MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 87 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — 111. कन्सर्न वर्ल्डवाइड आणि वेल्टहुंगरहिल्फे या दोन संस्थांनी 12 आक्टोबर 2023 रोजी प्रसिद्ध केलेल्या जागतिक क्षुधा निर्देशांक 2023 मध्ये, ज्या 125 देशांचा गुण काढता आला त्यांच्यात भारताचा क्रमांक 111 वा लागला; 100 गुणांच्या मापनावर भारताचे गुण 28.7 होते, आणि त्यामुळे देश 'गंभीर' या पट्ट्यात आला. या गुणामागचे दोन आकडे लक्षात ठेवण्यासारखे आहेत, कारण क्रमांक त्यांच्यातूनच बनतो : भारतातील बालकांच्या कृश होण्याचे प्रमाण 18.7 टक्के होते, जे त्या अहवालातील कोणत्याही देशापेक्षा जास्त होते, आणि कुपोषणाचे प्रमाण 16.6 टक्के होते. भारताचे प्रत्येक शेजारी राष्ट्र भारताच्या वर होते — श्रीलंका 60, नेपाळ 69, बांगलादेश 81 आणि पाकिस्तान 102 — आणि हीच तुलना अहवाल बातमीचा विषय बनवून गेली. केंद्रीय महिला व बालविकास मंत्रालयाने हा निष्कर्ष फेटाळून लावला आणि हा निर्देशांक भुकेचे सदोष मापन असून भारताचे खरे स्थान त्यातून दिसत नाही, अशी भूमिका घेतली; तो आक्षेप मुख्यतः कुपोषणाच्या अंदाजासाठी वापरलेल्या लहान नमुन्यावर आणि चारांपैकी तीन निर्देशक एकूण लोकसंख्येतील भूक न मोजता बालपोषण मोजतात या युक्तिवादावर उभा होता. पर्यायांचा छापील क्रमही पाहा — 100, 111, 101, 123 असा, चढता नाही : उत्तराच्या सर्वात जवळचे दोन आकडे पानावर एकमेकांपासून वेगळे केलेले आहेत, त्यामुळे घाईने वाचणारा उमेदवार चुकीचा आकडा नोंदवू शकतो. गुण ज्या तीव्रतेच्या पट्ट्यांवर वाचायचे ते ठरलेले आहेत आणि ते माहीत असणे उपयोगी, कारण मग क्रमांकाशिवायही गुणाचा अर्थ लावता येतो : 10 पेक्षा कमी म्हणजे कमी, 10 ते 19.9 मध्यम, 20 ते 34.9 गंभीर, 35 ते 49.9 चिंताजनक, आणि 50 किंवा त्याहून अधिक अत्यंत चिंताजनक. म्हणजे भारताचे 28.7 गुण 'गंभीर' पट्ट्याच्या टोकाला नसून मध्यावर बसतात, आणि पुढच्या आवृत्तीत एक-दोन गुणांची हालचाल झाली तरी पट्टा बदलणार नाही.

• (1)100 — हा याच निर्देशांकाच्या आधीच्या एका आवृत्तीतील भारताचा क्रमांक आहे — जागतिक क्षुधा निर्देशांक 2017 मध्ये 119 देशांत 100 वा, आणि गुण 31.4. तिन्ही चुकीच्या आकड्यांपैकी हाच सर्वात धोकादायक आहे, कारण तो भारताचा खराखुरा क्रमांक आहे, फक्त चुकीच्या वर्षातला; आणि 'भारत 100 व्या क्रमांकावर' हे वाक्य त्या वेळी खूप फिरले होते. शिवाय गोलमटोल आकडा हा 111 पेक्षा जास्त 'आठवलेल्या माहितीसारखा' वाटतो. यावरचा बचाव म्हणजे क्रमांक नोंदवताना त्यासोबत वर्ष आणि एकूण किती देशांत हे दोन्ही लिहून ठेवणे, कारण क्रमवारीत घेतलेल्या देशांची संख्या प्रत्येक आवृत्तीत बदलते.
• (3)101 — हा उत्तराच्या अगदी जवळ जाणारा आकडा आहे — 111 पेक्षा फक्त एका अंकाने वेगळा — आणि तो ढोबळ स्मरणाला शिक्षा देण्यासाठीच ठेवलेला आहे : ज्याला 'शंभर आणि काहीतरी' एवढेच आठवते आणि उरलेले तो जागच्या जागी बांधतो, त्याच्यासाठी. शिवाय तो पर्याय (1) पासून एकाच अंकाच्या अंतरावर आहे, त्यामुळे 2017 चा आकडा अर्धवट आठवणारा उमेदवार इकडे घसरू शकतो. पर्यायांचा छापील क्रम ही अडचण आणखी वाढवतो, कारण 111 आणि 101 पानावर शेजारी शेजारी नाहीत. क्रमांकाचे प्रश्न पूर्णपणे स्मरणावरचे असतात आणि उत्तरापर्यंत तर्काने पोहोचण्याचा मार्ग नसतो, म्हणून एकमेव संरक्षण म्हणजे आकडा नेमका शिकून ठेवणे.
• (4)123 — हा दिलेल्या पर्यायांतील सर्वात मोठा आकडा आहे आणि तो क्रमांक व एकूण देशसंख्या यांच्यातील गोंधळाला आमंत्रण देतो : 2023 च्या निर्देशांकात 125 देशांचे गुण काढून त्यांची क्रमवारी लावली होती, म्हणून ज्याला 125 च्या जवळपासचे काहीतरी आठवते तो तेच भारताचे स्थान समजू शकतो. क्रमांक आणि एकूण देशसंख्या या दोन वेगळ्या राशी आहेत आणि दोन्ही दरवर्षी बदलतात — नेमक्या याच कारणासाठी निर्देशांक स्वतःच बजावतो की वेगवेगळ्या आवृत्त्यांतील क्रमांकांची थेट तुलना करू नये, कारण दरवेळी पद्धती आणि आधारभूत आकडेवारी सुधारली जाते. '125 पैकी 111' ही जोडी दोन सुट्या आकड्यांऐवजी एकच माहिती म्हणून शिकावी.

जागतिक क्षुधा निर्देशांक हे आयर्लंडची कन्सर्न वर्ल्डवाइड आणि जर्मनीची वेल्टहुंगरहिल्फे या संस्थांनी दरवर्षी प्रसिद्ध करणारे संयुक्त मापन आहे. तो देशांना 100 गुणांच्या मापनावर गुण देतो, जिथे 0 म्हणजे भूक नाही आणि 100 म्हणजे सर्वात वाईट स्थिती; आणि हा गुण चार निर्देशकांतून बांधला जातो, जे दोन गटांत विभागलेले आहेत. एक निर्देशक संपूर्ण लोकसंख्येचे मापन करतो : कुपोषण, म्हणजे ज्यांचे उष्मांकसेवन अपुरे आहे अशा लोकांचे प्रमाण. उरलेले तीन पाच वर्षांखालील बालकांचे मापन करतात : वाढ खुंटणे, म्हणजे वयाच्या मानाने कमी उंची, जे दीर्घकालीन कुपोषण दर्शवते; कृश होणे, म्हणजे उंचीच्या मानाने कमी वजन, जे तीव्र कुपोषण दर्शवते; आणि पाच वर्षांखालील बालमृत्यू. कुपोषण व बालमृत्यू यांना प्रत्येकी एक-तृतीयांश वजन असते आणि उरलेला एक-तृतीयांश हिस्सा दोन बालपोषण निर्देशक वाटून घेतात. गुण ठरलेल्या तीव्रतेच्या पट्ट्यांवर वाचले जातात — कमी, मध्यम, गंभीर, चिंताजनक आणि अत्यंत चिंताजनक — आणि 2023 मधले भारताचे 28.7 गुण 'गंभीर' पट्ट्यात आले. चारांपैकी तीन निर्देशक बालकांशी संबंधित असल्याने भारतात या निर्देशांकावर हा भुकेचे नव्हे तर बालपोषणाचे मापन आहे अशी टीका वारंवार होते; आणि प्रकाशक स्वतःही बजावतात की वेगवेगळ्या आवृत्त्यांतील क्रमांकांची थेट तुलना करता येत नाही, कारण पद्धती आणि आकडेवारीतील सुधारणा दोन्ही बदलत असतात.

जागतिक निर्देशांक हा भारतीय राज्यसेवा परीक्षांतील सर्वात विश्वासाने विचारला जाणारा चालू घडामोडींचा भाग आहे, आणि एमपीएससी तो शक्य तितक्या साध्या रूपात विचारते : एक क्रमांक, एक वर्ष आणि चार आकडे. उत्तरापर्यंत तर्काने पोहोचण्याची वाट नसते, म्हणून तयारी म्हणजे वर्षभर सांभाळलेली निर्देशांकांची आटोपशीर वही. प्रत्येक मोठ्या निर्देशांकासाठी प्रकाशक संस्था, आवृत्तीचे वर्ष, भारताचा क्रमांक, एकूण देशसंख्या आणि एक भरीव आकडा नोंदवावा — जागतिक क्षुधा निर्देशांकासाठी 28.7 हे गुण आणि 18.7 टक्के हे बालकांच्या कृश होण्याचे प्रमाण. प्रकाशक कोण हे नोंदवणे क्रमांकाइतकेच महत्त्वाचे आहे, कारण या प्रश्नाचे दुसरे नेहमीचे रूप 'कोणता निर्देशांक कोण प्रसिद्ध करते' असे असते : जागतिक क्षुधा निर्देशांक कन्सर्न वर्ल्डवाइड व वेल्टहुंगरहिल्फेकडून येतो, मानव विकास निर्देशांक यूएनडीपीकडून, जागतिक नवोन्मेष निर्देशांक डब्ल्यूआयपीओकडून, व्यवसाय सुलभता क्रमवारी प्रसिद्ध होत असेपर्यंत जागतिक बँकेकडून, आणि जागतिक स्पर्धात्मकता अहवाल जागतिक आर्थिक मंचाकडून. दुसरी सवय म्हणजे सरकारने प्रतिसाद दिला असल्यास तोही नोंदवणे, कारण एखाद्या निर्देशांकाचा निष्कर्ष कोणत्या मंत्रालयाने फेटाळला असा प्रश्न एमपीएससीने विचारल्याचे दाखले आहेत.

• जागतिक क्षुधा निर्देशांक 2023 मध्ये 125 देशांत भारताचा क्रमांक 111 वा होता आणि गुण 28.7, म्हणजे 'गंभीर' या तीव्रतेच्या पट्ट्यात.
• 2023 चा निर्देशांक 12 आक्टोबर 2023 रोजी कन्सर्न वर्ल्डवाइड (आयर्लंड) आणि वेल्टहुंगरहिल्फे (जर्मनी) यांनी प्रसिद्ध केला.
• हा निर्देशांक चार निर्देशकांवर उभा आहे : कुपोषण, बालकांची वाढ खुंटणे, बालकांचे कृश होणे आणि पाच वर्षांखालील बालमृत्यू.
• 2023 च्या अहवालात भारतातील बालकांच्या कृश होण्याचे 18.7 टक्के हे प्रमाण त्या आवृत्तीतील कोणत्याही देशापेक्षा जास्त होते; कुपोषणाचे प्रमाण 16.6 टक्के होते.
• 2023 च्या क्रमवारीत श्रीलंका 60, नेपाळ 69, बांगलादेश 81 आणि पाकिस्तान 102 — हे सर्व भारताच्या वर होते.
• केंद्रीय महिला व बालविकास मंत्रालयाने 2023 चा निष्कर्ष फेटाळला आणि हा निर्देशांक भुकेचे सदोष मापन असल्याचे म्हटले.
• प्रकाशक स्वतःच बजावतात की आवृत्त्यांमधील क्रमांकांची तुलना करता येत नाही, कारण पद्धती व आकडेवारी दरवर्षी सुधारली जाते.

• आधीच्या आवृत्तीतील क्रमांक पुढे ओढत नेणे — 2017 मध्ये भारत 119 देशांत 100 वा होता आणि 2022 मध्ये 121 देशांत 107 वा
• क्रमांक आणि क्रमवारीत घेतलेल्या देशांची संख्या यांची गल्लत करणे; 111 हा क्रमांक होता आणि 125 ही देशसंख्या
• हा निर्देशांक भारतीय किंवा संयुक्त राष्ट्रांच्या एखाद्या संस्थेचा आहे असे सांगणे; तो कन्सर्न वर्ल्डवाइड व वेल्टहुंगरहिल्फे प्रसिद्ध करतात
• क्रमांकातील वर्षागणिक हालचालीला प्रत्यक्ष मोजलेली घसरण मानणे, ज्याविरुद्ध प्रकाशक स्वतःच इशारा देतात

निर्देशांकांचे प्रश्न एमपीएससीच्या प्रत्येक चालू घडामोडी विभागात येतात — बहुधा इथल्यासारख्या एका ओळीच्या क्रमांक-स्मरणाच्या रूपात, आणि कधीकधी निर्देशांक व त्यांच्या प्रकाशक संस्था जुळवायच्या जोड्यांच्या रूपात. चुकीचे पर्याय शेजारच्या आकड्यांतून आणि आधीच्या आवृत्तीतील देशाच्या क्रमांकातून बांधलेले असतात, म्हणून हे दोन्ही त्यांच्या वर्षांसह शिकावे लागतात. भारताचे स्थान ज्या ज्या निर्देशांकात नोंदवले गेले त्या सर्वांची, प्रकाशक, एकूण देशसंख्या आणि एक पूरक आकडेवारी यांसह, वर्षभर चालणारी यादी ठेवावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जागतिक क्षुधा निर्देशांक कोणत्या संस्था संयुक्तपणे प्रसिद्ध करतात ?

  • (a)अन्न व कृषी संघटना आणि जागतिक अन्न कार्यक्रम
  • (b)कन्सर्न वर्ल्डवाइड आणि वेल्टहुंगरहिल्फे
  • (c)जागतिक बँक आणि आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी
  • (d)संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम आणि युनिसेफ

  उत्तर(b) कन्सर्न वर्ल्डवाइड आणि वेल्टहुंगरहिल्फे — आयर्लंड व जर्मनीतील या मदतसंस्था हा निर्देशांक प्रसिद्ध करतात. अन्न व कृषी संघटनेचे कुपोषणाचे अंदाज चार निर्देशकांपैकी एकाला आकडेवारी पुरवतात, पण ती संघटना हा निर्देशांक प्रसिद्ध करत नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जागतिक क्षुधा निर्देशांक काढण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या चार निर्देशकांपैकी खालीलपैकी कोणता निर्देशक नाही ?

  • (a)कुपोषण
  • (b)बालकांची वाढ खुंटणे
  • (c)मातामृत्यू प्रमाण
  • (d)पाच वर्षांखालील बालमृत्यू

  उत्तर(c) मातामृत्यू प्रमाण — या निर्देशांकाचे चार निर्देशक म्हणजे कुपोषण, बालकांची वाढ खुंटणे, बालकांचे कृश होणे आणि पाच वर्षांखालील बालमृत्यू. मातामृत्यू हा स्वतंत्र आरोग्य निर्देशक असून तो या निर्देशांकाचा भाग नाही.