याच गोष्टी अवकाशातील हवामान घडवतात आणि पृथ्वीवरील उपग्रह, दिशादर्शन व वीजजाळी विस्कळीत करू शकतात. एवढ्या अंतरावर काम करण्यासाठी जगभर पसरलेली भूकेंद्रे लागतात, आणि तिथेच आंतरराष्ट्रीय मागोवा-मदतीचा प्रवेश होतो : चांद्रयान-3 प्रमाणेच इथेही ती ईसाच्या एस्ट्रॅक जाळ्याने पुरवली, आणि विश्लेषणासाठीची माहिती इस्रोच्या इस्ट्रॅक केंद्रांनी घेतली.

एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांतले अवकाशविषयक प्रश्न बहुधा मोहिमेच्या ठळक तपशिलांची तपासणी करतात — प्रक्षेपक, प्रक्षेपणाची तारीख, गंतव्य, प्रमुख उपकरण — पण हा प्रश्न मदतीच्या व्यवस्थेची तपासणी करतो, आणि असा तपशील बातमीच्या मथळ्यात नव्हे तर मजकुराच्या मधोमध येतो. ही निवड मुद्दाम केलेली आहे : ती मोहीम पाठपुरावा करत वाचणाऱ्या उमेदवारांना केवळ घोषणा वाचणाऱ्यांपासून वेगळे काढते. तयारीसाठीचा धडा असा की प्रत्येक मोठ्या मोहिमेची नोंद करताना ती काय करते एवढेच नव्हे तर तिला कोणी आणि कशी मदत केली हेही लिहावे. भूकेंद्रांचे सहकार्य मुळात का लागते हे समजून घेणेही उपयोगी आहे, कारण ते कारण सर्वत्र लागू पडते : खोल अवकाशातले यान स्वतःच्या भूभागावरून सलग पाहणे कोणत्याच एका देशाला शक्य नसते, म्हणून मागोवा घेण्याची सेवा संस्थांमध्ये नित्यनेमाने विकत घेतली-दिली जाते. शेवटी हेही नोंदवावे की छापील पर्याय (4) 'रॉकॉसमॉस' असा आहे; आयोगाचे स्पेलिंग जसेच्या तसे ठेवले आहे, आणि त्या संस्थेचे स्वतःचे नाव रॉसकॉसमॉस असे आहे.

• युरोपीय अंतराळ संस्थेने 2021 च्या इस्रो-ईसा सहकार्य कराराखाली आपल्या एस्ट्रॅक जाळ्यामार्फत आदित्य-एल 1 ला भूकेंद्रांची मदत पुरवली.
• न्यू नॉर्सिया (ऑस्ट्रेलिया), सेब्रेरोस (स्पेन) व मलार्ग्वे (अर्जेंटिना) येथील 35 मीटरचे खोल-अवकाश अँटेना, तसेच कुरू येथील 15 मीटरचा अँटेना व ब्रिटनमधील गूनहिली येथील 32 मीटरची व्यावसायिक तबकडी या मोहिमेला मदत करत होते.
• मागोव्याची माहिती जर्मनीतील डार्मश्टाट येथील ईसाच्या 'ईसॉक' संचालन केंद्रामार्गे इस्रोच्या 'इस्ट्रॅक' कडे विश्लेषणासाठी पाठवली जात होती.
• आदित्य-एल 1 चे प्रक्षेपण 2 सप्टेंबर 2023 रोजी श्रीहरिकोटा येथून पीएसएलव्हीने झाले आणि 6 जानेवारी 2024 रोजी तिला सूर्य-पृथ्वी एल 1 बिंदूभोवतीच्या हॅलो कक्षेत बसवण्यात आले.
• एल 1 हा बिंदू पृथ्वीपासून सूर्याच्या दिशेने सुमारे पंधरा लाख किलोमीटरवर आहे आणि तिथून ग्रहणे न येता सूर्याचे सलग निरीक्षण करता येते.
• या मोहिमेचे प्रमुख उपकरण भारतीय खगोलभौतिकी संस्थेने बनवलेला व्हिजिबल एमिशन लाइन कोरोनाग्राफ आहे — यानावरील सात उपकरणांपैकी एक.
• ईसाने चांद्रयान-3 मोहिमेलाही अशीच भूकेंद्रांची मदत पुरवली होती.

• नासा ही सर्वात प्रसिद्ध संस्था असल्यामुळे ती प्रत्येक भारतीय खोल-अवकाश मोहिमेला मदत करते असे गृहीत धरणे
• मोहिमेचे प्रक्षेपण आणि तिचा मागोवा यांची गल्लत करणे; प्रक्षेपण पूर्णपणे भारतीय होते — श्रीहरिकोटा येथून पीएसएलव्हीने
• आदित्य-एल 1 सूर्याभोवती फिरते किंवा सूर्याकडे प्रवास करते असे समजणे; ती पृथ्वीपासून सुमारे पंधरा लाख किलोमीटरवरील एल 1 बिंदूभोवती फिरते
• वेगवेगळ्या भारतीय भागीदाऱ्यांतील संस्था एकमेकांत मिसळणे — जेक्सा ही चंद्राच्या ध्रुवीय मोहिमेची भागीदार आहे, इथली मागोवा-सेवा पुरवणारी नव्हे

अवकाश मोहिमा एमपीएससीच्या विज्ञान व चालू घडामोडी विभागाचा ठरलेला भाग आहेत, आणि प्रश्न तीन आकारांत येतात : मोहिमेचे स्वतःचे तपशील, गंतव्य व त्याचे भौतिकशास्त्र, आणि तिच्याभोवतीच्या भागीदाऱ्या. आदित्य-एल 1 पुन्हा पुन्हा येत राहील, कारण एल 1 बिंदू हा स्वतःच एक चांगला संकल्पनात्मक प्रश्न आहे. प्रत्येक मोहिमेची छोटी नोंद तयार करावी — प्रक्षेपक, तारीख, कक्षा किंवा गंतव्य, प्रमुख उपकरण, सहभागी संस्था — आणि परदेशी संस्थांच्या नावांचे छापील स्पेलिंगही नोंदवावे, कारण प्रश्नपत्रिका ती वेगवेगळ्या प्रकारे छापतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  आदित्य-एल 1 ला कोणत्या बिंदूभोवतीच्या हॅलो कक्षेत बसवण्यात आले ?

  • (a)पृथ्वीपासून सुमारे पंधरा लाख किलोमीटरवरील सूर्य-पृथ्वी लॅग्रांज बिंदू एल 1
  • (b)पृथ्वी-चंद्र लॅग्रांज बिंदू एल 2
  • (c)विषुववृत्तावर 36,000 किलोमीटर उंचीवरील भूस्थिर कक्षा
  • (d)पृथ्वीपासून सुमारे 800 किलोमीटर उंचीवरील ध्रुवीय सूर्यसमकालिक कक्षा

  उत्तर(a) पृथ्वीपासून सुमारे पंधरा लाख किलोमीटरवरील सूर्य-पृथ्वी लॅग्रांज बिंदू एल 1 — तिथल्या हॅलो कक्षेतून ग्रहणे किंवा आडोसे न येता सूर्याचे सलग निरीक्षण करता येते, आणि जागच्या जागी राहण्यासाठी अत्यंत कमी इंधन लागते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सूर्यकिरीटाचा अभ्यास करण्यासाठी कृत्रिम ग्रहण घडवणारे आदित्य-एल 1 मोहिमेतील प्रमुख उपकरण कोणते ?

  • (a)सोलर अल्ट्राव्हायोलेट इमेजिंग टेलिस्कोप
  • (b)व्हिजिबल एमिशन लाइन कोरोनाग्राफ
  • (c)आदित्य सोलर विंड पार्टिकल एक्सपेरिमेंट
  • (d)हाय एनर्जी एल 1 ऑर्बिटिंग एक्स-रे स्पेक्ट्रोमीटर

  उत्तर(b) व्हिजिबल एमिशन लाइन कोरोनाग्राफ — भारतीय खगोलभौतिकी संस्थेने बनवलेले हे उपकरण तेजस्वी सूर्यबिंब झाकते, जेणेकरून त्याहून कितीतरी अंधुक असलेल्या सूर्यकिरीटाचे निरीक्षण करता यावे. उरलेली तिन्ही उपकरणेही यानावर आहेत, पण मोहिमेचे प्रमुख उपकरण हा कोरोनाग्राफच आहे.