MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 6 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — सातवाहन. सातवाहन वंशाचा पहिला राजा म्हणून सीमुकाचे नाव येते; हाच तो वंश ज्याने महाराष्ट्राच्या गाभ्यातून दख्खनवर राज्य केले आणि ज्याच्या सर्वांत जुन्या शिलालेखीय खुणा याच राज्यात सापडतात. पुराणांतील सातवाहन राजांच्या यादीच्या अगदी सुरुवातीला तो येतो — तिथे या वंशाला बहुधा आंध्र किंवा आंध्र-सातवाहन असे म्हटले आहे — आणि पुण्याच्या उत्तरेकडील जुन्नरच्या डोंगरांतील नाणेघाट लेणीतील शिलालेखात कोरलेल्या राजकुटुंबातील आकृत्यांमध्येही त्याचा समावेश आहे. नाणेघाट हा कोकणकिनाऱ्याकडून दख्खनच्या पठाराकडे जाणाऱ्या व्यापारी मार्गावरचा घाट होता, आणि पश्चिम भारताच्या व्यापारावर कर बसवून त्यातून नफा मिळवणे या वंशाला शक्य झाले याचे तेच एक कारण आहे. उरलेल्या कण्व सत्तेचा नाश सीमुकाने केला असे पुराणपरंपरा सांगते, म्हणजे मौर्य–शुंग–कण्व या क्रमाच्या शेवटी सातवाहनांचा उदय ठेवला जातो; मात्र सीमुकाच्या कारकिर्दीचा नेमका कालखंड इतिहासकारांत खरोखर वादग्रस्त आहे आणि प्रमाणित पाठ्यपुस्तकांतील तारखांत शतकाहूनही अधिक अंतर पडते. वादातीत असलेली गोष्ट म्हणजे महाराष्ट्रासाठीचे या वंशाचे महत्त्व : त्यांची राजधानी गोदावरीकाठचे प्रतिष्ठान म्हणजे आजचे पैठण; त्यांचा सर्वश्रेष्ठ राजा गौतमीपुत्र सातकर्णी याने शक राजा नहपानाचा पराभव केल्याचा गौरव त्याची माता गौतमी बलश्री हिच्या नाशिक येथील शिलालेखात आहे; त्यांचा राजा हाल याच्या नावावर महाराष्ट्री प्राकृतातील काव्यसंग्रह 'गाहा सत्तसई' (गाथासप्तशती) आहे; आणि कार्ले, भाजे, नाशिक, कान्हेरी व जुन्नर येथील बौद्ध लेण्यांचा खर्च सातवाहनकालीन आश्रयातूनच भागला. हा प्रश्न सरळ स्मरणाचा आहे, आणि त्याचा अवघडपणा फक्त एवढाच की तिन्ही चुकीचे पर्याय काळाच्या दृष्टीने व प्रमाणित अभ्यासक्रमाच्या क्रमात सातवाहनांना अगदी लागून असलेले वंश आहेत.

• (2)शुंग — शुंग वंशाची स्थापना सुमारे इ.स.पू. 185 मध्ये पुष्यमित्र शुंगाने केली; सेनापती असताना त्याने शेवटचा मौर्य राजा बृहद्रथ याचा वध करून पाटलिपुत्र येथे सत्ता हाती घेतली. ब्राह्मणी यज्ञसंस्कृतीचे पुनरुज्जीवन, व्याकरणकार पतंजली, आणि भरहूत स्तूपाभोवतीची वेदिका व तोरणे यांच्याशी शुंगांचे नाव जोडले जाते. पुराणांतील क्रमात ते कण्वांच्या लगेच आधीचे, म्हणजे सातवाहनांच्या उदयाच्या दोन पायऱ्या आधीचे आहेत, पण सीमुकाचा त्यांच्याशी काहीही संबंध नाही. हा पर्याय निवडणाऱ्याच्या लक्षात एवढेच राहिलेले असते की सीमुकाने कशाची तरी स्थापना केली, आणि तो मौर्योत्तर काळातले पहिले आठवणारे नाव उचलतो.
• (3)कण्व — या पानावरचा सर्वांत धोकादायक पर्याय हाच आहे, कारण कण्वांचा सीमुकाशी थेट संबंध आहे — पण त्याचे बळी म्हणून, त्याचा वंश म्हणून नव्हे. कण्व घराण्याची स्थापना वासुदेवाने केली; त्याने शेवटचा शुंग राजा देवभूती याचा वध केला, आणि इ.स.पू. पहिल्या शतकातील अल्प काळात या घराण्यात चारच राजे झाले. त्यानंतर आंध्र (सातवाहन) सत्तेने कण्वांचे उरलेसुरले बळ संपवले असे पुराणपरंपरा सांगते, आणि नेमक्या याच घटनेमुळे सीमुकाची नोंद इतिवृत्तांत येते. 'सीमुकाने कण्वांचा पाडाव केला' एवढे वाचलेले पण त्या संबंधाची दिशा लक्षात न राहिलेले उमेदवार हाच पर्याय निवडतात.
• (4)शक — शक हा एका नामवंत राजाने स्थापन केलेला वंशच नव्हता — मध्य आशियातून लाटांलाटांनी वायव्य व पश्चिम भारतात आलेले ते लोकसमूह होते आणि त्यांनी अनेक स्वतंत्र घराण्यांमार्फत राज्य केले; त्यांतले दख्खनसाठी सर्वांत महत्त्वाचे घराणे म्हणजे गुजरात व माळव्यातील पश्चिमी क्षत्रप. ते सातवाहनांचे नातेवाईक नव्हे तर मुख्य प्रतिस्पर्धी होते : क्षहरात राजा नहपान याने सातवाहन मुलखात मुसंडी मारली आणि पुढे गौतमीपुत्र सातकर्णीने त्याचा पराभव केला — नाशिकच्या शिलालेखात आणि नहपानाच्या नाण्यांवर पुन्हा ठसा उमटवण्याच्या कृतीत या घटनेची नोंद आहे. हा पर्याय निवडणे म्हणजे नाते उलटे करणे : सातवाहनांच्या संस्थापकालाच त्याच्या वारसांनी लढा दिलेल्या वंशाचा संस्थापक ठरवणे.

ऐतिहासिक काळातील दख्खनची पहिली मोठी सत्ता म्हणजे सातवाहन, आणि मौर्य साम्राज्य व त्यानंतरची प्रादेशिक राज्ये यांच्यातला तोच दुवा आहे. महाराष्ट्रासाठी त्यांचे महत्त्व तिहेरी आहे. राजकीयदृष्ट्या त्यांनी गोदावरीकाठच्या प्रतिष्ठान (पैठण) येथून राज्य केले आणि कोकणातील बंदरे व पठार यांच्यामधून माल जिथून जाई ते घाट — नाणेघाट, बोरघाट, थळघाट — त्यांच्या ताब्यात होते; त्यामुळे 'पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी' मध्ये नोंदलेल्या भारत-रोम व्यापाराचा फायदा त्यांना मिळाला. सांस्कृतिकदृष्ट्या त्यांनी प्रशासन व साहित्याची भाषा म्हणून संस्कृतऐवजी प्राकृताला आश्रय दिला, आणि या काळात महाराष्ट्री प्राकृताला मिळालेल्या प्रतिष्ठेमुळेच हालाची 'गाहा सत्तसई' टिकून राहिली. धार्मिकदृष्ट्या त्यांच्या व त्यांच्या अमलाखालील व्यापारी श्रेणींच्या देणग्यांतून सह्याद्रीतील बौद्ध लेणी — कार्ले, भाजे, नाशिक, कान्हेरी, जुन्नर — खोदली गेली, आणि राज्यातील या वंशाचा सर्वांत ठळक भौतिक वारसा तोच आहे.

एमपीएससीचे प्राचीन इतिहासावरील प्रश्न वंशाचा संस्थापक कोण हे वारंवार विचारतात, कारण ती एका ओळीची, संदिग्धता नसलेली माहिती असते आणि तिच्यासाठी कालक्रमाबद्दल काहीच विचारावे लागत नाही — सातवाहनांचा कालक्रम तर वादग्रस्तच आहे. इथले चुकीचे पर्याय आयोगाच्या नेहमीच्या पद्धतीनुसार प्रमाणित क्रमातील अगदी शेजारच्या नोंदींतून घेतलेले आहेत : कोणत्याही पाठ्यपुस्तकात शुंग, कण्व व शक हे सातवाहनांच्या पानाभोवतीच येतात. फायदेशीर तयारी म्हणजे वंश, संस्थापक, सर्वश्रेष्ठ राजा, राजधानी आणि वैशिष्ट्यपूर्ण कामगिरी असा आटोपशीर तक्ता एकत्रच पाठ करणे, कारण एमपीएससी या पाचही रकान्यांतून आळीपाळीने विचारते : संस्थापक सीमुक, सर्वश्रेष्ठ राजा गौतमीपुत्र सातकर्णी, राजधानी पैठण, कविराज हाल, आणि कामगिरी म्हणून सह्याद्रीतील लेणी. सातवाहनांची माहिती लेणी व व्यापारी मार्गांमार्फत भूगोल व संस्कृती विभागांतही उतरते, म्हणून नाणेघाट केवळ शिलालेखाचे ठिकाण म्हणून नव्हे तर सह्याद्रीतील घाट म्हणूनही, आणि पैठण केवळ राजधानी म्हणून नव्हे तर गोदावरीकाठचे शहर म्हणूनही शिकणारा उमेदवार एकाच वेळी प्रश्नपत्रिकेच्या दोन भागांची तयारी करत असतो.

• सातवाहन वंशाचा संस्थापक म्हणून सीमुकाचे नाव येते; पुराणांतील वंशावळीच्या सुरुवातीलाच तो येतो आणि तिथे या वंशाला अनेकदा आंध्र किंवा आंध्र-सातवाहन म्हटले आहे.
• महाराष्ट्रातील जुन्नरच्या डोंगरांतील नाणेघाट लेणीतील शिलालेखात सातवाहन राजकुटुंबाची नोंद आहे आणि तो या वंशाच्या सर्वांत जुन्या शिलालेखीय पुराव्यांपैकी एक आहे; नाणेघाट स्वतः कोकणकिनारा व दख्खनचे पठार जोडणारा व्यापारी घाट होता.
• सातवाहनांची राजधानी प्रतिष्ठान म्हणजे गोदावरीकाठचे आजचे पैठण; गौतमी बलश्रीच्या नाशिक येथील शिलालेखात गौरवलेल्या गौतमीपुत्र सातकर्णीने शक राजा नहपानाचा पराभव केला.
• याच वंशातील राजा हाल याच्या नावावर महाराष्ट्री प्राकृतातील काव्यसंग्रह 'गाहा सत्तसई' (गाथासप्तशती) आहे, आणि सातवाहनांनी आपल्या शिलालेखांसाठी संस्कृतऐवजी प्राकृत वापरले.
• कार्ले, भाजे, नाशिक, कान्हेरी व जुन्नर येथील सह्याद्रीतील बौद्ध लेण्यांचा खर्च सातवाहनकालीन आश्रय व देणग्यांतून भागवला गेला.

• कण्वांच्या संदर्भात सीमुकाचे नाव आठवते म्हणून 'कण्व' निवडणे — त्यांची सत्ता संपवण्याचे श्रेय त्याला आहे, त्यांचे घराणे स्थापण्याचे नाही
• 'शक' हा एकाच संस्थापकाचा वंश मानणे; ते अनेक स्वतंत्र घराण्यांमार्फत राज्य केलेल्या लोकसमूहाचे नाव आहे, ज्यांत पश्चिमी क्षत्रप सर्वांत महत्त्वाचे
• सीमुकाच्या राज्यारोहणाची तारीख निश्चित मानणे : सातवाहनांचा कालक्रम वादग्रस्त आहे आणि पाठ्यपुस्तकांतील तारखांत मोठे अंतर आहे, म्हणूनच प्रश्न तारखांवर नव्हे तर संस्थापकाच्या नावावर विचारला जातो

प्राचीन वंशांपैकी सातवाहनांविषयी एमपीएससी सर्वाधिक विचारते, कारण ते महाराष्ट्राचे स्वतःचे आहेत; आणि हे प्रश्न मोजक्या आधारबिंदूंभोवती फिरत राहतात : वंशाचा संस्थापक कोण, नहपानाचा पराभव कोणी केला, गाथासप्तशतीचे श्रेय कोणत्या राजाला, राजधानी कोणती, आणि कोणत्या लेण्यांना या वंशाचा आश्रय मिळाला. पर्याय त्याच पाठ्यपुस्तकी क्रमातील शेजारच्या वंशांतून घेतले जातात, म्हणून वगळण्यासाठी कोणतीही एक तारीख नव्हे तर मौर्य–शुंग–कण्व–सातवाहन हा क्रम ठाऊक असावा लागतो. शिलालेखांवर आधारित प्रश्न — नाणेघाट आणि नाशिकची प्रशस्ती — नियमितपणे येतात, आणि ते ज्यांनी कोरवले त्यांच्या नावासह लक्षात ठेवणे फायद्याचे ठरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  आपली माता गौतमी बलश्री हिच्या नाशिक येथील लेणी-शिलालेखात ज्याचा गौरव आहे आणि ज्याने शक राजा नहपानाचा पराभव केला, तो सातवाहन राजा खालीलपैकी कोणता ?

  • (a)सीमुक
  • (b)हाल
  • (c)गौतमीपुत्र सातकर्णी
  • (d)वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी

  उत्तर(c) गौतमीपुत्र सातकर्णी — त्याची माता गौतमी बलश्री हिच्या नावाने कोरवलेल्या नाशिकच्या प्रशस्तीत त्याच्या विजयांची नोंद आहे, ज्यात नहपान ज्या घराण्याचा होता त्या क्षहरात कुळाच्या नाशाचाही समावेश आहे. सीमुकाने वंशाची स्थापना केली, गाथासप्तशतीचे श्रेय हालाला दिले जाते, आणि वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी हा गौतमीपुत्राचा वारस होता.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सुमारे सातशे गाथांचा संग्रह असलेली 'गाहा सत्तसई' (गाथासप्तशती) कोणत्या सातवाहन राजाच्या नावावर आहे आणि ती कोणत्या भाषेत रचली गेली आहे ?

  • (a)हाल, महाराष्ट्री प्राकृतात
  • (b)सीमुक, संस्कृतात
  • (c)गौतमीपुत्र सातकर्णी, पाली भाषेत
  • (d)वासिष्ठीपुत्र पुळुमावी, अर्धमागधीत

  उत्तर(a) हाल, महाराष्ट्री प्राकृतात — हा संग्रह सातवाहन राजा हाल याच्या नावावर आहे आणि महाराष्ट्री प्राकृताच्या प्रमुख साहित्यकृतींपैकी तो एक आहे; या काळात या भाषेला मिळालेली प्रतिष्ठा सातवाहनांनी शिलालेख व साहित्यात संस्कृतऐवजी प्राकृताला दिलेल्या पसंतीचेच प्रतिबिंब आहे.