MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 8 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'फक्त (c)'. आधी प्रश्न नेमके काय विचारतो हे पाहा : 'चुकीच्या' हा शब्द ठळक टाइपात छापलेला आहे, म्हणजे प्रश्नाला चुकीच्या जोड्या हव्या आहेत, आणि जी जोडी तुम्ही खात्रीने बरोबर म्हणू शकता ती उत्तरात घालायची नसून वगळायची असते. आता छापलेल्या चारही जोड्या एकेक करून तपासू. जोडी (a) — अब्दुल समद : प्रसिद्ध चित्रकार — ही बरोबर आहे, कारण ख्वाजा अब्दुस समद हे इराणी श्रेष्ठ चित्रकार हुमायूनच्या काळात भारतात आले आणि अकबराच्या कारकिर्दीत त्यांनी शाही चित्रशाळेचे प्रमुखपद सांभाळले; याच चित्रशाळेत प्रचंड आकाराचा सचित्र 'हमजानामा' तयार झाला. त्यांना 'शिरीं कलम' म्हणजे 'गोड लेखणी' हा किताब मिळाला आणि पुढे त्यांनी प्रशासकीय पदेही भूषवली. जोडी (b) — तख्ते ताउस : मयूर सिंहासन — ही बरोबर आहे, कारण फारसीत 'ताउस' म्हणजे मोर : शहाजहानने घडवून घेतलेले हे रत्नजडित सिंहासन म्हणजेच तख्त-ए-ताउस, आणि 1739 साली दिल्लीची लूट केल्यावर नादिरशहा ते घेऊन गेला. जोडी (d) — बीबी का मकबरा : दिलरस बानो यांचे स्मारक — हीदेखील बरोबर आहे : औरंगाबाद, म्हणजे आजच्या छत्रपती संभाजीनगर येथील हा मकबरा औरंगजेबाची पत्नी आणि 'रबिया-उद-दौरानी' हा किताब असलेली दिलरस बानू बेगम हिच्या स्मरणार्थ उभारला गेला, आणि ताजमहालाशी असलेल्या साम्यामुळे त्याला 'दख्खनचा ताज' म्हणतात. उरते ती जोडी (c) — राजपुत्र आझम शहा : बहामणी शासक — आणि ती उघडपणे चुकीची आहे : मुहम्मद आझम शहा हा मुघल राजपुत्र, औरंगजेबाचा मुलगा; 1707 साली वडिलांच्या मृत्यूनंतर त्याने अल्पकाळ तख्तावर दावा सांगितला आणि जजाऊ येथे भावाकडून त्याचा पराभव झाला. 1347 साली अलाउद्दीन हसन बहमनशहाने स्थापन केलेल्या, गुलबर्गा व नंतर बिदर या राजधान्या असलेल्या पंधराव्या शतकातील दख्खनच्या बहामनी सत्तेशी त्याचा काहीही संबंध नाही. म्हणून केवळ जोडी (c) चुकीची, आणि पर्याय (1) हेच उत्तर. या प्रश्नात स्वतःचीच पडताळणीही दडलेली आहे : बीबी का मकबरा आपल्या मातेसाठी बांधणारा आझम शहाच होता, म्हणजे (d) विषयी खात्री असलेल्या उमेदवाराला (c) मधला माणूस मुघल होता हे आधीच ठाऊक असते.

• (2)(a) आणि (d) — हा पर्याय दोन्ही बरोबर असलेल्या जोड्यांना चुकीचे ठरवतो. अब्दुल समद हे खरोखरच चित्रकार होते — मीर सय्यद अली यांच्यासोबत हुमायून व अकबराच्या काळात मुघल चित्रशाळेचा पाया घालणाऱ्या दोन इराणी गुरूंपैकी एक — आणि बीबी का मकबरा हे खरोखरच दिलरस बानू बेगम यांचे स्मारक आहे. हा पर्याय निवडणे म्हणजे बहुधा उमेदवाराने प्रश्न 'बरोबर जोड्या ओळखा' असा वाचला आणि मग उत्तर अर्धवटपणे उलटे केले, किंवा ठळक छापलेला 'चुकीच्या' हा शब्द त्याच्या लक्षातच आला नाही; शिवाय संचातील एकमेव खोटी जोडी (c) या पर्यायात नाहीच, हेही त्याच्या नजरेतून सुटले आहे.
• (3)(b) आणि (d) — तख्त-ए-ताउस हे शहाजहानच्या मयूर सिंहासनाचेच फारसी नाव आहे — 'ताउस' म्हणजे मोर — आणि बीबी का मकबरा हे दिलरस बानू बेगम यांचे स्मारक आहे; म्हणजे या पर्यायातील दोन्ही जोड्या बरोबर आहेत आणि 'चुकीच्या जोड्या' विचारणाऱ्या प्रश्नाच्या उत्तरात त्यांतली एकही येऊ शकत नाही. फारसी शब्दाचा अर्थ ठाऊक नसलेल्या आणि अपरिचित वाटणारी संज्ञाच सापळा असावी असा संशय घेणाऱ्या उमेदवारासाठी हा पर्याय ठेवलेला आहे. एमपीएससी देवनागरीत लिहिलेली फारसी वा अरबी संज्ञा अनेकदा नेमक्या याचसाठी छापते — ती संज्ञा केवळ प्रसिद्ध म्हणून ओळखता येते की तिचा अर्थही ठाऊक आहे, हे तपासण्यासाठी.
• (4)(c) आणि (d) — हा सर्वाधिक आकर्षक चुकीचा पर्याय आहे, कारण तो (c) ही खोटी जोडी बरोबर ओळखतो आणि मग तिच्यासोबत एक जोडी जास्तीची जोडतो. जोडी (d) खरी आहे : औरंगाबाद येथील बीबी का मकबरा 'रबिया-उद-दौरानी' किताब असलेल्या दिलरस बानू बेगम यांच्या स्मरणार्थच बांधला गेला. हा पर्याय निवडणाऱ्याला खरी चूक सापडलेली असते, पण मकबऱ्याच्या श्रेयाविषयी शंका आलेली असते — बहुधा तो त्यांच्या मनात दिलरस बानूंऐवजी औरंगजेबाशी, किंवा तो बांधून घेणाऱ्या त्यांच्या मुलाशी, आझम शहाशी जोडलेला असतो. या रचनेच्या नकारार्थी प्रश्नांत उत्तरात एक खरी जोडी जोडणे हे खोटी जोडी वगळण्याइतकेच घातक ठरते.

चार ओळींच्या एका संचातून मध्ययुगीन भारतीय इतिहासाचे तीन स्वतंत्र धागे तपासले जात आहेत, आणि प्रत्येक ठिकाणचा सापळा माहिती नसण्याचा नसून वर्ग चुकवण्याचा आहे. अब्दुल समद यांची जोडी नाव योग्य व्यवसायाशी लावता येते का हे तपासते — मुघल चित्रशाळेचा पाया घालणारे हे इराणी चित्रकार हुमायूनने आपल्या वनवासकाळात निवडलेले होते. तख्त-ए-ताउस ही जोडी फारसी संज्ञा केवळ ओळखली जाते की समजते हे तपासते. राजपुत्र आझम शहा ही जोडी मुघल राजपुत्र व दख्खनचे सुलतान वेगवेगळ्या कप्प्यांत ठेवले जातात का हे तपासते : 1347 ते 1527 या काळातली, गुलबर्गा व बिदर या राजधान्यांची बहामनी सत्ता दख्खनमधील मुघल अस्तित्वाच्या शतकाहूनही अधिक आधीची असून पूर्णपणे वेगळ्या वंशपरंपरेतील आहे — आणि तिचेच तुकडे, म्हणजे अहमदनगर, विजापूर, गोवळकोंडा, बिदर व वऱ्हाड, पुढे मुघलांनी गिळंकृत केले. बीबी का मकबरा ही जोडी वास्तू तिच्यात दफन झालेल्या व्यक्तीशी जोडता येते, की त्या वेळच्या बादशहाशीच जोडली जाते, हे तपासते.

'चुकीच्या जोड्या ओळखा' हा एमपीएससीचा ठरावीक साचा आहे, आणि तो उमेदवारांना माहितीच्या अभावापेक्षा कार्यपद्धतीच्या चुकीमुळे जास्त वेळा नापास करतो, कारण संपूर्ण नकार एका ठळक शब्दावर तोललेला असतो आणि तो शब्द वाचताना सहज ओलांडला जातो. उपयोगी शिस्त अशी : आधी प्रत्येक जोडी स्वतंत्रपणे खरी की खोटी हे ठरवून तिच्यापुढे बरोबर वा फुलीची खूण करावी, आणि मगच पर्याय वाचून नेमक्या फुल्याच ज्यात आहेत तो पर्याय निवडावा. या प्रश्नपत्रिकेत हा साचा नेहमीपेक्षा जास्त महत्त्वाचा आहे : अकरा प्रश्नांचा गाभा नकारार्थी वा वगळणारा आहे आणि प्रत्येक वेळी नकार देणारा शब्द ठळक टाइपात छापलेला आहे. दुसरी उपयुक्त सवय म्हणजे संचातच एखाद्या जोडीला बळकटी देणारी दुसरी जोडी शोधणे — इथे (d) मध्ये आलेली वास्तू प्रत्यक्षात (c) मधल्या राजपुत्रानेच बांधली आहे. जोडी-जोडीने काम करण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे छापलेल्या चार ओळी अभ्यासक्रमाच्या चार वेगवेगळ्या प्रकरणांतून आलेल्या आहेत, त्यामुळे मुघल चित्रकलेवर पक्का पण दख्खनच्या वंशेतिहासावर कच्चा असलेला उमेदवारही खात्रीच्या जोड्या निकालात काढून उरलेलीच तपासून उत्तरापर्यंत पोहोचू शकतो.

• ख्वाजा अब्दुस समद हे इराणी चित्रकार हुमायूनच्या काळात भारतात आले आणि अकबराच्या शाही चित्रशाळेचे प्रमुख झाले; याच चित्रशाळेत सचित्र 'हमजानामा' तयार झाला आणि त्यांना 'शिरीं कलम' हा किताब होता.
• तख्त-ए-ताउस म्हणजेच मयूर सिंहासन शहाजहानने घडवून घेतले; फारसीत 'ताउस' म्हणजे मोर, आणि 1739 साली दिल्लीची लूट केल्यानंतर नादिरशहा हे सिंहासन घेऊन गेला.
• मुहम्मद आझम शहा हा औरंगजेबाचा मुलगा आणि मुघल राजपुत्र होता, बहामनी शासक नव्हे; 1707 साली औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर त्याने अल्पकाळ तख्तावर दावा सांगितला आणि जजाऊ येथे भावाकडून त्याचा पराभव झाला.
• बहामनी सल्तनतीची स्थापना 1347 साली अलाउद्दीन हसन बहमनशहाने केली; तिची राजधानी प्रथम गुलबर्गा व नंतर बिदर होती, आणि सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीला तिचे दख्खनच्या पाच सुलतानशाह्यांत विभाजन झाले.
• औरंगाबाद, म्हणजे आजच्या छत्रपती संभाजीनगर येथील बीबी का मकबरा 'रबिया-उद-दौरानी' किताब असलेल्या दिलरस बानू बेगम यांच्या स्मरणार्थ बांधला गेला आणि तो 'दख्खनचा ताज' म्हणून ओळखला जातो.

• प्रश्नातील ठळक 'चुकीच्या' हा शब्द निसटणे आणि बरोबर जोड्यांचे उत्तर देणे — या साच्यात गुण गमावण्याचा सर्वांत नेहमीचा मार्ग हाच आहे
• एरवी बरोबर असलेल्या उत्तरात एक खरी जोडी जोडणे, जसे पर्याय (4) बीबी का मकबऱ्याची जोडी घालून करतो
• मुघल राजपुत्राला दख्खनच्या सुलतानांत बसवणे; बहामनी सल्तनत सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीलाच संपली, आझम शहाच्या काळाच्या कितीतरी आधी
• बीबी का मकबरा औरंगजेबाच्या स्वतःच्या स्मरणार्थ मानणे, त्याची पत्नी दिलरस बानू बेगम हिच्या स्मरणार्थ नव्हे

एमपीएससीच्या 'चुकीच्या जोड्या ओळखा' प्रश्नांत सहसा तीन खऱ्या जोड्यांमध्ये नेमकी एकच खोटी जोडी पेरलेली असते, आणि मग किमान एक पर्याय असा दिला जातो जो ती खोटी जोडी बरोबर ओळखतो पण तिच्यासोबत एक खरी जोडीही ओढून आणतो — गुण सर्वाधिक गमावले जातात ते याच थोडक्यात हुकणाऱ्या पर्यायावर. विषयही मुद्दाम मिसळलेला असतो, म्हणजे एकच प्रश्न मुघल चित्रकला, फारसी शब्दार्थ, दख्खनचा वंशेतिहास आणि वास्तूचे श्रेय अशा चार गोष्टींना स्पर्श करतो, आणि यांतले एकही उत्तर दुसऱ्यावरून काढता येत नाही. पर्याय बघण्याआधी जोडी-जोडीने काम करणे आणि ठळक नकार सर्वांत आधी वाचणे, यामुळेच प्रश्नांचा हा गट सुरक्षित होतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  औरंगाबाद, म्हणजे आजच्या छत्रपती संभाजीनगर येथील बीबी का मकबरा कोणाच्या स्मरणार्थ बांधण्यात आला ?

  • (a)शहाजहानची पत्नी मुमताज महल
  • (b)औरंगजेबाची पत्नी दिलरस बानू बेगम
  • (c)शहाजहानची कन्या जहाँआरा बेगम
  • (d)शहाजहानची माता रबिया दुर्रानी

  उत्तर(b) औरंगजेबाची पत्नी दिलरस बानू बेगम — त्यांना 'रबिया-उद-दौरानी' हा किताब होता, आणि त्यांचा मुलगा आझम शहा याने त्यांच्यासाठी बांधलेल्या या मकबऱ्याला ताजमहालाशी असलेल्या साम्यामुळे 'दख्खनचा ताज' म्हटले जाते; आग्र्याचा ताजमहाल मात्र मुमताज महल हिच्यासाठी बांधला गेला होता.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1347 साली स्थापन झालेल्या बहामनी सल्तनतीची राजधानी बिदरला हलवण्यापूर्वी प्रथम कोणत्या शहरी होती ?

  • (a)गुलबर्गा
  • (b)दौलताबाद
  • (c)गोवळकोंडा
  • (d)अहमदनगर

  उत्तर(a) गुलबर्गा — अलाउद्दीन हसन बहमनशहाने 1347 साली गुलबर्गा राजधानी करून बहामनी सल्तनतीची स्थापना केली, आणि पुढे राजधानी बिदरला हलवण्यात आली. गोवळकोंडा व अहमदनगर ही सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीला बहामनी राज्याच्या विभाजनातून निघालेल्या दोन वारस सुलतानशाह्यांच्या राजधान्या बनली.