भारतीय राज्यघटना धर्मनिरपेक्ष राज्य स्थापित करते म्हणजेच : (A) राज्य रोजगाराच्या बाबतीत धर्माच्या आधारावर भेदभाव करते. (B) राज्याने कोणत्याही विशिष्ट धर्माला अग्रक्रमाने वागणूक देण्याचे टाळले आहे. (C) राज्य सर्व धर्मांना समान समजते. (D) सर्व जनतेला श्रद्धा आणि पूजा करण्याचे स्वातंत्र्य आहे. (E) कोणत्याही अपवादाशिवाय, शैक्षणिक संस्था धार्मिक शिक्षण (शिकवण) देण्यास स्वतंत्र आहेत.
- (1)(A), (B) आणि (C)
- (2)(B), (C) आणि (D)
- (3)(A), (C), (D) आणि (E)
- (4)(B) आणि (D)
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — '(B), (C) आणि (D)'. भारतीय धर्मनिरपेक्षता ही अमेरिकेतील चर्च-आणि-राज्य यांच्यामधल्या भिंतीची प्रतिकृती नाही, आणि फ्रान्सच्या धर्मसंस्थाविरोधी 'लैसिते'चीही नाही; ती सकारात्मक समदूरत्वाची भूमिका आहे — राज्याचा स्वतःचा असा कोणताही धर्म नाही, ते प्रत्येक श्रद्धेला सारखीच वागणूक देते, आणि प्रत्येक व्यक्तीला धर्म बाळगण्याचे व आचरण्याचे स्वातंत्र्य हमी म्हणून देते. छापलेली पाचही विधाने याच कसोटीवर घासून पाहावीत. विधान (B) — राज्य कोणत्याही विशिष्ट धर्माला अग्रक्रमाची वागणूक देण्याचे टाळते — हा या मांडणीचा गाभा आहे : भारतात राज्यमान्य असा कोणताही धर्म नाही, आणि कलम 27 नुसार ज्या कराचे उत्पन्न एखाद्या विशिष्ट धर्माच्या संवर्धनासाठी राखून ठेवलेले आहे, असा कर भरण्याची सक्ती कोणावरही करता येत नाही; 'धर्मनिरपेक्ष' हा शब्द 1976 च्या बेचाळिसाव्या घटनादुरुस्तीने उद्देशिकेत घातला गेला. विधान (C) — राज्य सर्व धर्मांना समान समजते — हेच तत्त्व होकारार्थी रूपात मांडते; ज्याला सर्वधर्मसमभाव म्हटले जाते, म्हणजे शासकीय उदासीनता नव्हे तर समान आदर. एस. आर. बोम्मई विरुद्ध भारत संघराज्य (1994) या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने धर्मनिरपेक्षता ही राज्यघटनेच्या मूलभूत संरचनेचा भाग असल्याचे याच अर्थाने ठरवले. विधान (D) — सर्व जनतेला श्रद्धा आणि पूजा करण्याचे स्वातंत्र्य आहे — हे कलम 25(1) आहे : सार्वजनिक सुव्यवस्था, नैतिकता व आरोग्य यांच्या अधीन राहून सर्व व्यक्तींना सदसद्विवेकबुद्धीचे स्वातंत्र्य आणि धर्म मुक्तपणे प्रकट करण्याचा, आचरण्याचा व त्याचा प्रचार करण्याचा हक्क सारखाच आहे. ही तीनच विधाने बरोबर आहेत आणि ती एकत्र फक्त पर्याय (2) मध्येच येतात. उरलेली दोन एकदा नीट वाचली की पडतात. विधान (A) म्हणते की राज्य रोजगाराच्या बाबतीत धर्माच्या आधारावर भेदभाव करते — हे कलम 16(2) च्या नेमके उलट आहे, ज्यानुसार केवळ धर्म, वंश, जात, लिंग, कूळ, जन्मस्थान किंवा रहिवास या कारणांवरून कोणत्याही नागरिकाला राज्याखालील नोकरीसाठी अपात्र ठरवता येत नाही किंवा त्याबाबत भेदभाव करता येत नाही. आणि विधान (E) म्हणते की 'कोणत्याही अपवादाशिवाय' शैक्षणिक संस्था धार्मिक शिक्षण देण्यास स्वतंत्र आहेत — हे कलम 28(1) शी थेट भिडते, ज्यानुसार पूर्णतः राज्याच्या निधीतून चालवल्या जाणाऱ्या कोणत्याही शैक्षणिक संस्थेत धार्मिक शिक्षण दिले जाणार नाही.
- (1)(A), (B) आणि (C) — हा पर्याय दोन ठिकाणी चुकतो. एकीकडे तो विधान (A) स्वीकारतो, जे राज्य रोजगारात धर्माच्या आधारावर भेदभाव करते असे सांगते — नेमके हेच वर्तन कलम 16(2) निषिद्ध ठरवते, आणि तीच हमी राज्याला मुळात धर्मनिरपेक्ष बनवणाऱ्या हमींपैकी एक आहे. दुसरीकडे तो विधान (D), म्हणजे श्रद्धा व पूजेचे स्वातंत्र्य, वगळून टाकतो — ते कलम 25(1) आहे आणि राज्याच्या तटस्थतेइतकेच ते धर्मनिरपेक्ष रचनेचा भाग आहे. जो उमेदवार हा पर्याय निवडतो त्याने बहुधा यादी घाईने वाचून, ज्या वाक्यात 'राज्य' आणि 'धर्म' हे दोन्ही शब्द येतात ते वाक्य उत्तरात बसतेच असे गृहीत धरलेले असते — वाक्याची दिशा कोणती आहे हे न तपासता.
- (3)(A), (C), (D) आणि (E) — हा सर्वात रुंद पर्याय आहे आणि तो दोन्ही चुकीची विधाने आत घेतो व एक बरोबर विधान बाहेर ठेवतो. विधान (A) कलम 16(2) च्या विरुद्ध जाते; आणि विधान (E) शैक्षणिक संस्था 'कोणत्याही अपवादाशिवाय' धार्मिक शिक्षण देऊ शकतात असे म्हणून कलम 28(1) च्या विरुद्ध जाते, जे पूर्णतः राज्यनिधीवर चालणाऱ्या संस्थांत धार्मिक शिक्षणाला मनाई करते. राज्यघटना इतर काही परिस्थितींत धार्मिक शिक्षणाला वाव देतेच — कलम 28(2) नुसार राज्य चालवत असले तरी ज्या न्यासाच्या किंवा देणगीच्या अटीनुसार तशी शिकवण आवश्यक आहे अशा संस्थेत, आणि कलम 28(3) नुसार राज्यमान्यता किंवा राज्यसाहाय्य मिळणाऱ्या संस्थांत, जिथे संमतीशिवाय कोणत्याही विद्यार्थ्याला हजर राहण्यास भाग पाडता येत नाही — पण अपवाद असलेला नियम 'अपवादाशिवाय' नसतो. शिवाय हा पर्याय विधान (B), म्हणजे राज्याची तटस्थता, वगळतो, जे बरोबर आहे. सर्वात लांब पर्याय निवडला की सुरक्षित राहू, ही सवय नेमकी इथे शिक्षा भोगते.
- (4)(B) आणि (D) — हा पर्याय जे सांगतो ते सर्व खरे आहे — राज्य कोणत्याही धर्माला अग्रक्रम देत नाही, आणि श्रद्धा व पूजेचे स्वातंत्र्य सर्वांना दिलेले आहे — पण तो अपुरा आहे, कारण विधान (C), म्हणजे राज्य सर्व धर्मांना समान समजते, हेदेखील तितकेच खरे व तितकेच मध्यवर्ती आहे. 'बरोबर विधाने निवडा' या प्रकारात केवळ काही खरी विधाने नोंदवणारा पर्याय हा एखादे खोटे विधान नोंदवणाऱ्या पर्यायाइतकाच चुकीचा ठरतो : उत्तर म्हणजे नेमका संच असावा लागतो. हा ठरलेला थोडक्यात हुकणारा पर्याय आहे आणि खात्री पटलेली दोन विधाने सापडताच वाचणे थांबवणाऱ्या उमेदवाराला तो पकडतो.
धर्मनिरपेक्षतेचे भारतीय प्रारूप समजून घेण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे राज्याला काय करता येत नाही आणि काय हमी द्यावी लागते हे पाहणे. राज्याचा स्वतःचा धर्म असू शकत नाही, ते एका श्रद्धेला दुसरीपेक्षा वरचढ ठरवू शकत नाही, ज्या कराचे उत्पन्न विशिष्ट धर्माच्या संवर्धनासाठी वापरले जाते तो कर भरण्याची सक्ती करू शकत नाही (कलम 27), सार्वजनिक नोकरीत धर्माच्या आधारावर भेदभाव करू शकत नाही (कलम 16(2)) आणि दुकाने, उपाहारगृहे, विहिरी, रस्ते व सार्वजनिक ठिकाणी प्रवेशाबाबत भेदभाव करू शकत नाही (कलम 15(2)). दुसरीकडे राज्याने सर्व व्यक्तींना सदसद्विवेकबुद्धीचे स्वातंत्र्य व धर्म प्रकट करण्याचा, आचरण्याचा आणि प्रचार करण्याचा हक्क (कलम 25), प्रत्येक धार्मिक संप्रदायाला धर्मविषयक स्वतःचे व्यवहार चालवण्याचा हक्क (कलम 26) आणि अल्पसंख्याकांना आपल्या पसंतीच्या शैक्षणिक संस्था स्थापण्याचा व चालवण्याचा हक्क (कलम 30) द्यावाच लागतो. धार्मिक शिक्षणावर बंदी नाही, तर नियमन आहे : पूर्णतः राज्यनिधीवर चालणाऱ्या संस्थांत ते पूर्णपणे निषिद्ध (कलम 28(1)), तशी अट असलेल्या न्यासातून किंवा देणगीतून स्थापन झालेल्या पण राज्य चालवत असलेल्या संस्थेत मुभा (कलम 28(2)), आणि मान्यताप्राप्त वा साहाय्य घेणाऱ्या संस्थांत विद्यार्थ्याच्या किंवा पालकाच्या संमतीनेच मुभा (कलम 28(3)). 'धर्मनिरपेक्ष' हा शब्द उद्देशिकेत 1976 च्या बेचाळिसाव्या घटनादुरुस्तीनेच आला, पण ती संकल्पना घटनात्मक रचनेत सुरुवातीपासूनच होती आणि एस. आर. बोम्मई (1994) मध्ये ती मूलभूत संरचनेचा भाग आहे, असे सर्वोच्च न्यायालयाने वारंवार मांडले आहे.
एमपीएससीच्या राज्यशास्त्र विभागाला धर्मनिरपेक्षतेवरील विधानप्रश्न आवडतात, कारण ही संकल्पना उमेदवाराला छापील कलमाऐवजी सर्वसाधारण समजुतीवरून उत्तर देण्यास प्रवृत्त करते. यावरचा उपाय म्हणजे प्रत्येक विधानाला ते सिद्ध करणारे कलम जोडून पाहणे : रोजगार व धर्म म्हटले की कलम 16(2), पूजेचे स्वातंत्र्य म्हटले की कलम 25, शाळांतील धार्मिक शिक्षण म्हटले की कलम 28, आणि धर्मासाठी शासकीय पैसा म्हटले की कलम 27. जे विधान कोणत्याही कलमाशी जुळत नाही किंवा एखादे कलम उलटे करून मांडते, ते कितीही खरे वाटले तरी खोटेच असते. इथे आणखी दोन सवयी महत्त्वाच्या आहेत. पहिली — 'कोणत्याही अपवादाशिवाय', 'सर्व परिस्थितीत', 'नेहमी' अशा निरपवाद शब्दांकडे लक्ष द्यावे; ते एरवी बचाव करता येण्याजोगे वाक्य खोटे बनवतात, आणि विधान (E) याच दोन शब्दांनी पूर्णपणे पडते. दुसरी — पाच विधानांच्या यादीत खऱ्या पण अपुऱ्या उपसंचाचा 'थोडक्यात हुकणारा' पर्याय नेहमी उपलब्ध असतो, म्हणून पर्याय वाचायला सुरुवात करण्याआधीच विधानागणिक संच निश्चित करून घ्यावा.
- 'धर्मनिरपेक्ष' हा शब्द भारतीय राज्यघटनेच्या उद्देशिकेत 1976 च्या बेचाळिसाव्या घटनादुरुस्ती कायद्याने 'समाजवादी' आणि 'एकात्मता' यांच्यासोबत घातला गेला.
- कलम 16(2) नुसार केवळ धर्म, वंश, जात, लिंग, कूळ, जन्मस्थान किंवा रहिवास या कारणांवरून राज्याखालील कोणत्याही नोकरीबाबत किंवा पदाबाबत भेदभाव करता येत नाही.
- कलम 25(1) सर्व व्यक्तींना सदसद्विवेकबुद्धीचे स्वातंत्र्य आणि धर्म मुक्तपणे प्रकट करण्याचा, आचरण्याचा व प्रचार करण्याचा हक्क सारख्याच प्रमाणात देते — सार्वजनिक सुव्यवस्था, नैतिकता व आरोग्य यांच्या अधीन.
- कलम 27 नुसार ज्या कराचे उत्पन्न एखाद्या विशिष्ट धर्माच्या संवर्धनासाठी किंवा पालनपोषणासाठी खास राखून ठेवलेले आहे, असा कर भरण्याची सक्ती कोणत्याही व्यक्तीवर करता येत नाही.
- कलम 28(1) पूर्णतः राज्याच्या निधीतून चालवल्या जाणाऱ्या कोणत्याही शैक्षणिक संस्थेत धार्मिक शिक्षणाला मनाई करते; कलम 28(2) व 28(3) अनुक्रमे देणगी-न्यासाचा आणि संमतीचा अपवाद निर्माण करतात.
- एस. आर. बोम्मई विरुद्ध भारत संघराज्य (1994) या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने धर्मनिरपेक्षता हा राज्यघटनेच्या मूलभूत संरचनेचा भाग असल्याचे ठरवले.
भारतीय धर्मनिरपेक्षता ही अमेरिकेतील चर्च-आणि-राज्य यांच्यामधली भिंत नाही आणि फ्रान्सची 'लैसिते'ही नाही, तर सकारात्मक समदूरत्व आहे : राज्याचा स्वतःचा धर्म नाही, ते प्रत्येक श्रद्धेला सारखीच वागणूक देते, आणि प्रत्येकाला धर्म बाळगण्याचे स्वातंत्र्य हमी म्हणून देते. एस. आर. बोम्मई (1994) या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने धर्मनिरपेक्षता मूलभूत संरचनेचा भाग असल्याचे ठरवले.
- विधान (A) ला घटनात्मक स्थितीचे वर्णन समजणे, प्रत्यक्षात ते कलम 16(2) चे अगदी उलट रूप आहे
- विधान (E) मधला 'कोणत्याही अपवादाशिवाय' हा निरपवाद शब्दप्रयोग स्वीकारणे, जेव्हा कलम 28 नेमके संस्थेच्या प्रकारावरच धार्मिक शिक्षणाचा प्रश्न ठरवते
- थोडक्यात हुकणाऱ्या पर्याय (4) वर समाधान मानणे, जो दोन खरी विधाने नोंदवतो पण तितकेच खरे असलेले तिसरे वगळतो
- भारतीय धर्मनिरपेक्षता म्हणजे राज्याने धर्मापासून पूर्णपणे दूर राहणे असे गृहीत धरणे; कलम 25(2) राज्याला धार्मिक आचरणाशी निगडित ऐहिक व्यवहारांचे नियमन करण्याची मुभा देते
एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत धर्मनिरपेक्षता दोन्ही रूपांत येते — याच प्रकारच्या विधान-यादीच्या प्रश्नातून, आणि एखाद्या नामनिर्देशित कलमावरील एका ओळीच्या प्रश्नातूनही : कोणते कलम सदसद्विवेकबुद्धीचे स्वातंत्र्य देते, कोणते धार्मिक कराला मनाई करते, कोणते धार्मिक शिक्षणाचे नियमन करते. उद्देशिकेच्या मार्गानेही तो विचारला जातो, कारण बेचाळिसावी घटनादुरुस्ती अभ्यासक्रमातील सर्वाधिक विचारल्या जाणाऱ्या दुरुस्त्यांपैकी एक आहे. विश्वासार्ह पद्धत अशी : प्रत्येक विधानाचा निवाडा करण्याआधी त्याला कलमाचा क्रमांक जोडावा, आणि विधानातील निरपवाद शब्द दिसला की राज्यघटना जवळजवळ नेहमीच ठेवत असलेला अपवाद शोधावा.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
पूर्णतः राज्याच्या निधीतून चालवल्या जाणाऱ्या शैक्षणिक संस्थेत धार्मिक शिक्षणाला राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमाने मनाई केली आहे ?
- (a)कलम 25
- (b)कलम 26
- (c)कलम 27
- (d)कलम 28
उत्तर(d) कलम 28 — त्याचे पहिले उपकलम पूर्णतः राज्याच्या निधीतून चालवल्या जाणाऱ्या कोणत्याही शैक्षणिक संस्थेत धार्मिक शिक्षण देण्यास मनाई करते. कलम 25 सदसद्विवेकबुद्धीचे स्वातंत्र्य व धर्म प्रकट करण्याचा, आचरण्याचा आणि प्रचार करण्याचा हक्क देते, कलम 26 धार्मिक संप्रदायांना धर्मविषयक स्वतःचे व्यवहार चालवण्याचा हक्क देते, तर कलम 27 विशिष्ट धर्माच्या संवर्धनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या कराच्या सक्तीला मनाई करते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भारतीय राज्यघटनेच्या उद्देशिकेत 'धर्मनिरपेक्ष' हा शब्द कोणत्या घटनादुरुस्तीने समाविष्ट करण्यात आला ?
- (a)बेचाळिसावी घटनादुरुस्ती, 1976
- (b)चव्वेचाळिसावी घटनादुरुस्ती, 1978
- (c)पंचविसावी घटनादुरुस्ती, 1971
- (d)पहिली घटनादुरुस्ती, 1951
उत्तर(a) बेचाळिसावी घटनादुरुस्ती, 1976 — तिने उद्देशिकेत 'समाजवादी', 'धर्मनिरपेक्ष' आणि 'एकात्मता' हे शब्द घातले. 1978 च्या चव्वेचाळिसाव्या घटनादुरुस्तीने बेचाळिसाव्या दुरुस्तीने केलेले इतर अनेक बदल मागे घेतले, पण उद्देशिकेतील हे शब्द तसेच ठेवले.