MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 7 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — अनुसया साराभाई (प्रमाणित लेखन अनसूया साराभाई; पेपरात 'अनुसया' असे छापले आहे). 1918 चा अहमदाबादमधील गिरणी कामगारांचा लढा हा गांधीजींच्या भारतातील सुरुवातीच्या तीन प्रयोगांपैकी दुसरा — 1917 चे चंपारण्य आणि 1918 चाच खेडा यांच्या मधला — आणि त्यात गांधीजींना ओढून आणणाऱ्या त्याच होत्या. त्यांचे स्थान विलक्षण होते : अहमदाबादच्या आघाडीच्या गिरणीमालकांपैकी एक आणि नेमक्या याच वादात मालकांच्या बाजूचे असलेले अंबालाल साराभाई यांच्या त्या बहीण होत्या, आणि इंग्लंडमधील शिक्षण संपवून परतल्यापासून त्या शहरातील गिरणी कामगारांमध्ये काम करत होत्या — त्यांच्या मुलांसाठी शाळा चालवणे, त्यांच्या तक्रारी सोडवण्यास मदत करणे. गिरणीमालकांनी प्लेग बोनस बंद केला आणि कामगारांनी मोठ्या पगारवाढीची मागणी केली, तेव्हा कामगारांची संघटना अनसूयाबाईंनी बांधली आणि आंदोलनाच्या अटी गांधीजींनी ठरवल्या : लेखी प्रतिज्ञा, अहिंसा, आणि साबरमतीकाठच्या एका झाडाखाली रोज होणाऱ्या सभा. संप ढेपाळू लागला आणि कामगार परत कामावर जाऊ लागले, तेव्हा घेतलेल्या प्रतिज्ञेला त्यांना बांधून ठेवण्यासाठी गांधीजींनी भारतातील सार्वजनिक प्रश्नावरचे आपले पहिले उपोषण केले — या निर्णयाने गिरणीमालकांवर, ज्यांत अनसूयाबाईंचे स्वतःचे बंधूही होते, अन्यायकारक दडपण आले हे त्यांनी स्वतःच मान्य केले. पगारवाढीच्या मुख्य मुद्द्यावर हा वाद लवादामार्फत कामगारांच्या बाजूने मिटला. या लढ्याचा संस्थात्मक वारसा म्हणजे 1920 साली स्थापन झालेला मजूर महाजन संघ, म्हणजेच अहमदाबादची टेक्स्टाइल लेबर असोसिएशन; तिच्या केंद्रस्थानी अनसूयाबाईच होत्या आणि वर्गसंघर्षाऐवजी लवादावर उभ्या असलेल्या गांधीवादी कामगार-संघटनेचे ती नमुना ठरली. कामगार त्यांना 'मोटाबेन' म्हणजे मोठी बहीण म्हणत, आणि 1918 च्या लढ्यातील त्यांची भूमिका प्रश्नातील 'प्रमुख महिला सहकारी' या शब्दांत नेमकी उतरते.

• (1)सरोजिनी नायडू — सरोजिनी नायडू या काँग्रेसच्या राजकारणी व कवयित्री होत्या, आणि या वर्षांतले त्यांचे काम औद्योगिक नव्हे तर राजकीय व व्यासपीठावरचे होते — होमरूल चळवळ, त्या काळातील काँग्रेस व मुस्लीम लीगची अधिवेशने, आणि पुढे 1925 चे कानपूर काँग्रेस अध्यक्षपद व 1930 च्या धारासना धाडीचे नेतृत्व. 1918 च्या अहमदाबाद गिरणी वादाशी त्यांचा काहीही संबंध नाही. या पर्याययादीत त्यांचे नाव आहे कारण त्या काळातील राष्ट्रीय चळवळीतील सर्वांत ओळखीच्या स्त्री त्याच आहेत, आणि नेमकी हीच प्रतिक्षिप्त सवय प्रश्न तपासतो : प्रसिद्ध नाव ओळखणे आणि त्या नेमक्या कोणत्या लढ्यात होत्या हे माहीत असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
• (3)कस्तूरबा गांधी — कस्तूरबा गांधी हे उत्तर वरवर पटण्यासारखे दिसते, कारण त्या नेमक्या याच काळात आणि याच प्रदेशात गांधीजींसोबत काम करत होत्या — त्या साबरमती आश्रमात होत्या आणि 1917 च्या चंपारण्य मोहिमेत स्वच्छतेचे शिक्षण देत, वर्ग चालवत गावपातळीवर काम केले होते. पण अहमदाबादचा लढा हा शहरातील गिरणी कामगारांमध्ये उभारलेला औद्योगिक वाद होता, आणि त्याची संघटक अनसूया साराभाई होत्या — कामगारवर्ग व गिरणीमालक कुटुंबे या दोहोंपर्यंत त्यांची पोहोच असल्यानेच लवाद शक्य झाला. इथे कस्तूरबांची निवड करणे म्हणजे प्रश्न विचारत असलेल्या विशिष्ट संघटनात्मक भूमिकेच्या जागी गांधीजींच्या सान्निध्याला बसवणे.
• (4)अरूणा असफ अली — अरुणा असफ अली या कितीतरी नंतरच्या पिढीच्या आहेत आणि केवळ कालक्रमानेच बाद होतात. त्यांचा जन्म 1909 चा, म्हणजे 1918 च्या अहमदाबाद संपाच्या वेळी त्या लहान मुलगी होत्या; त्यांचे नाव पुढे आले ते 1942 च्या 'छोडो भारत' चळवळीत — नेतृत्वाला अटक झाल्यानंतर मुंबईच्या गोवालिया टँक मैदानावर त्यांनी झेंडा फडकवला आणि नंतर भूमिगत राहून काम केले. पुढील कारकिर्दीत त्यांनी राष्ट्रवादी नियतकालिकांचे संपादन केले आणि 1958 साली त्या दिल्लीच्या महापौर झाल्या. त्यांच्या कारकिर्दीतील कोणतीही गोष्ट अहमदाबादच्या गिरणी वादाला स्पर्श करत नाही; त्या दहा वर्षांच्या होण्याआधीच तो वाद संपला होता.

गांधीवादी कामगार-संबंध शिकवण्यासाठी वापरले जाणारे प्रकरण म्हणजे 1918 चा अहमदाबाद गिरणी संप. गांधीजींनी गिरणीमालकांना पराभूत करायचा शत्रुवर्ग मानले नाही, तर मन वळवायचा एक पक्ष मानले; आणि त्यासाठी त्यांनी उभी केलेली यंत्रणा — कामगारांना बांधणारी लेखी प्रतिज्ञा, तडजोडीचे साधन म्हणून लवादाला प्राधान्य, आणि मालकावर रोखलेले शस्त्र नव्हे तर नेत्याचा स्वतःचा त्याग म्हणून उपोषण — पुढे 1920 साली स्थापन झालेल्या टेक्स्टाइल लेबर असोसिएशनचा साचा बनली. विश्वस्तवृत्ती व लवाद यांवर उभे असलेले हेच प्रारूप गांधीवादी कामगार-संघटनेला काही वर्षांनी मुंबईच्या गिरण्यांत साम्यवाद्यांनी उभारलेल्या वर्गसंघर्षाच्या संघटनेपासून वेगळे करते, आणि हा फरक हा परीक्षेतील ठरावीक विषय आहे. भारतातील सार्वजनिक वादात गांधीजींनी उपोषणाचा वापर केल्याचाही हा पहिलाच प्रसंग आहे, आणि त्यांच्याच सांगण्यानुसार तो नैतिकदृष्ट्या अस्वस्थ करणारा होता, कारण मालकांत त्यांचे व्यक्तिगत मित्रही होते.

एमपीएससी व इतर आयोग गांधीजींच्या भारतातील सुरुवातीच्या मोहिमा त्रिकूट म्हणून तपासतात — चंपारण्य 1917, अहमदाबाद 1918, खेडा 1918 — आणि त्या लक्षात ठेवण्याचा सर्वांत उपयुक्त मार्ग म्हणजे प्रत्येकीची तक्रार, सहकारी व निष्पत्ती. अहमदाबादची वेगळी वैशिष्ट्ये अशी : तो शेतीविषयक नव्हे तर औद्योगिक लढा होता, त्यातून भारतातील गांधीजींचे पहिले उपोषण घडले, तो लवादाने मिटला, आणि त्याची प्रमुख स्थानिक सहकारी स्वतः गिरणीमालक कुटुंबातील स्त्री होती. सहकाऱ्यांवरचे प्रश्न नेहमी येतात, कारण प्रत्येक मोहिमेचा संच लहान व ठरलेला आहे — चंपारण्यात राजकुमार शुक्ल व राजेंद्र प्रसाद, खेड्यात वल्लभभाई पटेल व इंदुलाल याज्ञिक, अहमदाबादेत अनसूया साराभाई — आणि या नावांमुळे आयोगाला सर्वसाधारण ओळखीऐवजी बारकाईने केलेले वाचन तपासता येते. हा विषय मुंबईवरील कामगार-इतिहासाच्या प्रश्नांशीही जोडलेला आहे, कारण याच थोड्या वर्षांत 1920 साली अखिल भारतीय ट्रेड युनियन काँग्रेस उभी राहिली आणि लगेचच गिरणगावात पूर्णपणे वेगळी वर्गसंघर्षाची संघटना वाढली; म्हणून अहमदाबादचे प्रारूप एकटे न शिकता दोन स्पर्धक परंपरांपैकी एक म्हणून शिकणे अधिक चांगले.

• 1918 चा अहमदाबादमधील गिरणी कामगारांचा लढा प्लेग बोनस बंद केल्यामुळे व कामगारांच्या पगारवाढीच्या मागणीमुळे उभा राहिला, आणि लवादामार्फत कामगारांच्या बाजूने मिटला.
• गिरणीमालक अंबालाल साराभाई यांच्या भगिनी अनसूया साराभाई यांनी कामगारांची संघटना बांधली आणि गांधीजींना या वादात आणले; कामगार त्यांना 'मोटाबेन' म्हणजे मोठी बहीण म्हणत.
• याच संपादरम्यान गांधीजींनी भारतातील सार्वजनिक प्रश्नावरचे आपले पहिले उपोषण केले — डळमळणाऱ्या कामगारांना त्यांनी घेतलेल्या प्रतिज्ञेशी बांधून ठेवण्यासाठी.
• याच लढ्यातून 1920 साली अहमदाबादची टेक्स्टाइल लेबर असोसिएशन म्हणजे मजूर महाजन संघ स्थापन झाला, आणि वर्गसंघर्षाऐवजी लवादावर आधारलेल्या गांधीवादी कामगार-संघटनेचे ते प्रारूप ठरले.
• गांधीजींच्या भारतातील सुरुवातीच्या तीन मोहिमांपैकी अहमदाबाद 1918 ही दुसरी — 1917 च्या चंपारण्यानंतरची आणि 1918 च्या खेडा सत्याग्रहाच्या जोडीची.

• या विशिष्ट मोहिमेशी जोडलेल्या स्त्रीऐवजी पर्याययादीतील सर्वांत प्रसिद्ध स्त्रीचे नाव देणे
• 1917 च्या चंपारण्यातील कस्तूरबा गांधींचे काम आणि 1918 चा अहमदाबादमधील औद्योगिक वाद यांची गल्लत करणे
• तारखांकडे दुर्लक्ष करणे : 1909 साली जन्मलेल्या अरुणा असफ अली 'छोडो भारत' पिढीच्या आहेत आणि 1918 मध्ये सहकारी असणे शक्यच नव्हते

गांधीजींच्या सुरुवातीच्या मोहिमांवरील प्रश्न जवळजवळ नेहमीच एका ठरावीक जोडणीवर फिरतात — मोहीम आणि तिच्यात त्यांना बोलावणारी वा साथ देणारी व्यक्ती, मोहीम आणि तिथे त्यांनी पहिल्यांदा वापरलेली पद्धत, मोहीम आणि ती मिटण्याची रीत. एमपीएससी पर्याययादी राष्ट्रीय चळवळीतील खऱ्या स्त्रिया वा खऱ्या सहकाऱ्यांतून बांधते, म्हणजे केवळ ओळखीवर उत्तर ठरू नये; आणि तारखेच्या साध्या तपासणीने वगळता येईल असे नंतरच्या दशकातले किमान एक नाव त्यात वारंवार घातले जाते. मोहीम, स्थानिक सहकारी व निष्पत्ती अशा तीन रकान्यांचा तक्ता केला की या प्रकारचे बहुतेक प्रश्न एकाच फेरीत सुटतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1918 च्या गिरणी कामगारांच्या लढ्यातून 1920 साली अहमदाबाद येथे स्थापन झालेला मजूर महाजन संघ म्हणजेच टेक्स्टाइल लेबर असोसिएशन प्रामुख्याने कोणत्या संघटकाशी जोडली जाते ?

  • (a)अनसूया साराभाई
  • (b)कमलादेवी चटोपाध्याय
  • (c)श्री. अ. डांगे
  • (d)ना. म. जोशी

  उत्तर(a) अनसूया साराभाई — 1918 च्या वादात त्यांनी अहमदाबादच्या गिरणी कामगारांची संघटना बांधली आणि 1920 साली स्थापन झालेल्या टेक्स्टाइल लेबर असोसिएशनच्या त्या केंद्रस्थानी होत्या; लवादावर आधारलेल्या गांधीवादी संघटनेचे ते प्रारूप ठरले. श्री. अ. डांगे व मुंबईची गिरणी कामगार युनियन ही प्रतिस्पर्धी वर्गसंघर्ष परंपरा दर्शवतात, तर ना. म. जोशी हे 1920 च्या अखिल भारतीय ट्रेड युनियन काँग्रेसच्या स्थापनेशी जोडले जातात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतातील सार्वजनिक प्रश्नावरचे आपले पहिले उपोषण गांधीजींनी त्यांच्या कोणत्या मोहिमेदरम्यान केले ?

  • (a)1917 चा चंपारण्य सत्याग्रह
  • (b)1918 चा अहमदाबादमधील गिरणी कामगारांचा लढा
  • (c)1918 चा खेडा सत्याग्रह
  • (d)1920–22 ची असहकार चळवळ

  उत्तर(b) 1918 चा अहमदाबादमधील गिरणी कामगारांचा लढा — संप ढेपाळू लागल्यावर संपकऱ्यांना सुरुवातीला घेतलेल्या प्रतिज्ञेशी बांधून ठेवण्यासाठी गांधीजींनी उपोषण केले, आणि पुढे हा वाद लवादामार्फत मिटला. चंपारण्याचा प्रश्न सरकारी चौकशी समितीमार्फत सुटला, तर खेड्याचा प्रश्न खरोखर देऊ न शकणाऱ्यांकडून महसूल वसुली थांबवून.