'पहिल्या लोकसभेच्या' संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या : (A) 25 आक्टोबर 1951 ते 21 फेब्रुवारी 1952 या कालावधित झालेल्या भारताच्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर 17 एप्रिल 1952 रोजी पहिल्यांदा लोकसभेची स्थापना करण्यात आली. (B) पहिल्या लोकसभेचे पहिले अधिवेशन 13 मे 1952 रोजी सुरू झाले. (C) पहिल्या लोकसभेने आपला कालावधी पूर्ण केला आणि ती 1 एप्रिल 1957 रोजी विसर्जित झाली. (D) श्री. जी.व्ही. मावळणकर हे पहिल्या लोकसभेचे उप सभापती होते. वरीलपैकी कोणते विधान/ने बरोबर आहे/त ?
- (1)केवळ (A)
- (2)(A) आणि (B)
- (3)(B), (C) आणि (D)
- (4)केवळ (D)
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — '(A) आणि (B)'. चारही विधाने एकेक करून तपासा. विधान (A) बरोबर आहे : भारताची पहिली सार्वत्रिक निवडणूक 25 आक्टोबर 1951 ते 21 फेब्रुवारी 1952 अशी सुमारे चार महिने चालली, आणि त्यानंतर 17 एप्रिल 1952 रोजी पहिल्या लोकसभेची रीतसर स्थापना झाली. विधान (B) बरोबर आहे : त्या सभागृहाचे पहिले अधिवेशन 13 मे 1952 रोजी सुरू झाले. विधान (C) मात्र तारखेवर पडते. पहिल्या लोकसभेने आपली पाच वर्षांची पूर्ण मुदत भोगली — वाक्याचा तेवढा अर्धा भाग खरा आहे — पण ती 4 एप्रिल 1957 रोजी विसर्जित झाली, 1 एप्रिल 1957 रोजी नव्हे; आणि विधानयादीचा प्रश्न जे छापले आहे त्यावरून ठरतो, जे छापण्यासारखे होते त्यावरून नाही. विधान (D) पदावर पडते. गणेश वासुदेव मावळणकर हे लोकसभेचे पहिले सभापती होते, पहिले उप सभापती नव्हे; त्यांनी याआधी संविधान सभेच्या (विधिमंडळ) आणि हंगामी संसदेच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारी सांभाळली होती, त्यांना लोकसभेचे जनक म्हटले जाते, आणि 27 फेब्रुवारी 1956 रोजी पदावर असतानाच त्यांचे निधन झाले — तेव्हा एम. अनंतशयनम् अय्यंगार त्यांच्या जागी आले. अय्यंगार हेच त्या सभागृहाचे पहिले उप सभापती होते, मे 1952 मध्ये निवडून आलेले, आणि मार्च 1956 मध्ये ते सभापतिपदावर गेले. म्हणजे नेमकी दोनच विधाने टिकतात — (A) आणि (B) — आणि तोच पर्याय (2) आहे. '1 एप्रिल 1957' ही तारीख विश्वासार्ह का वाटते हेही पाहण्यासारखे आहे : पहिली लोकसभा 4 एप्रिल 1957 रोजी विसर्जित झाली आणि दुसऱ्याच दिवशी, 5 एप्रिल 1957 रोजी, दुसरी लोकसभा स्थापन झाली — म्हणजे सत्तांतर खरोखरच त्या एप्रिलच्या पहिल्या आठवड्यातच घडले. विधान एरवी बरोबर असलेल्या खिडकीच्या आत फक्त तीन दिवसांनी चुकते. विधानयादीच्या प्रश्नात खोट्या विधानाचा नेमका हाच आकार असतो, आणि म्हणूनच वाक्याचा सर्वसाधारण अर्थ नव्हे तर त्यातला आकडाच दावा म्हणून वाचावा लागतो.
- (1)केवळ (A) — विधान (A) खरोखरच बरोबर आहे, पण विधान (B) देखील बरोबरच आहे : पहिल्या लोकसभेचे पहिले अधिवेशन 13 मे 1952 रोजी सुरू झाले. पहिले विधान पडताळून समाधान मानणाऱ्या आणि तिथेच थांबणाऱ्या उमेदवारासाठी हा पर्याय सापळा म्हणून ठेवलेला आहे. 'वरीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे' या प्रकारात प्रत्येक विधान तपासावेच लागते, कारण उत्तर हा संच असतो, पहिला सापडलेला हिट नव्हे; आणि 'केवळ' असा पर्याय पानावर असतो तोच मुळी लवकर थांबण्याला बक्षीस देण्यासाठी.
- (3)(B), (C) आणि (D) — हा पर्याय त्यात असलेले एकमेव खरे विधान (B) ठेवतो आणि त्याला दोन्ही खोटी विधाने जोडतो. विधान (C) विसर्जनाची तारीख चुकवते : पहिल्या लोकसभेने पूर्ण मुदत भोगली, पण ती 4 एप्रिल 1957 रोजी विसर्जित झाली. विधान (D) पद चुकवते : जी. व्ही. मावळणकर हे लोकसभेचे पहिले सभापती होते, तर पहिले उप सभापती एम. अनंतशयनम् अय्यंगार होते. शिवाय हा पर्याय विधान (A) — म्हणजे स्थापनेची व निवडणुकीची तारीख — वगळून टाकतो, जे बरोबर आहे. हा पर्याय निवडणाऱ्या उमेदवाराने बहुधा पहिल्या लोकसभेच्या संदर्भात मावळणकर हे नाव ओळखले, पण त्यांनी कोणती खुर्ची भूषवली हे तपासलेले नसते.
- (4)केवळ (D) — हा पर्याय नेमके तेच एक विधान निवडतो जे उघडपणे चुकीचे आहे. मावळणकर हे पहिले सभापती होते — 1947 पासून संविधान सभेच्या (विधिमंडळ) अध्यक्षपदावरून प्रत्यक्षात हेच काम ते करत होते — आणि लोकसभेचे पहिले उप सभापती एम. अनंतशयनम् अय्यंगार होते. जो उमेदवार हे नाव पहिल्या लोकसभेशी जोडतो आणि पुढे वाचतच नाही, त्याला पकडण्यासाठी हा पर्याय दिलेला आहे; यावरचा उपाय म्हणजे राज्यशास्त्रासाठी शिकलेल्या प्रत्येक नावाला केवळ कालखंड नव्हे तर पद जोडून ठेवणे.
पहिली लोकसभा म्हणजे एमपीएससी वारंवार परत येते असा तारखांचा एक आटोपशीर संच आहे, आणि त्या तारखा सुट्या सुट्या नोंदी म्हणून न पाहता एक साखळी म्हणून पाहिल्या की लक्षात राहतात. पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीचे मतदान 25 आक्टोबर 1951 ते 21 फेब्रुवारी 1952 असे अनेक टप्प्यांत झाले, कारण सुमारे साडेसतरा कोटींचा मतदारसंघ मुख्यतः निरक्षर होता आणि सुकुमार सेन यांच्या नेतृत्वाखालील निवडणूक आयोगाला संपूर्ण यंत्रणा शून्यातून उभी करावी लागली — त्यात पक्षचिन्हांची पद्धत आणि प्रत्येक उमेदवारासाठी वेगळी मतपेटी यांचाही समावेश होता. सभागृहाची स्थापना 17 एप्रिल 1952 रोजी झाली, पहिले अधिवेशन 13 मे 1952 रोजी सुरू झाले, आणि पूर्ण मुदत भोगल्यानंतर ते 4 एप्रिल 1957 रोजी विसर्जित झाले. त्याचे सभापती जी. व्ही. मावळणकर होते — 1947 पासून संविधान सभेच्या (विधिमंडळ) आणि नंतर हंगामी संसदेच्या अध्यक्षपदावर राहिलेले, आणि लोकसभेचे जनक म्हणून ओळखले जाणारे. फेब्रुवारी 1956 मध्ये त्यांचे निधन झाल्यावर उप सभापती एम. अनंतशयनम् अय्यंगार त्यांच्या जागी आले आणि पुढे दुसऱ्या लोकसभेचेही सभापती राहिले. मराठी लेखनात लोकसभेच्या या पीठासीन अधिकाऱ्याला 'अध्यक्ष' असेही म्हटले जाते; या प्रश्नपत्रिकेने मात्र 'सभापती' व 'उप सभापती' हेच शब्द छापले आहेत.
पहिल्या लोकसभेवरचे प्रश्न मुळात तारखांचे प्रश्न असतात, आणि एमपीएससी ते बांधताना पूर्णपणे वेगळी माहिती रचत नाही — फक्त एक आकडा हलवते. विधान (C) नेमके तेच करते : मुदतीचा दावा खरा आहे आणि फक्त दिवस चुकीचा आहे. जो उमेदवार वाक्याचा अर्थ वाचतो पण त्यातले आकडे वाचत नाही, तो या विधानावरून सहज पुढे निघून जातो. तारखा असलेल्या कोणत्याही विधानयादीवर उपयोगी पडणारी शिस्त एकच : आकडाच दावा म्हणून वाचावा, आणि संपूर्ण वाक्य बरोबर ठरण्यासाठी नेमके काय खरे असावे लागेल असा प्रश्न स्वतःला विचारावा. या प्रश्नाने शिकवलेली दुसरी सवय म्हणजे नावे आणि पदे वेगवेगळी ठेवणे. सभापती व उप सभापती, सभापती व उपसभापती (विधान परिषद), सरन्यायाधीश व महान्यायवादी — या सर्व जोड्यांची अदलाबदल एमपीएससी करत असते, आणि ज्याने नाव फक्त कालखंडाशी जोडून ठेवले आहे त्याला ती अदलाबदल दिसतच नाही.
- भारताची पहिली सार्वत्रिक निवडणूक 25 आक्टोबर 1951 ते 21 फेब्रुवारी 1952 या काळात झाली; त्यानंतर पहिल्या लोकसभेची स्थापना 17 एप्रिल 1952 रोजी झाली.
- पहिल्या लोकसभेचे पहिले अधिवेशन 13 मे 1952 रोजी सुरू झाले.
- पहिल्या लोकसभेने आपली पूर्ण मुदत भोगली आणि ती 4 एप्रिल 1957 रोजी विसर्जित झाली; दुसरी लोकसभा दुसऱ्याच दिवशी, 5 एप्रिल 1957 रोजी स्थापन झाली.
- जी. व्ही. मावळणकर हे लोकसभेचे पहिले सभापती होते; याआधी त्यांनी संविधान सभेचे (विधिमंडळ) अध्यक्षपद भूषवले होते, आणि 27 फेब्रुवारी 1956 रोजी पदावर असतानाच त्यांचे निधन झाले.
- एम. अनंतशयनम् अय्यंगार हे लोकसभेचे पहिले उप सभापती होते आणि मार्च 1956 मध्ये मावळणकरांच्या जागी ते सभापती झाले.
- सुकुमार सेन हे भारताचे पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त होते आणि त्यांनीच 1951-52 ची सार्वत्रिक निवडणूक पार पाडली.
राज्यशास्त्रात शिकलेल्या प्रत्येक नावाला केवळ कालखंड नव्हे तर पदही जोडून ठेवा — एवढ्यानेच विधान (D) निकालात निघते, जिथे नाव बरोबर आणि आसन चूक आहे. सुकुमार सेन हे भारताचे पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त होते आणि 1951-52 ची निवडणूक त्यांनीच पार पाडली.
- बरोबर तारखेच्या जवळ जाणारी तारीख स्वीकारणे — विसर्जन 4 एप्रिल 1957 रोजी झाले, 1 एप्रिल 1957 रोजी नव्हे
- फक्त पहिले विधान वाचून त्याचे नाव घेणारा 'केवळ' असा पर्याय निवडणे
- सभापती आणि उप सभापती यांची गल्लत करणे; मावळणकर पहिले सभापती होते आणि अय्यंगार पहिले उप सभापती
- मुदतीच्या अगदी शेवटच्या दिवसाआधी विसर्जित झालेल्या सभागृहाने पूर्ण कालावधी भोगला नाही असे गृहीत धरणे — पहिल्या लोकसभेने आपली पाच वर्षे पूर्ण केली होती
संसदीय 'पहिल्यांदा' या प्रकारची माहिती एमपीएससीचे ठरलेले खाद्य आहे, आणि ती दोन प्रकारे विचारली जाते — एका ओळीच्या स्मरणप्रश्नाच्या रूपात (पहिले सभापती कोण, पहिले अधिवेशन कधी भरले) किंवा इथल्यासारख्या विधानयादीच्या रूपात, जिथे एका विधानात आकडा किंचित चुकवलेला असतो आणि दुसऱ्यात पदाची अदलाबदल केलेली असते. विश्वासार्ह तयारी म्हणजे 1947 ते 1957 या काळाची छोटी कालानुक्रमणिका, ज्यात प्रत्येक नावाला त्याचे पद जोडलेले असेल; आणि प्रत्येक छापील तारीख ही तपासायच्या स्वतंत्र दाव्यासारखी वाचण्याची सवय, तपासल्या जाणाऱ्या माहितीभोवतीची नुसती सजावट म्हणून नव्हे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
लोकसभेचे पहिले उप सभापती कोण होते ?
- (a)जी. व्ही. मावळणकर
- (b)एम. अनंतशयनम् अय्यंगार
- (c)सरदार हुकुमसिंग
- (d)गुरदयाल सिंग ढिल्लों
उत्तर(b) एम. अनंतशयनम् अय्यंगार — मे 1952 मध्ये ते पहिल्या लोकसभेचे उप सभापती म्हणून निवडून आले, आणि जी. व्ही. मावळणकर यांच्या निधनानंतर मार्च 1956 मध्ये ते सभापती झाले. मावळणकर हे त्या सभागृहाचे पहिले सभापती होते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भारताची लोकसभेसाठीची पहिली सार्वत्रिक निवडणूक कोणत्या मुख्य निवडणूक आयुक्तांच्या काळात पार पडली ?
- (a)सुकुमार सेन
- (b)के. व्ही. के. सुंदरम
- (c)एस. पी. सेन वर्मा
- (d)टी. स्वामीनाथन
उत्तर(a) सुकुमार सेन — ते भारताचे पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त होते आणि 25 आक्टोबर 1951 ते 21 फेब्रुवारी 1952 या काळात झालेली 1951-52 ची सार्वत्रिक निवडणूक त्यांनीच आयोजित केली. त्या वेळचा सुमारे साडेसतरा कोटींचा मतदारसंघ मुख्यतः निरक्षर होता.