MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 76 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — 'जानेवारी 25, 1950 - शासनाद्वारा राष्ट्रीय दिनदर्शिकेचा स्वीकार.' आधी प्रश्नाचे वाक्य नीट वाचा : मूळ प्रश्नपत्रिकेत 'अयोग्य' हा शब्द ठळक टंकात छापलेला आहे, म्हणजे प्रश्न चुकीची असलेली एकच जोडी मागतो; त्यामुळे ज्या जोडीची खात्री पटते ती उत्तरात घालायची नसून उत्तरातून वगळायची असते. इथे चारही पर्याय स्वतःच पूर्ण तारीख-घटना जोड्या आहेत, म्हणून त्यांची एकेक करून तपासणी करावी लागते. राष्ट्रध्वजाचा स्वीकार संविधान सभेने 22 जुलै 1947 रोजी, म्हणजे स्वातंत्र्याच्या काही आठवडे आधी, आज आपल्याला माहीत असलेल्या स्वरूपात केला — केशरी, पांढरा व हिरवा तिरंगा आणि मध्यभागी गडद निळ्या रंगातील चोवीस आऱ्यांचे अशोक चक्र, ज्याने आधीच्या स्वराज्य ध्वजावरील चरख्याची जागा घेतली. राष्ट्रगीताचा स्वीकार संविधान सभेने 24 जानेवारी 1950 रोजी, त्या सभेच्या शेवटच्या कामकाजाच्या दिवशी केला; तेव्हा रवींद्रनाथ टागोरांनी रचलेले 'जन गण मन' राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारले गेले आणि 'वंदे मातरम्' ला राष्ट्रीय गीत म्हणून समान दर्जा देण्यात आला. सारनाथ येथील अशोकाच्या सिंहशीर्षावरून घेतलेले आणि खाली 'सत्यमेव जयते' ही अक्षरे असलेले राष्ट्रीय चिन्ह भारत सरकारने 26 जानेवारी 1950 रोजी, म्हणजे राज्यघटना अंमलात आली त्याच दिवशी स्वीकारले. या तिन्ही जोड्या बरोबर आहेत, आणि उरलेली एक नाही. राष्ट्रीय दिनदर्शिकेचा स्वीकार जानेवारी 1950 मध्ये झालाच नाही : मेघनाद साहा यांच्या अध्यक्षतेखालील दिनदर्शिका सुधारणा समितीने शक संवतावर आधारित दिनदर्शिकेची शिफारस केली आणि ती ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेसोबत शासकीय वापरासाठी 22 मार्च 1957 पासून स्वीकारण्यात आली; तिचा पहिला महिना चैत्र आणि तिचा शक ख्रिस्ती सनाच्या 78 या वर्षाशी जुळणाऱ्या वर्षापासून मोजला जातो. या जोडीसमोर छापलेली तारीखच चुकीची असल्याने पर्याय (3) हीच अयोग्य जोडी ठरते आणि म्हणून तेच उत्तर.

• (1)जुलै 22, 1947 - संविधान सभेद्वारा राष्ट्रध्वजाचा स्वीकार. — ही जोडी बरोबर आहे, म्हणून अयोग्य जोडी विचारणाऱ्या प्रश्नाचे उत्तर ती असूच शकत नाही. संविधान सभेने 22 जुलै 1947 रोजी, जवाहरलाल नेहरूंनी मांडलेल्या ठरावावर, राजेंद्र प्रसाद यांच्या अध्यक्षतेखालील समितीने तयार केलेल्या रचनेत राष्ट्रध्वज स्वीकारला : गडद केशरी, पांढरा व गडद हिरवा असे समान प्रमाणातील आडवे तीन पट्टे आणि पांढऱ्या पट्ट्याच्या मध्यभागी अशोक चक्र. ही तारीख 15 ऑगस्ट 1947 च्या आधी येत असल्याने उमेदवारांना कधीकधी शंका येते आणि ध्वज स्वातंत्र्याच्या दिवशीच स्वीकारला असावा असे त्यांना वाटते; पण सभेने रचना आधीच निश्चित केली होती, नेमकी यासाठीच की त्या दिवशी ध्वज फडकवता यावा.
• (2)जानेवारी 24, 1950 - संविधान सभेद्वारा राष्ट्रगीताचा स्वीकार. — ही जोडीही बरोबर आहे. 24 जानेवारी 1950 रोजी संविधान सभेने आपल्या अखेरच्या बैठकीत 'जन गण मन' राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारले, आणि सभेच्या अध्यक्षांनी जाहीर केले की 'वंदे मातरम्' ला राष्ट्रीय गीत म्हणून त्याच्याइतकाच सन्मान दिला जाईल. राष्ट्रगीत हे रवींद्रनाथ टागोरांनी लिहिलेल्या गीताचे पहिले कडवे असून ते प्रथम डिसेंबर 1911 मध्ये काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनात गायले गेले. जानेवारी 1950 मधल्या 24 आणि 26 या दोन तारखा फक्त दोन दिवसांच्या अंतरावर असल्याने त्यांची सहज अदलाबदल होते, आणि म्हणूनच या प्रश्नात दोन्ही तारखा छापलेल्या आहेत — पण ती अदलाबदल करणे ही प्रश्न प्रत्यक्षात तपासत असलेल्या चुकीहून वेगळीच चूक ठरेल.
• (4)जानेवारी 26, 1950 - शासनाद्वारा राष्ट्रीय चिन्हाचा स्वीकार. — ही जोडीदेखील बरोबर आहे. 26 जानेवारी 1950 रोजी स्वीकारलेले भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह हे अशोकाने सारनाथ येथे उभारलेल्या सिंहशीर्षाचे रूपांतर आहे : त्यातील चार सिंहांपैकी तीन दिसतात, फलकाच्या मध्यभागी उठावात चक्र असून उजवीकडे बैल व डावीकडे घोडा आहे, आणि खाली मुंडक उपनिषदातून घेतलेली 'सत्यमेव जयते' ही अक्षरे देवनागरीत कोरलेली आहेत. राज्यघटना अंमलात आली त्याच दिवशी त्याचा स्वीकार झाला हा दुवा एकदा जोडला की तारीख सहज लक्षात राहते, आणि या नकारात्मक प्रश्नात उमेदवाराने बाजूला ठेवायच्या खऱ्या जोड्यांपैकीच ही एक आहे.

भारताच्या राष्ट्रीय ओळखचिन्हांचा स्वीकार वेगवेगळ्या वेळी आणि वेगवेगळ्या अधिकाऱ्यांकडून झाला, आणि त्यांवरील प्रश्न ते क्षण वेगवेगळे ठेवण्यावरच फिरतात. संविधान सभेने राष्ट्रध्वज 22 जुलै 1947 रोजी आणि राष्ट्रगीत 24 जानेवारी 1950 रोजी स्वीकारले. भारत सरकारने राष्ट्रीय चिन्ह 26 जानेवारी 1950 रोजी, म्हणजे राज्यघटना अंमलात आली त्या दिवशी स्वीकारले. राष्ट्रीय दिनदर्शिका मात्र त्याहून बरीच नंतर आली : भौतिकशास्त्रज्ञ मेघनाद साहा यांच्या अध्यक्षतेखालील दिनदर्शिका सुधारणा समितीने भारतात प्रचलित असलेल्या अनेक दिनदर्शिकांचा अभ्यास करून शक संवताची शिफारस केली, आणि शासनाने ती 22 मार्च 1957 पासून भारताचे राजपत्र, आकाशवाणीची वृत्तनिवेदने, शासकीय दिनदर्शिका आणि जनतेला उद्देशून केलेले पत्रव्यवहार यांसाठी, ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेसोबत वापरण्याकरिता स्वीकारली. इतर चिन्हे त्याहूनही नंतर आणि कार्यकारी निर्णयाने ठरली — राष्ट्रीय प्राणी वाघ, राष्ट्रीय पक्षी मोर, राष्ट्रीय वृक्ष वड, राष्ट्रीय फळ आंबा, राष्ट्रीय फूल कमळ — आणि यांपैकी कशालाही घटनात्मक दर्जा नाही. आणखी दोन गोष्टी लक्षात ठेवण्यासारख्या : ध्वजावरील अशोक चक्राला चोवीस आरे असून त्याने आधीच्या स्वराज्य ध्वजावरील चरख्याची जागा घेतली, आणि राष्ट्रगीताच्या संपूर्ण आवृत्तीसाठी विहित केलेला वादनकाल सुमारे बावन्न सेकंद आहे.

या प्रश्नपत्रिकेत ज्या अकरा प्रश्नांच्या वाक्यात ठळक टंकात छापलेला नकार आहे त्यांपैकी हा एक, आणि तो नकारच इथली संपूर्ण अडचण आहे : चारपैकी तीन पर्याय खरी विधाने आहेत, आणि प्रश्न बरोबर जोडी विचारतो आहे असे वाचणाऱ्या उमेदवाराला तीन उत्तरे सापडतील आणि त्यांतून निवड करण्याचा मार्गच उरणार नाही. या कुटुंबातल्या प्रत्येक प्रश्नावर चालणारी पद्धत एकच : प्रश्नाला काय हवे आहे हे न पाहता आधी प्रत्येक जोडीसमोर खरी किंवा खोटी अशी खूण करावी, आणि मगच प्रश्नाचा नकार लावावा — इथे खोटी अशी खूण असलेली जोडी निवडावी. विषय स्वतः सरळ सामान्यज्ञानाचा आहे, आणि प्रश्नपत्रिकेने तारखांची निवड अशी केली आहे की तिन्ही खऱ्या जोड्या जानेवारी 1950 व जुलै 1947 मध्ये दाटीवाटीने बसतात आणि खोटी जोडी त्याच गठ्ठ्यातून एक तारीख उसनी घेते. 25 जानेवारी ही राष्ट्रीय घटनाक्रमातली खरीखुरी तारीखही आहे — 25 जानेवारी 1950 रोजी निवडणूक आयोगाची स्थापना झाली आणि तोच दिवस राष्ट्रीय मतदार दिन म्हणून पाळला जातो — आणि तिची ही ओळखच खोट्या जोडीला विश्वासार्ह दिसवण्यात वाटा उचलते.

• संविधान सभेने 22 जुलै 1947 रोजी राष्ट्रध्वज स्वीकारला, आणि त्यात स्वराज्य ध्वजावरील चरख्याच्या जागी चोवीस आऱ्यांचे अशोक चक्र आले.
• संविधान सभेने 24 जानेवारी 1950 रोजी 'जन गण मन' राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारले आणि 'वंदे मातरम्' ला राष्ट्रीय गीत म्हणून समान दर्जा दिला.
• सारनाथ येथील अशोकाच्या सिंहशीर्षावरून घेतलेले आणि 'सत्यमेव जयते' हे बोधवाक्य असलेले राष्ट्रीय चिन्ह 26 जानेवारी 1950 रोजी स्वीकारण्यात आले.
• शक संवतावर आधारित राष्ट्रीय दिनदर्शिका मेघनाद साहा यांच्या अध्यक्षतेखालील दिनदर्शिका सुधारणा समितीच्या शिफारशीवरून 22 मार्च 1957 पासून स्वीकारली गेली आणि ती ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेसोबत वापरली जाते.
• भारताच्या निवडणूक आयोगाची स्थापना 25 जानेवारी 1950 रोजी झाली, आणि म्हणूनच तो दिवस राष्ट्रीय मतदार दिन म्हणून पाळला जातो.

• ठळक टंकातील 'अयोग्य' हा शब्द निसटून जाऊन खरी असलेली जोडी निवडणे — या रचनेत चुकण्याची सर्वात नेहमीची पद्धत
• राष्ट्रध्वज 15 ऑगस्ट 1947 रोजी स्वीकारला असे मानणे; संविधान सभेने तो 22 जुलै 1947 रोजीच निश्चित केला
• 24 आणि 26 जानेवारी 1950 या अनुक्रमे राष्ट्रगीत व राष्ट्रीय चिन्हाच्या तारखांची अदलाबदल करणे
• राष्ट्रीय दिनदर्शिकाही इतर चिन्हांबरोबर 1950 सालीच ठरली असे गृहीत धरणे; ती 1957 सालीच स्वीकारली गेली

एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत राष्ट्रीय चिन्हे तारीख-घटना जोड्यांच्या प्रश्नांच्या रूपात, अनेकदा इथल्यासारख्या नकारात्मक रूपात, आणि कधीकधी जोड्या जुळवण्याच्या प्रश्नांच्या रूपात परत परत येतात. या घटना एकमेकींपासून काही महिन्यांच्याच अंतरावर घडलेल्या असल्याने आयोगाचे चुकीचे पर्याय सहसा पूर्णपणे भलत्या तारखा नसून थोडक्यात हुकलेल्या तारखा असतात, म्हणून ढोबळ स्मरण पुरत नाही — 22 जुलै 1947, 24 जानेवारी 1950, 26 जानेवारी 1950 आणि 22 मार्च 1957 या चार तारखा नेमक्या पाठ करण्यासारख्या आहेत. प्रश्नाचे वाक्य नकारात्मक असेल तेव्हा विश्वासार्ह पद्धत अशी : आधी प्रत्येक पर्यायाचा खरेखोटेपणा ठरवावा आणि प्रश्नाचा नकार अगदी शेवटी लावावा.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  शक संवतावर आधारित भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका शासकीय वापरासाठी कोणत्या दिवसापासून स्वीकारण्यात आली ?

  • (a)26 जानेवारी 1950
  • (b)15 ऑगस्ट 1947
  • (c)22 मार्च 1957
  • (d)26 नोव्हेंबर 1949

  उत्तर(c) 22 मार्च 1957 — मेघनाद साहा यांच्या अध्यक्षतेखालील दिनदर्शिका सुधारणा समितीच्या शिफारशीवरून शक दिनदर्शिका स्वीकारली गेली आणि ती भारताचे राजपत्र, वृत्तनिवेदने व शासकीय पत्रव्यवहारात ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेसोबत वापरली जाते. उरलेल्या तारखा अनुक्रमे राज्यघटना अंमलात येणे, स्वातंत्र्य आणि राज्यघटनेचा स्वीकार यांच्या आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह खालीलपैकी कशावरून घेतलेले आहे ?

  • (a)सारनाथ येथील अशोकाचे सिंहशीर्ष
  • (b)वैशाली येथील अशोकस्तंभ
  • (c)सांची स्तूपाचे तोरण
  • (d)दिल्लीचा लोहस्तंभ

  उत्तर(a) सारनाथ येथील अशोकाचे सिंहशीर्ष — त्यातील चार सिंहांपैकी तीन या चिन्हात दिसतात, फलकावर उठावात चक्र आहे, आणि खाली मुंडक उपनिषदातून घेतलेली 'सत्यमेव जयते' ही अक्षरे देवनागरीत कोरलेली आहेत. या चिन्हाचा स्वीकार 26 जानेवारी 1950 रोजी झाला.