योग्य कथने ओळखा : (a) नर्गिस मोहम्मदी यांना नोबेल शांतता पुरस्कार, 2023 प्रदान करण्यात आला. (b) नर्गिस मोहम्मदी ह्या समता व महिलांचे हक्क यांच्या पुरस्कर्त्या आहेत. (c) नर्गिस मोहम्मदी या शिरीन ईबादी यांनी स्थापन केलेल्या डिफेन्डर्स ऑफ ह्युमन राईट सेंटरला, 2004 मध्ये सहभागी झाल्या.
- (1)फक्त (a), (b)
- (2)फक्त (b), (c)
- (3)फक्त (a), (c)
- (4)वरीलपैकी सर्व
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'फक्त (a), (b)'. इथे फक्त तीनच कथने छापलेली आहेत, (a) ते (c), म्हणून संपूर्ण प्रश्न त्यांपैकी नेमके कोणते पडते यावरच फिरतो. कथन (a) बरोबर आहे : 2023 चा नोबेल शांतता पुरस्कार इराणच्या मानवी हक्क कार्यकर्त्या नर्गिस मोहम्मदी यांना नॉर्वेजियन नोबेल समितीने दिला. कथन (b) बरोबर आहे आणि ते पुरस्काराच्या अधिकृत भाषेच्या अगदी जवळ जाते; त्या पुरस्काराने इराणमधील स्त्रियांवरील दडपशाहीविरुद्धचा त्यांचा लढा आणि सर्वांसाठी मानवी हक्क व स्वातंत्र्य यांच्या प्रसारासाठीचा त्यांचा लढा यांचा गौरव केला — म्हणजे त्या नेमक्या समता व महिलांच्या हक्कांच्या पुरस्कर्त्याच आहेत; आणि 2022 मध्ये महसा अमिनी यांच्या मृत्यूनंतर उसळलेल्या 'स्त्री, जीवन, स्वातंत्र्य' आंदोलनाच्या पार्श्वभूमीवरच ते प्रशस्तिपत्र वाचले गेले. पडणारे कथन (c) आहे, आणि ते वर्षावर पडते. डिफेन्डर्स ऑफ ह्युमन राईट सेंटर ही संस्था तेहरानमध्ये 2001 साली शिरीन ईबादी यांनी इतर काही वकिलांसोबत स्थापन केली, आणि नर्गिस मोहम्मदी 2003 साली तिच्यात सहभागी झाल्या; पुढे त्या तिच्या उपाध्यक्ष बनल्या. कथन मात्र त्यांच्या सहभागाचे वर्ष 2004 असे देते. वाक्यातले बाकी सर्व बरोबर आहे — संस्था, संस्थापक, त्यांचा त्या संस्थेशी असलेला संबंध — आणि म्हणूनच एका चुकीच्या अंकाकडे दुर्लक्ष होणे इतके सोपे ठरते. हेही नोंदवण्यासारखे आहे की प्रश्नपत्रिका त्या संस्थेचे नाव 'डिफेन्डर्स ऑफ ह्युमन राईट सेंटर' असे, म्हणजे 'राईट' हे एकवचनी रूप वापरून छापते; संस्थेच्या खऱ्या नावात ते अनेकवचनी आहे. पुरस्कार जाहीर झाला तेव्हा त्या इराणमध्ये तुरुंगात होत्या आणि ऑस्लो येथील सोहळ्याच्या वेळीही तुरुंगातच होत्या.
- (2)फक्त (b), (c) — हा पर्याय चुकीचे वर्ष असलेले कथन (c) ठेवतो आणि संपूर्ण संचातले सर्वात पक्के कथन (a) — म्हणजे 2023 चा नोबेल शांतता पुरस्कार नर्गिस मोहम्मदी यांना मिळाला हे — फेकून देतो. या संयोगापर्यंत उमेदवार तारखेबद्दल नव्हे तर पुरस्कार विजेत्याबद्दलच शंका घेऊन पोहोचतो; याचे कारण सहसा असे की कथन (c) मध्ये शिरीन ईबादी यांचे नाव येते आणि ईबादी स्वतःच 2003 च्या नोबेल शांतता पुरस्काराच्या मानकरी आहेत. दोन इराणी स्त्रिया, दोन नोबेल शांतता पुरस्कार, वीस वर्षांच्या अंतराने, आणि त्यांपैकी एकीने स्थापन केलेल्या संस्थेत दुसरी सहभागी झालेली : या आच्छादनावरच हा पर्याय बांधलेला आहे.
- (3)फक्त (a), (c) — हा पर्याय पुरस्कार विजेत्याबद्दल बरोबर आहे, पण त्याला चुकीचे वर्ष असलेल्या कथनाची जोड देतो आणि कथन (b) नाकारतो — जे प्रत्यक्षात प्रशस्तिपत्राचाच नेमका सारांश आहे. नॉर्वेजियन नोबेल समितीने पुरस्कारासाठी दिलेले कारणच असे होते की त्यांनी इराणमधील स्त्रियांवरील दडपशाहीविरुद्ध लढा दिला आणि सर्वांसाठी मानवी हक्क व स्वातंत्र्याचा पुरस्कार केला; म्हणजे त्यांना समता व महिलांच्या हक्कांच्या पुरस्कर्त्या म्हणणे ही अलंकारिक भर नसून पुरस्काराचा गाभाच आहे. एखादे कथन ठोस माहितीऐवजी सर्वसाधारण वर्णनासारखे वाटते म्हणून ते नाकारणे, ही या प्रकारातली नेहमीची चूक आहे.
- (4)वरीलपैकी सर्व — 'वरीलपैकी सर्व' या पर्यायासाठी छापलेले प्रत्येक कथन खरे असावे लागते, आणि कथन (c) खरे नाही : त्या डिफेन्डर्स ऑफ ह्युमन राईट सेंटरमध्ये 2003 साली सहभागी झाल्या, 2004 साली नव्हे, आणि ती संस्था स्वतः 2001 साली स्थापन झाली. अशा पळवाटीच्या पर्यायाकडे प्रत्येक कथन होकारार्थी पडताळल्यानंतरच जावे; आणि नेमके वर्ष घेऊन येणारे कथन उमेदवाराने सर्वांत शेवटी स्वीकारावे, कारण वर्ष एका अंकाने सरकवणे हे परीक्षकाला उपलब्ध असलेले सर्वात स्वस्त खोटे विधान आहे आणि पकडायला सर्वात अवघडही.
नर्गिस मोहम्मदी यांचा जन्म 1972 साली इराणच्या झंजान येथे झाला; त्यांचे शिक्षण भौतिकशास्त्रात झाले, आणि अभियांत्रिकीकडून त्या पत्रकारिता व इराणमधील मानवी हक्क चळवळीकडे वळल्या — फाशीच्या शिक्षेविरुद्ध आणि स्त्री कैद्यांना दिल्या जाणाऱ्या वागणुकीविरुद्ध मोहीम चालवत. शिरीन ईबादी व इतर वकिलांनी 2001 साली तेहरानमध्ये स्थापन केलेल्या डिफेन्डर्स ऑफ ह्युमन राईट सेंटर या संस्थेत त्या 2003 साली सहभागी झाल्या आणि पुढे तिच्या उपाध्यक्ष बनल्या. त्यांना वारंवार अटक झाली आणि एविन कारागृहात त्यांचा दीर्घ काळ गेला; 2023 चा नोबेल शांतता पुरस्कार त्यांना तुरुंगात असतानाच जाहीर झाला. सर्व नोबेल समित्यांपैकी एकटी नॉर्वेजियन नोबेल समितीच स्वीडनऐवजी नॉर्वेत बसते; तिने पुरस्काराचे कारण देताना इराणमधील स्त्रियांवरील दडपशाहीविरुद्धचा त्यांचा लढा आणि सर्वांसाठी मानवी हक्क व स्वातंत्र्याचा त्यांचा पुरस्कार यांचा उल्लेख केला, आणि हा पुरस्कार 'स्त्री, जीवन, स्वातंत्र्य' चळवळीशी स्पष्टपणे जोडला. शिरीन ईबादी यांच्याशी असलेला दुवा लक्षात ठेवण्यासारखा आहे : ईबादी यांना 2003 साली नोबेल शांतता पुरस्कार मिळाला — तो मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या इराणी आणि पहिल्या मुस्लिम स्त्री — आणि त्याच वर्षी मोहम्मदी त्यांच्या संस्थेत सहभागी झाल्या.
नोबेल पुरस्कारांचे प्रश्न भारतीय राज्यसेवा परीक्षांत दरवर्षी न चुकता येतात आणि ते दोन रूपांत विचारले जातात — नामनिर्देशित वर्षातला नामनिर्देशित पुरस्कार कोणाला मिळाला, आणि इथल्यासारख्या विधानयादीत, जिथे विजेत्याचे नाव बरोबर असते पण एखादा पूरक तपशील बदललेला असतो. एमपीएससीने इथे केलेला बदल म्हणजे एका वर्षातला एक अंक, आणि तोही पुरस्काराशी नव्हे तर दुय्यम चरित्रात्मक तपशिलाशी जोडलेला; त्यामुळे ज्याला फक्त मथळा माहीत आहे त्याला खरी कथने खोट्यापासून वेगळी करता येत नाहीत. उपयोगी तयारी अशी : चालू चक्रातील प्रत्येक शांतता पुरस्कारासाठी विजेता, देश, समितीच्या स्वतःच्या शब्दांतले पुरस्काराचे अधिकृत कारण, आणि एक संस्थात्मक संबंध नोंदवून ठेवावा. हा प्रश्न कशावर अवलंबून नाही, तेही पाहण्यासारखे आहे : इथे फक्त तीनच कथने छापली आहेत, म्हणून चौथ्याची वाट पाहत ते शोधणारा उमेदवार वेळ फुकट घालवतो; आणि 'वरीलपैकी सर्व' ही पळवाट उपलब्ध असूनही चुकीची आहे. या प्रश्नपत्रिकेतील प्रत्येक यादीच्या प्रश्नावरचे पहिले पाऊल म्हणजे प्रत्यक्षात किती कथने छापली आहेत ते मोजणे, कारण ही संख्या दोनपासून सहापर्यंत बदलत जाते.
- 2023 चा नोबेल शांतता पुरस्कार नॉर्वेजियन नोबेल समितीने इराणच्या नर्गिस मोहम्मदी यांना दिला.
- प्रशस्तिपत्राने इराणमधील स्त्रियांवरील दडपशाहीविरुद्धचा त्यांचा लढा आणि सर्वांसाठी मानवी हक्क व स्वातंत्र्याच्या प्रसारासाठीचा त्यांचा लढा यांचा गौरव केला.
- डिफेन्डर्स ऑफ ह्युमन राईट सेंटर ही संस्था शिरीन ईबादी यांनी इतर वकिलांसोबत 2001 साली तेहरानमध्ये स्थापन केली; नर्गिस मोहम्मदी 2003 साली तिच्यात सहभागी झाल्या आणि पुढे तिच्या उपाध्यक्ष बनल्या.
- शिरीन ईबादी यांना स्वतः 2003 साली नोबेल शांतता पुरस्कार मिळाला होता — तो मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या इराणी आणि पहिल्या मुस्लिम स्त्री.
- नर्गिस मोहम्मदी यांचा जन्म 1972 साली इराणच्या झंजान येथे झाला; भौतिकशास्त्राचे शिक्षण घेतल्यानंतर त्या पत्रकारिता व मानवी हक्क कार्याकडे वळल्या.
- 2023 चा पुरस्कार जाहीर झाला तेव्हा त्या इराणमध्ये तुरुंगात होत्या आणि ऑस्लो येथील सोहळ्याला उपस्थित राहू शकल्या नाहीत.
कथन (c) मधले बाकी सर्व बरोबर आहे — संस्था, संस्थापक आणि त्यांचा तिच्याशी असलेला संबंध — आणि म्हणूनच एक चुकीचा अंक निसटून जाणे इतके सोपे होते; विशिष्ट वर्ष घेऊन येणारे विधान उमेदवाराने सर्वात शेवटी स्वीकारावे. नावांची ही सरमिसळ मुद्दाम आहे : शिरीन ईबादी यांना स्वतः 2003 सालचा नोबेल शांतता पुरस्कार मिळाला होता, आणि तो मिळवणाऱ्या त्या पहिल्या इराणी व पहिल्या मुस्लिम स्त्री. (प्रश्नपत्रिकेत संस्थेचे नाव 'ह्युमन राईट सेंटर' असे एकवचनी छापले आहे; संस्था स्वतः अनेकवचन वापरते.)
- संस्था व त्यातील व्यक्ती बरोबर आहे म्हणून कथन स्वीकारणे, जेव्हा त्यांना जोडलेले वर्ष सरकवलेले असते
- नर्गिस मोहम्मदी आणि त्यांनी ज्या संस्थेत प्रवेश केला ती स्थापन करणाऱ्या 2003 च्या मानकरी शिरीन ईबादी यांची गल्लत करणे
- तीनच कथने छापलेली असताना चार आहेत असे गृहीत धरणे आणि अस्तित्वातच नसलेले कथन शोधत बसणे
- तीन कथनांच्या यादीत प्रत्येक कथन न तपासताच 'वरीलपैकी सर्व' हा सुरक्षित पर्याय म्हणून घेणे
एमपीएससीच्या चालू घडामोडी विभागात नोबेल पुरस्कार दरवर्षी विचारले जातात — बहुधा शांतता व साहित्य पुरस्कारांच्या मानकऱ्यांच्या थेट स्मरणाच्या रूपात, आणि कधीकधी मानकऱ्याला एखाद्या चरित्रात्मक तपशिलाशी जोडणाऱ्या विधानयादीच्या रूपात. खोटा ठरवलेला घटक बहुधा एखादी तारीख, संस्था किंवा राष्ट्रीयत्व असतो. प्रत्येक वर्षाच्या मानकऱ्यांची, समितीने दिलेल्या कारणासह, एका पानाची नोंद ठेवावी — कारण 'अमुकाच्या पुरस्कर्त्या' अशा शैलीची कथने त्याच शब्दरचनेतून उचललेली असतात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
नोबेल शांतता पुरस्कार कोणत्या देशात नेमलेली समिती देते ?
- (a)स्वीडन
- (b)नॉर्वे
- (c)डेन्मार्क
- (d)स्वित्झर्लंड
उत्तर(b) नॉर्वे — फक्त शांतता पुरस्कारच नॉर्वेजियन नोबेल समिती देते आणि तो ऑस्लोत प्रदान केला जातो; याउलट भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, वैद्यकशास्त्र, साहित्य व अर्थशास्त्र यांचे पुरस्कार स्वीडिश संस्था देतात आणि ते स्टॉकहोममध्ये प्रदान केले जातात.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
तेहरानमधील डिफेन्डर्स ऑफ ह्युमन राईट सेंटरच्या संस्थापक शिरीन ईबादी यांना नोबेल शांतता पुरस्कार कोणत्या वर्षी मिळाला ?
- (a)2001
- (b)2003
- (c)2011
- (d)2023
उत्तर(b) 2003 — नोबेल शांतता पुरस्कार मिळवणाऱ्या शिरीन ईबादी या पहिल्या इराणी आणि पहिल्या मुस्लिम स्त्री ठरल्या. 2023 चा पुरस्कार नर्गिस मोहम्मदी यांना मिळाला, ज्या 2003 सालीच ईबादी यांच्या संस्थेत सहभागी झाल्या आणि पुढे तिच्या उपाध्यक्ष बनल्या.