MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 86 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4). आधी प्रश्नाचे वाक्य नीट वाचा : 'नाही' हा शब्द प्रश्नपत्रिकेत ठळक अक्षरांत छापलेला आहे, म्हणजे कर्पुरी ठाकुर यांच्याबाबत जे विधान खोटे आहे तेच इथे मागितले आहे. त्यामुळे त्यांच्याबद्दल जे जे पडताळता येते ते उत्तरात घालायचे नसून वगळायचे आहे. पर्याय (4) म्हणतो की त्यांनी 1952 ची राज्य विधानसभा निवडणूक समस्तीपुर मतदार संघातून जिंकली. 1952 मध्ये ते बिहार विधानसभेत पोहोचले हे खरे, आणि समस्तीपुर जिल्ह्यातूनच पोहोचले हेही खरे — पण मतदार संघ ताजपूर होता, आणि तिथून ते समाजवादी पक्षाचे उमेदवार म्हणून लढले. जागेच्या जागी जिल्ह्याचे नाव ठेवणे हीच इथली चूक आहे, आणि छापलेल्या चार ओळींपैकी हीच एकमेव निश्चित तथ्यचूक आहे. उरलेली तिन्ही विधाने टिकतात. त्यांना सर्वत्र 'जननायक' म्हणूनच ओळखले जाते, हा पर्याय (1). 'बिहारचे पहिले गैर-कांग्रेसी मुख्यमंत्री' हे वर्णन नेहमी त्यांच्याच नावाला जोडले जाते — डिसेंबर 1970 मध्ये ते राज्याचे नेतृत्व करणारे पहिले समाजवादी म्हणून पदावर आले — हा पर्याय (2). आणि त्यांचा जन्म 24 जानेवारी 1924 रोजी समस्तीपुर जिल्ह्यातील पितौंझिया या गावी झाला — त्यांच्या सन्मानार्थ त्या गावाचे नाव पुढे कर्पुरी ग्राम असे करण्यात आले — हा पर्याय (3). ही प्रश्नपत्रिका ज्या वर्षी काढली त्या वर्षी ते बातम्यांत होते, याचे कारण म्हणजे 23 जानेवारी 2024 रोजी, त्यांच्या जन्मशताब्दीच्या पूर्वसंध्येला, त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न जाहीर झाला. या प्रश्नाच्या रचनेतली नेटकी क्रूरताही लक्षात घ्या : समस्तीपुर हाच जिल्हा एका खऱ्या विधानात आणि एका खोट्या विधानात दोन्हीकडे येतो, आणि जिल्हा म्हणजे मतदार संघ नव्हे, एवढे उमेदवाराला माहीत असावे लागते.

• (1)त्यांना 'जननायक' म्हणून ओळखले जाते. — हे खरे आहे, आणि म्हणूनच 'काय खरे नाही' असे विचारणाऱ्या प्रश्नाचे उत्तर ते असू शकत नाही. जननायक — म्हणजे लोकांचा नेता — हीच पदवी बिहारच्या राजकारणात कर्पुरी ठाकुर यांच्या नावाशी सर्वत्र जोडली जाते; मागासवर्गीय आणि गरीब शेतकऱ्यांच्या संघटनावर उभी राहिलेली कारकीर्द आणि म्हणीसारखी प्रसिद्ध झालेली वैयक्तिक साधेपणाची वागणूक यांतून ती कमावलेली आहे. हा पर्याय निवडला जातो तेव्हा जवळजवळ नेहमीच प्रश्नातला नकार निसटलेला असतो — ठळक 'नाही' हा या प्रश्नातला सर्वात महत्त्वाचा शब्द आहे आणि साध्या मजकुरात वाचताना तो ठळकपणा टिकत नाही.
• (2)ते बिहार चे पहिले गैर-कांग्रेसी मुख्यमंत्री होते. — हे वर्णन रूढपणे त्यांच्याशीच जोडले जाते आणि प्रश्नपत्रिका ते खरे मानते, म्हणून हे विधान इथे शोधले जात नाही. कर्पुरी ठाकुर डिसेंबर 1970 मध्ये बिहारचे मुख्यमंत्री झाले — हे पद भूषवणारे पहिले समाजवादी — आणि जून 1977 ते एप्रिल 1979 या काळात जनता पक्षाच्या सरकारचे प्रमुख म्हणून ते पुन्हा त्या पदावर आले; याच दुसऱ्या कारकिर्दीत त्यांनी त्यांच्या नावाने ओळखले जाणारे आरक्षणाचे सूत्र आणले. या पर्यायाकडे ओढ वाटणारा उमेदवार सहसा असा युक्तिवाद करत असतो की कांग्रेसचे प्राबल्य असलेल्या राज्यात याआधीही एखादा गैर-कांग्रेसी मुख्यमंत्री झाला असणार. तो ऐतिहासिक मुद्दा खराच आहे, पण हा प्रश्न त्यावर उभा नाही : या संचात नोंदीशी ताडून पाहता येईल अशी तपासण्याजोगी चूक फक्त पर्याय (4) मधल्या मतदार संघाच्या नावात आहे.
• (3)त्यांचा जन्म 1924 मध्ये, समस्तीपुर जिल्ह्यातील एका गावात झाला. — हे खरे आहे. त्यांचा जन्म 24 जानेवारी 1924 रोजी, आज बिहारच्या समस्तीपुर जिल्ह्यात असलेल्या पितौंझिया गावी झाला; पुढे त्या गावाचे नाव कर्पुरी ग्राम असे करण्यात आले. हेच विधान चौथ्या पर्यायाला इतका प्रभावी सापळा बनवते : इथे 'समस्तीपुर जिल्हा' नुकतेच पडताळून झाल्यावर उमेदवार पर्याय (4) मधले 'समस्तीपुर मतदार संघ' वाचतो आणि तीच माहिती पुन्हा मांडली आहे असे समजून पुढे सरकतो. एका जिल्ह्यात अनेक विधानसभा मतदार संघ असतात, आणि त्यांचा मतदार संघ ताजपूर होता.

कर्पुरी ठाकुर (24 जानेवारी 1924 - 17 फेब्रुवारी 1988) हे भारतीय राजकारणातील त्या समाजवादी प्रवाहाचे प्रतिनिधी आहेत, जो कांग्रेस सोशालिस्ट पार्टीतून वाढला आणि राम मनोहर लोहिया यांच्यामार्फत मागासवर्गीयांच्या प्रतिनिधित्वाची मागणी आपल्या राजकारणाच्या केंद्रस्थानी घेऊन आला. समस्तीपुर जिल्ह्यातील पितौंझिया गावी न्हावी समाजातील कुटुंबात जन्मलेले ठाकुर 1952 मध्ये ताजपूर मतदार संघातून समाजवादी पक्षाच्या तिकिटावर प्रथम बिहार विधानसभेवर निवडून गेले आणि आयुष्यभर विधानसभेतील एक प्रमुख चेहरा राहिले. ते दोनदा मुख्यमंत्री झाले — डिसेंबर 1970 ते जून 1971, आणि जून 1977 ते एप्रिल 1979 — आणि धोरणाच्या दृष्टीने ज्यासाठी ते स्मरणात आहेत ती गोष्ट त्यांच्या दुसऱ्या कारकिर्दीत घडली : 1978 ची आरक्षण योजना, जिने मागासवर्गीयांना एकच गठ्ठा न मानता कोटाच फोडून टाकला — इतर मागासवर्गीयांना 12 टक्के, अतिमागास वर्गांना 8 टक्के, महिलांना 3 टक्के आणि उच्च जातींतील आर्थिकदृष्ट्या मागासांना 3 टक्के. एका वर्गातील सर्वात दुर्बल घटकापर्यंत लाभ पोहोचावा म्हणून कोट्याचे उपवर्गीकरण करता येते, ही कल्पना हेच भारतीय आरक्षण धोरणाला त्यांचे टिकाऊ योगदान आहे; आणि जानेवारी 2024 मध्ये ते पुन्हा बातम्यांत आले, कारण त्यांच्या जन्मशताब्दीच्या पूर्वसंध्येला त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न जाहीर झाला.

हा चालू घडामोडींचा प्रश्न आहे, पण त्याच्या आत इतिहासाचा अभ्यासक्रम दडलेला आहे — नुकताच सन्मान मिळालेल्या व्यक्तीभोवती एमपीएससी असेच प्रश्न बांधते. चारांपैकी तीन विधाने कोणत्याही वृत्तपत्रीय व्यक्तिचित्रात सापडतील अशी आहेत; चौथे विधान मात्र असा तपशील घेऊन येते — मतदार संघ — जो व्यक्तिचित्राच्या पलीकडे गेलेल्या वाचकालाच माहीत असेल. बातम्यांतील व्यक्तीवरील 'काय खरे नाही' प्रकाराचा नेमका हाच आकार असतो : खोटे विधान हास्यास्पद नसते, ते एका विशिष्ट नामापुरते थोडक्यात हुकलेले असते. यातून दोन सवयी निघतात. पहिली — इतर काहीही वाचण्याआधी ठळक केलेला नकार वाचावा, कारण प्रश्नपत्रिका तो ठळकपणाने नोंदवते आणि मजकूर साध्या स्वरूपात आल्यावर ती खूण नाहीशी होते. दुसरी — एकाच व्यक्तीबद्दलच्या विधानसंचात एखादे स्थलनाम दोनदा आले, तर ते दोन्ही ठिकाणी एकच काम करत आहे का हे तपासावे; इथे एका विधानातील 'समस्तीपुर जिल्हा' खरा आहे आणि दुसऱ्यातील 'समस्तीपुर मतदार संघ' खरा नाही. हेही नोंदवण्यासारखे आहे की काही संदर्भ बिहारचे पहिले गैर-कांग्रेसी मंत्रिमंडळ म्हणून 1967 च्या संयुक्त विधायक दलाच्या प्रयोगानंतर बनलेल्या सरकाराचा उल्लेख करतात; पण हा प्रश्न त्यावर फिरत नाही, कारण नोंदीशी ताडून तपासता येईल अशी चूक फक्त एकाच विधानात आहे.

• कर्पुरी ठाकुर यांचा जन्म 24 जानेवारी 1924 रोजी बिहारच्या समस्तीपुर जिल्ह्यातील पितौंझिया गावी झाला; पुढे त्या गावाचे नाव कर्पुरी ग्राम असे करण्यात आले.
• 1952 मध्ये ते समाजवादी पक्षाचे उमेदवार म्हणून ताजपूर मतदार संघातून प्रथम बिहार विधानसभेवर निवडून गेले.
• ते 22 डिसेंबर 1970 ते 2 जून 1971 आणि पुन्हा 24 जून 1977 ते 21 एप्रिल 1979 या काळात बिहारचे मुख्यमंत्री होते.
• त्यांच्या 1978 च्या आरक्षण सूत्राने इतर मागासवर्गीयांना 12 टक्के, अतिमागास वर्गांना 8 टक्के, महिलांना 3 टक्के आणि उच्च जातींतील आर्थिकदृष्ट्या मागासांना 3 टक्के वाटा दिला.
• त्यांना 'जननायक', म्हणजे लोकांचा नेता, म्हणून ओळखले जाते.
• त्यांच्या जन्मशताब्दीच्या पूर्वसंध्येला, 23 जानेवारी 2024 रोजी, त्यांना मरणोत्तर भारतरत्न जाहीर करण्यात आला.

• प्रश्नातील ठळक 'नाही' निसटून जाणे आणि खरे असलेले विधान उत्तर म्हणून नोंदवणे
• जिल्ह्याचे नाव मतदार संघाचे नाव म्हणून वाचणे — ते समस्तीपुर जिल्ह्यातील ताजपूर मतदार संघातून जिंकले होते
• नुकताच सन्मान मिळालेल्या व्यक्तीच्या वृत्तपत्रीय व्यक्तिचित्रातील प्रत्येक ओळ परीक्षेच्या दर्जाइतकी अचूक आहे असे गृहीत धरणे
• भारतरत्न जाहीर होणे आणि तो प्रत्यक्ष प्रदान होणे यांची गल्लत करणे; 2024 ची घोषणा 23 जानेवारीला झाली आणि पुरस्कार मरणोत्तर आहे

नुकताच राष्ट्रीय सन्मान मिळालेल्या व्यक्तींभोवती एमपीएससी चालू घडामोडींचे प्रश्न बांधते, आणि नकारार्थी रूप तिला अधिक पसंत आहे — कारण त्यामुळे उमेदवाराला एक गोष्ट ओळखून भागत नाही, चारही तथ्ये डोक्यात ठेवावी लागतात. विधाने ठरावीक चरित्रातून घेतलेली असतात आणि त्यांतला एकच तपशील बदललेला असतो — मतदार संघ, वर्ष, जिल्हा किंवा पद. व्यवहारातली तयारी अशी : परीक्षेच्या आधीच्या वर्षात जाहीर झालेल्या प्रत्येक मोठ्या पुरस्कारासाठी मानकऱ्याचे जन्मवर्ष व जन्मस्थळ, ज्या कामासाठी सन्मान मिळाला ते पद किंवा कार्य, आणि मथळ्यात न येणारे एक-दोन नेमके तपशील नोंदवून ठेवावेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जानेवारी 2024 मध्ये कर्पुरी ठाकुर यांना जाहीर झालेला भारतरत्न कोणत्या परिस्थितीत देण्यात आला ?

  • (a)मरणोत्तर, त्यांच्या जन्मशताब्दीच्या पूर्वसंध्येला
  • (b)बिहारच्या मुख्यमंत्रिपदाच्या त्यांच्या दुसऱ्या कारकिर्दीत
  • (c)त्याच वर्षीच्या पद्मविभूषणासोबत
  • (d)बिहार विधानसभेवरील त्यांच्या पहिल्या निवडीच्या पन्नासाव्या वर्धापनदिनी

  उत्तर(a) मरणोत्तर, त्यांच्या जन्मशताब्दीच्या पूर्वसंध्येला — हा पुरस्कार 23 जानेवारी 2024 रोजी जाहीर झाला, म्हणजे 24 जानेवारी 1924 च्या त्यांच्या जन्मशताब्दीच्या आदल्या दिवशी. त्यांचे निधन 1988 मध्येच झाले होते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कर्पुरी ठाकुर यांच्या मुख्यमंत्रिपदाच्या काळात बिहारमध्ये 1978 साली आणलेले आरक्षणाचे सूत्र प्रामुख्याने कोणत्या वैशिष्ट्यासाठी स्मरणात आहे ?

  • (a)त्याने राज्यातील एकूण आरक्षण पन्नास टक्क्यांच्या वर नेले
  • (b)त्याने मागासवर्गीय कोट्याचे उपवर्गीकरण करून अतिमागास वर्गांना स्वतंत्र वाटा दिला
  • (c)त्याने अनुसूचित जाती व जमातींचे आरक्षण रद्द केले
  • (d)त्याने आरक्षण खाजगी क्षेत्रातील नोकऱ्यांपर्यंत वाढवले

  उत्तर(b) त्याने मागासवर्गीय कोट्याचे उपवर्गीकरण करून अतिमागास वर्गांना स्वतंत्र वाटा दिला — 1978 च्या योजनेने इतर मागासवर्गीयांना 12 टक्के, अतिमागास वर्गांना 8 टक्के, महिलांना 3 टक्के आणि उच्च जातींतील आर्थिकदृष्ट्या मागासांना 3 टक्के वाटा दिला. गटातील सर्वात दुर्बल घटकापर्यंत लाभ पोहोचावा म्हणून कोट्याचे उपवर्गीकरण करता येते, हेच या सूत्राचे टिकाऊ प्रभावक्षेत्र आहे.