पुढीलपैकी योग्य विधाने विचारात घ्या. (a) नव्या संसदेतील लोकसभेच्या आतील भागाची रचना ही राष्ट्रीय प्राणी सिंहाच्या संकल्पनेवर आधारित आहे. (b) राज्यसभेची रचना भारताचे राष्ट्रीय फुल कमळाच्या संकल्पनेवर आधारित आहे. (c) नव्या संसदभवनाचे उद्घाटन 28 मे 2023 रोजी करण्यात आले. (d) लोकसभा अध्यक्षांच्या बाजुला ऐतिहासिक अशोक चक्राची स्थापना केली आहे.
- (1)विधाने (b), (c) योग्य आहेत.
- (2)विधाने (a), (b), (c) योग्य आहेत.
- (3)विधाने (b), (c), (d) योग्य आहेत.
- (4)(a), (b), (c), (d) योग्य आहेत.
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'विधाने (b), (c) योग्य आहेत.' नव्या संसद भवनातील सभागृहे व प्रांगण भारताच्या राष्ट्रीय प्रतीकांच्या संकल्पनांवर उभारली गेली, आणि या प्रश्नाची खुबी अशी की तो एका सभागृहासाठी चुकीचे प्रतीक देतो आणि अध्यक्षांच्या आसनाशेजारी चुकीची वस्तू ठेवतो. विधान (b) बरोबर आहे : राज्यसभेचे सभागृह भारताचे राष्ट्रीय फूल कमळ या संकल्पनेवर उभारले असून त्याची सजावट लाल रंगात आहे. विधान (c) बरोबर आहे : नव्या संसद भवनाचे उद्घाटन 28 मे 2023 रोजी झाले. विधान (a) बरोबर नाही : लोकसभेच्या सभागृहाची रचना भारताचा राष्ट्रीय पक्षी मोर या संकल्पनेवर आधारित असून तिथली सजावट निळसर-हिरव्या रंगात आहे — सिंहाच्या संकल्पनेवर नाही. शिवाय भारताचा राष्ट्रीय प्राणी सिंह नसून वाघ आहे, म्हणजे हे विधान दोन ठिकाणी चुकते. सिंह त्या इमारतीवर दिसतो हे खरे — अशोकस्तंभावरील सिंहमुद्रा ही राजमुद्रा कांस्यात घडवून इमारतीच्या छतावर बसवली आहे — आणि नेमक्या याच कारणाने विधान (a) मधली अदलाबदल विश्वासार्ह वाटते. खुल्या प्रांगणाची तिसरी संकल्पना भारताचा राष्ट्रीय वृक्ष वड ही आहे. विधान (d) देखील बरोबर नाही : लोकसभेत अध्यक्षांच्या आसनाशेजारी स्थापन केलेली वस्तू म्हणजे सेंगोल — ऑगस्ट 1947 च्या सत्तांतराशी जोडलेला तमिळनाडूतील ऐतिहासिक राजदंड — अशोक चक्र नव्हे. म्हणजे चारांपैकी नेमकी दोनच विधाने टिकतात, (b) आणि (c), आणि ती जोडी फक्त पर्याय (1) मध्येच येते. या प्रश्नासोबत आणखी दोन गोष्टी लक्षात ठेवण्यासारख्या आहेत. एडविन ल्युटन्स व हर्बर्ट बेकर यांनी आराखडा केलेली आणि 1927 मध्ये खुली झालेली जुनी वर्तुळाकार संसद इमारत नवे भवन वापरात आल्यावर पाडली गेली नाही; सप्टेंबर 2023 मध्ये तिचे नाव 'संविधान सदन' असे करून ती जपली गेली. आणि नव्या दोन सभागृहांची क्षमता — लोकसभेत 888 आसने आणि राज्यसभेत 384, तर संयुक्त बैठकीच्या वेळी लोकसभा सभागृहात सुमारे 1,272 — भविष्यातील सभागृहविस्तार डोळ्यांसमोर ठेवून ठरवली गेली, म्हणूनच ती दोन्ही सभागृहांच्या आजच्या संख्याबळापेक्षा बरीच जास्त आहे.
- (2)विधाने (a), (b), (c) योग्य आहेत. — हा पर्याय राज्यसभेबाबत आणि उद्घाटनाच्या तारखेबाबत बरोबर आहे, पण लोकसभेबाबत चुकतो. त्या सभागृहाच्या रचनेची संकल्पना राष्ट्रीय पक्षी मोर ही आहे, राष्ट्रीय प्राणी नव्हे. हा गोंधळ मुद्दाम घडवून आणलेला आहे : इमारतीच्या छतावरची राजमुद्रा म्हणजे अशोकस्तंभावरील सिंहमुद्रा आहे, आणि भारताचा राष्ट्रीय प्राणी सिंह नसून बंगाल वाघ आहे — म्हणजे 'सिंह त्या इमारतीवर कुठेतरी आहेच' एवढ्या आठवणीवर जाणारा उमेदवार हे विधान स्वीकारून टाकतो आणि त्यात चुकीच्या सभागृहासाठी चुकीचे प्रतीक दिले आहे हे त्याच्या लक्षातही येत नाही.
- (3)विधाने (b), (c), (d) योग्य आहेत. — हा पर्याय दोन खरी विधाने ठेवतो आणि अध्यक्षांच्या आसनाशेजारी चुकीची वस्तू जोडतो. तिथे उभा आहे तो सेंगोल — 1947 मध्ये मद्रासमध्ये घडवलेला आणि सत्तांतराच्या वेळी सुपूर्द केलेला सुमारे पाच फूट लांबीचा राजदंड — जो उद्घाटनाच्या दिवशी नव्या इमारतीत आणून अध्यक्षांच्या आसनाच्या उजवीकडे स्थापन करण्यात आला; तोपर्यंत तो अलाहाबादच्या एका वस्तुसंग्रहालयात होता. अशोक चक्र म्हणजे राष्ट्रध्वजावरील चोवीस आऱ्यांचे चक्र, आणि तेच नाव भारताच्या शांतताकालीन सर्वोच्च शौर्यपदकाचेही आहे — यांपैकी एकही इथे विचारलेली वस्तू नाही. चुकीच्या पर्यायांतला हाच सर्वात आकर्षक आहे, कारण तो प्रश्नाचा तीन-चतुर्थांश भाग बरोबर घेतो.
- (4)(a), (b), (c), (d) योग्य आहेत. — हा सर्वकाही झाडून घेणारा पर्याय आहे आणि तो दोन्ही खोट्या विधानांवर एकाच वेळी पडतो — लोकसभेसाठीची सिंहाची संकल्पना आणि अध्यक्षांच्या आसनाशेजारचे अशोक चक्र. या प्रकारात 'सर्वच बरोबर' हा पर्याय तत्त्वतः खराही असू शकतो आणि केवळ तत्त्व म्हणून तो नाकारता येत नाही, पण प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे होकारार्थी पडताळल्याशिवाय तो घेता येत नाही. इथे त्यांपैकी दोन पडताळता येत नाहीत, म्हणून पर्याय कोसळतो. हेही लक्षात घ्या की उरलेल्या तीन पर्यायांत असलेला 'विधाने' हा शब्द या पर्यायात छापलेला नाही — आयोगाने तो जसा दिला तसाच.
नव्या संसद भवनाचा आराखडा एचसीपी डिझाईनचे वास्तुविशारद बिमल पटेल यांनी केला, ते टाटा प्रोजेक्ट्सने जुन्या वर्तुळाकार संसद इमारतीशेजारी त्रिकोणी आराखड्यावर बांधले, आणि 28 मे 2023 रोजी त्याचे उद्घाटन झाले. त्याची अंतर्गत रचना तीन राष्ट्रीय प्रतीकांभोवती उभी केली गेली : लोकसभेच्या सभागृहासाठी मोर, जिथे 888 सदस्यांची आसनव्यवस्था असून सजावट निळसर-हिरव्या रंगात आहे; राज्यसभेच्या सभागृहासाठी कमळ, जिथे 384 आसने असून सजावट लाल रंगात आहे; आणि खुल्या प्रांगणासाठी वड. संयुक्त बैठक लोकसभेच्या सभागृहात भरते, जिथे सुमारे 1,272 सदस्य बसू शकतात — ही क्षमता पुढेमागे होणारे मतदारसंघ पुनर्रचनेचे काम व सभागृहाचा विस्तार लक्षात घेऊन ठरवली गेली. इमारतीच्या छतावर राजमुद्रा, म्हणजे अशोकस्तंभावरील सिंहमुद्रा, कांस्यात बसवलेली आहे; आत संविधान सभागृह आहे; आणि मध्यवर्ती दालनात फूको लंबक टांगलेला आहे. अध्यक्षांच्या आसनाशेजारी सेंगोल उभा आहे — 1947 मध्ये मद्रासच्या वुम्मिडी बंगारू चेट्टी अँड सन्स यांनी घडवलेला आणि ब्रिटिशांकडून झालेल्या सत्तांतराशी जोडलेला राजदंड; उद्घाटनाच्या दिवशी झालेली त्याची स्थापना हा त्या सोहळ्यातील सर्वाधिक चर्चेचा मुद्दा ठरला.
नव्या राष्ट्रीय वास्तूवरचे प्रश्न परीक्षकाला स्वस्तात काढता येतात आणि उमेदवाराला सर्वसाधारण जाणिवेवरून सोडवता येत नाहीत, कारण इथली सर्व माहिती नेमक्या तपशिलाची असते : एक तारीख, एक वास्तुविशारद, एक प्रतीक, एक वस्तू. एमपीएससीची इथली आवडती पद्धत म्हणजे प्रतीकांची अदलाबदल — राष्ट्रीय पक्ष्याच्या जागी राष्ट्रीय प्राणी, किंवा एका राष्ट्रीय प्रतीकाच्या जागी दुसरे — आणि निष्काळजी वाचनात ती अदलाबदल टिकून जाते, कारण दोन्ही संज्ञा खऱ्याखुऱ्या राष्ट्रीय प्रतीकांच्याच असतात. यावरचा बचाव म्हणजे चार राष्ट्रीय प्रतीके एक संच म्हणून वेगवेगळी ठेवणे : बंगाल वाघ हा राष्ट्रीय प्राणी, मोर हा राष्ट्रीय पक्षी, कमळ हे राष्ट्रीय फूल आणि वड हा राष्ट्रीय वृक्ष; तर अशोकस्तंभावरील सिंहमुद्रा ही राजमुद्रा आहे आणि चोवीस आऱ्यांचे अशोक चक्र राष्ट्रध्वजावर येते. हा संच एकदा पक्का झाला की विधान (a) एका क्षणात खोडता येते. या प्रश्नाने शिकवलेली दुसरी सवय म्हणजे तारखांइतक्याच काळजीने वस्तूही तपासणे : सेंगोल आणि अशोक चक्र या दोन्ही गोष्टी सार्वभौमत्वाशी जोडलेल्या आहेत, आणि फक्त मथळा वाचलेल्या वाचकाकडून त्यांची गल्लत सहज होते.
- नव्या संसद भवनाचे उद्घाटन 28 मे 2023 रोजी झाले; त्याचा आराखडा एचसीपी डिझाईनच्या बिमल पटेल यांचा असून ते टाटा प्रोजेक्ट्सने त्रिकोणी आराखड्यावर बांधले.
- लोकसभेच्या सभागृहाची संकल्पना राष्ट्रीय पक्षी मोर ही असून तिथे 888 आसने आहेत; राज्यसभेच्या सभागृहाची संकल्पना राष्ट्रीय फूल कमळ ही असून तिथे 384 आसने आहेत.
- खुल्या प्रांगणाची संकल्पना भारताचा राष्ट्रीय वृक्ष वड ही आहे; संयुक्त बैठकीसाठी लोकसभेच्या सभागृहात सुमारे 1,272 आसने बसू शकतात.
- सत्तांतराशी जोडलेला 1947 सालचा मद्रासमधील राजदंड सेंगोल उद्घाटनाच्या दिवशी लोकसभेत अध्यक्षांच्या आसनाशेजारी स्थापन करण्यात आला.
- भारताचा राष्ट्रीय प्राणी बंगाल वाघ आहे; अशोकस्तंभावरील सिंहमुद्रा ही राजमुद्रा असून ती नव्या इमारतीच्या छतावर कांस्यात उभी आहे.
- इमारतीत संविधान सभागृह असून मध्यवर्ती दालनात फूको लंबक टांगलेला आहे.
- 1927 मध्ये खुली झालेली जुनी संसद इमारत पाडली गेली नाही; सप्टेंबर 2023 मध्ये तिचे नामकरण 'संविधान सदन' असे करण्यात आले.
आसनसंख्या भविष्यातील सभागृहविस्तार डोळ्यांसमोर ठेवून ठरवली — लोकसभेत 888, राज्यसभेत 384, आणि संयुक्त बैठकीच्या वेळी लोकसभेच्या सभागृहात सुमारे 1,272 — म्हणूनच हे आकडे आजच्या संख्याबळापेक्षा कितीतरी जास्त आहेत. ल्युटन्स व बेकर यांची 1927 सालची जुनी वर्तुळाकार इमारत नवे भवन खुले झाल्यावर पाडली गेली नाही : ती जपली गेली आणि सप्टेंबर 2023 मध्ये तिचे नाव संविधान सदन असे झाले.
- राष्ट्रीय पक्ष्याच्या जागी राष्ट्रीय प्राणी ठेवणे — लोकसभेची संकल्पना मोर आहे, सिंह किंवा वाघ नव्हे
- अध्यक्षांच्या आसनाशेजारी स्थापन केलेली वस्तू म्हणून सेंगोल आणि अशोक चक्र यांची गल्लत करणे
- तीन विधाने पडताळल्यावर चौथे न तपासताच 'वरील सर्व' प्रकारचा पर्याय घेणे
- राजमुद्रा म्हणजे अशोकस्तंभावरील सिंहमुद्रा आणि राष्ट्रीय प्राणी यांची गल्लत करणे
वास्तू व प्रतीकांचे प्रश्न एमपीएससीच्या चालू घडामोडी विभागात नेमक्या याच आकाराच्या विधानयादीच्या रूपात येतात — एक प्रतीक बदललेले आणि एक वस्तू बदललेली. ते एका ओळीच्या स्मरणप्रश्नाच्या रूपातही विचारले जातात : उद्घाटनाची तारीख, वास्तुविशारद, आसनक्षमता. नव्याने उद्घाटन झालेल्या कोणत्याही राष्ट्रीय संस्थेसाठी विश्वासार्ह तयारी म्हणजे एक छोटा माहितीपत्रक : तारीख, आराखडाकार, बांधकाम करणारी संस्था, क्षमता, वेगळेपणाची वैशिष्ट्ये, आणि आत ठेवलेली कोणतीही समारंभिक महत्त्वाची वस्तू.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
नव्या संसद भवनातील लोकसभा सभागृहाच्या अंतर्गत रचनेची संकल्पना कोणत्या राष्ट्रीय प्रतीकावर आधारित आहे ?
- (a)कमळ, भारताचे राष्ट्रीय फूल
- (b)मोर, भारताचा राष्ट्रीय पक्षी
- (c)बंगाल वाघ, भारताचा राष्ट्रीय प्राणी
- (d)वड, भारताचा राष्ट्रीय वृक्ष
उत्तर(b) मोर, भारताचा राष्ट्रीय पक्षी — लोकसभेचे सभागृह मोराच्या संकल्पनेवर निळसर-हिरव्या रंगात सजवलेले आहे, राज्यसभेचे सभागृह कमळाच्या संकल्पनेवर लाल रंगात, आणि खुल्या प्रांगणाची संकल्पना वड ही आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
नव्या संसद भवनात स्थापन केलेला 'सेंगोल' म्हणजे काय ?
- (a)1947 च्या सत्तांतराशी जोडलेला तमिळनाडूतील समारंभिक राजदंड, जो अध्यक्षांच्या आसनाशेजारी ठेवला आहे
- (b)राष्ट्रध्वजावर येणारे चोवीस आऱ्यांचे चक्र
- (c)इमारतीच्या छतावर बसवलेली कांस्य राजमुद्रा
- (d)मध्यवर्ती दालनात टांगलेला लंबक
उत्तर(a) 1947 च्या सत्तांतराशी जोडलेला तमिळनाडूतील समारंभिक राजदंड, जो अध्यक्षांच्या आसनाशेजारी ठेवला आहे — तो 1947 मध्ये मद्रासमध्ये घडवला गेला आणि 28 मे 2023 या उद्घाटनाच्या दिवशी नव्या इमारतीत आणून स्थापन करण्यात आला.