हात आणि पाय यांच्यातील हाड व सांधे यांच्यातील साधारण साम्य व्यक्त करण्यासाठी खालील जोड्या जुळवा : यादी क्र. - 1 (a) खांदा सांधा (b) ह्युमरस (c) कोपर (d) रेडिओ-अलना यादी क्र. - 2 (i) टिबिओ-फिबुला (ii) गुडघा (iii) फिमर (iv) हिप सांधा पर्यायी उत्तरे :
- (1)(a) – (iv), (b) – (iii), (c) – (ii), (d) – (i)
- (2)(a) – (iii), (b) – (ii), (c) – (iv), (d) – (i)
- (3)(a) – (ii), (b) – (iv), (c) – (i), (d) – (iii)
- (4)(a) – (i), (b) – (ii), (c) – (iv), (d) – (iii)
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — म्हणजे (a) – (iv), (b) – (iii), (c) – (ii), (d) – (i) ही जोडणी. यादी क्र. 1 हातावरून खाली उतरत जाते आणि यादी क्र. 2 पायावरून; आणि जुळवायला सांगितलेले साम्य म्हणजे या दोन अवयवांमधली क्रमवार समजातता. चतुष्पाद प्राण्याचे दोन्ही जोड एकाच आराखड्यावर उभे असतात, म्हणून हाताच्या प्रत्येक घटकाला पायात नेमक्या त्याच जागी एक प्रतिरूप घटक सापडतो. डावी यादी क्रमाने घ्या : खांदा सांधा (a) हा अंसमेखला आणि हाताचे पहिले हाड यांच्यामधला सांधा आहे, आणि त्याचे प्रतिरूप म्हणजे श्रोणिमेखला व पायाचे पहिले हाड यांच्यामधला हिप सांधा (iv) — म्हणून (a) – (iv). ह्युमरस (b) हे दंडाचे एकमेव लांब हाड आहे, आणि मांडीचे एकमेव लांब हाड म्हणजे फिमर (iii) — म्हणून (b) – (iii). कोपर (c) हा हाताच्या पहिल्या व दुसऱ्या खंडामधला बिजागरीचा सांधा आहे, आणि पायातला त्याच जागेचा बिजागरीचा सांधा म्हणजे गुडघा (ii) — म्हणून (c) – (ii). उरतो रेडिओ-अलना (d), हाताच्या दुसऱ्या खंडाचे हाड, आणि त्याची जोडी पायाच्या दुसऱ्या खंडाच्या हाडाशी, म्हणजे टिबिओ-फिबुलाशी (i) लागते. दोन्ही याद्या पानावर शेजारी शेजारी छापलेल्या असल्या तरी ती केवळ छपाईची मांडणी आहे; जोडी युक्तिवादानेच सिद्ध करावी लागते, आणि इथे ती दोनदा सिद्ध करता येते. पहिला युक्तिवाद प्रकाराचा : सांधा फक्त सांध्याशीच आणि हाड फक्त हाडाशीच समजात असू शकते. डावी यादी सांधा, हाड, सांधा, हाड अशी वाचली जाते आणि उजवी यादी हाड, सांधा, हाड, सांधा अशी; म्हणून विचारात घेण्यासारख्या जोड्या फक्त (a) सोबत (ii) किंवा (iv), (b) सोबत (i) किंवा (iii) अशाच उरतात. एवढा एकच नियम पर्याय (2) आणि पर्याय (4) यांना पहिल्याच जोडीवर आणि पर्याय (3) ला दुसऱ्या जोडीवर पाडतो. दुसरा युक्तिवाद क्रमाचा : अवयवावरून खाली जाताना घटक मेखलेचा सांधा, पहिले लांब हाड, मधला बिजागरीचा सांधा, दुसऱ्या खंडाचे हाड याच क्रमाने येतात — दोन्ही जोडांत तोच क्रम — आणि तो लावला की उरलेला पर्याय एकच राहतो. रेडिओ-अलना व टिबिओ-फिबुला ही जोडगोळी स्वतंत्रपणेही लक्षात ठेवण्यासारखी आहे : ही बेडकाच्या सांगाड्यातली संयुक्त झालेली हाडे आहेत, तर माणसात तेच घटक रेडिअस व अलना आणि टिबिआ व फिबुला असे वेगवेगळे राहतात.
- (2)(a) – (iii), (b) – (ii), (c) – (iv), (d) – (i) — पर्याय (2) खांदा सांध्याची जोडी फिमरशी लावतो, म्हणजे सांध्याची हाडाशी, आणि लगेच ह्युमरसची जोडी गुडघ्याशी, म्हणजे हाडाची सांध्याशी — समजातता म्हणून या दोन्ही अशक्य आहेत. त्याची फक्त शेवटची जोडी, रेडिओ-अलना बरोबर टिबिओ-फिबुला, बरोबर आहे; आणि चुकीच्या मालिकेच्या शेवटी एक बरोबर जोडी ठेवणे हीच जोड्यांच्या प्रश्नातला पर्याय विश्वासार्ह दिसवण्याची ठरलेली पद्धत आहे. पहिल्या दोन जोड्या नाकारण्यासाठी शरीरशास्त्रातले काहीही आठवावे लागत नाही — सांधा म्हणजे हाड नव्हे एवढे लक्षात आले की पुरे. म्हणूनच जोड्यांच्या प्रश्नात इतर कोणतीही तपासणी करण्याआधी प्रकाराची ही चाळणी लावून पाहावी.
- (3)(a) – (ii), (b) – (iv), (c) – (i), (d) – (iii) — पर्याय (3) ची सुरुवात प्रकाराच्या दृष्टीने बरोबर होते — खांदा सांध्याची जोडी गुडघ्याशी, म्हणजे सांध्याची सांध्याशी — पण तो चुकीचा सांधा आहे. खांदा हा मेखलेचा सांधा असल्याने त्याचे प्रतिरूप हिप सांधा आहे, अवयवाच्या मधला बिजागरीचा सांधा नव्हे. पुढे हा पर्याय पूर्णपणे कोसळतो : ह्युमरसची जोडी हिप सांध्याशी, कोपराची टिबिओ-फिबुलाशी आणि रेडिओ-अलनाची फिमरशी लावली जाते — या तिन्ही जोड्यांत एकतर हाड सांध्याशी ओलांडले जाते किंवा घटक अवयवावरील चुकीच्या जागी बसवला जातो. दोन्ही जोड समजात आहेत एवढे माहीत असलेल्या पण मेखलेपासून बाहेरच्या दिशेने घटकांचा क्रम पक्का न केलेल्या उमेदवारावर हा पर्याय नेम धरतो.
- (4)(a) – (i), (b) – (ii), (c) – (iv), (d) – (iii) — पर्याय (4) च्या पहिल्या दोन जोड्या दोन्ही याद्या पानावर जशा छापल्या आहेत तशा वरून खाली सरळ जोडून तयार होतात — पहिल्याची पहिल्याशी, दुसऱ्याची दुसऱ्याशी — आणि शेवटच्या दोन जोड्या त्या क्रमाच्या उलट लावलेल्या आहेत. यादीत काय छापले आहे ते न वाचता केवळ मांडणीवर विसंबणाऱ्या उमेदवाराला तो नेमका याच सापळ्यात नेतो. त्याच्या चारही जोड्या चुकीच्या आहेत : खांदा सांधा टिबिओ-फिबुलाशी, ह्युमरस गुडघ्याशी, कोपर हिप सांध्याशी आणि रेडिओ-अलना फिमरशी — म्हणजे सर्वत्र हाडे आणि सांधे एकमेकांवर ओलांडले जातात. आयोग उजवी यादी मुद्दाम उत्तराच्या क्रमात छापत नाही, नेमके यासाठीच : पानावरचे शेजारपण ही मांडणी असते, उत्तर कधीच नसते.
चतुष्पाद प्राण्याचा हात आणि पाय एकाच आराखड्यावर बांधलेले असतात — पंचांगुली आराखडा — आणि त्या दोहोंमधल्या परस्पर-संगतीला क्रमवार समजातता म्हणतात, म्हणजे एकाच शरीरात वेगळ्या जागी पुन्हा उमटलेली तीच रचना. आराखडा असा चालतो : मेखला, मग एक लांब हाड, मग बिजागरीचा सांधा, मग हाडांची जोडी, मग मनगटाची किंवा घोट्याची छोटी हाडे, आणि शेवटी बोटे. हातात हा क्रम अंसमेखला, ह्युमरस, कोपर, रेडिअस व अलना, कार्पल, मेटाकार्पल आणि अंगुलास्थी असा येतो; पायात तो श्रोणिमेखला, फिमर, गुडघा, टिबिआ व फिबुला, टार्सल, मेटाटार्सल आणि अंगुलास्थी असा येतो. अवयव आपल्या मेखलेला जिथे भेटतो तो सांधा पुढे खांदा आणि मागे हिप, आणि हे दोन्ही उखळीचे सांधे आहेत, तर कोपर व गुडघा हे बिजागरीचे सांधे असून एकाच पातळीत हालचाल देतात. भारतीय प्राणिशास्त्राच्या अभ्यासक्रमात अवयवांची रचना ज्या बेडकावर शिकवली जाते, त्याच्यात दुसऱ्या खंडाची दोन्ही हाडे प्रत्येक जोडात संयुक्त झालेली असतात — म्हणून हातात एकच रेडिओ-अलना आणि पायात एकच टिबिओ-फिबुला — आणि याच कारणाने इथे माणसाची चार वेगवेगळी नावे न छापता हीच दोन नावे छापलेली आहेत. या संकल्पनेचे महत्त्व नुसत्या नावांपुरते नाही : समजात अवयव — म्हणजे एकच मूळ रचना वेगवेगळी कामे करत असणे — हा समान पूर्वजांचा उत्कृष्ट शरीररचनात्मक पुरावा मानला जातो, तर सादृश अवयव वेगवेगळ्या रचनांतून एकच काम करतात.
एमपीएससीच्या जीवशास्त्रातील जोड्यांच्या प्रश्नांचे उत्तर बहुधा प्रत्येक घटक आठवण्याऐवजी एखाद्या रचनात्मक नियमाने काढता येते, आणि हा प्रश्न त्याचे सर्वात स्वच्छ उदाहरण आहे. इथे दोन नियम पुरतात : सारखे सारख्याशी जुळते, म्हणून सांधा फक्त सांध्याशीच जुळतो; आणि अवयवावरील जागा तशीच राहते, म्हणून मेखलेचा सांधा मेखलेच्या सांध्याशी आणि दुसऱ्या खंडाचे हाड दुसऱ्या खंडाच्या हाडाशीच जुळते. पहिला नियम चारही पर्यायांवर लावायला काही सेकंद पुरतात आणि सहसा एकच पर्याय शिल्लक राहतो. आयोग यातून जी व्यापक सवय तपासतो ती अशी : उमेदवाराने स्वतः जोडी लावेपर्यंत छापलेल्या दोन याद्या जोडलेल्या नाहीत असेच मानावे. त्या शेजारी छापल्या आहेत कारण त्या जुळवायच्या आहेत, आणि छापील क्रमच जसाच्या तसा पुन्हा मांडणारा पर्याय दिसला की त्याकडे आत्मविश्वासाने नव्हे तर संशयानेच पाहावे.
- चतुष्पाद प्राण्यांचे हात व पाय क्रमवार समजात असतात : मेखला, एक लांब हाड, बिजागरीचा सांधा, हाडांची जोडी, मनगट किंवा घोट्याची हाडे आणि बोटे — दोन्हींत हाच क्रम.
- हाताचा खांदा सांधा पायाच्या हिप सांध्याशी संगत आहे; हे दोन्ही अवयव व त्याची मेखला यांच्यामधले उखळीचे सांधे आहेत.
- दंडाचा ह्युमरस मांडीच्या फिमरशी संगत आहे, कारण दोन्ही आपापल्या अवयवाच्या पहिल्या खंडातले एकमेव लांब हाड आहेत.
- कोपर गुडघ्याशी संगत आहे; दोन्ही अवयवाच्या पहिल्या व दुसऱ्या खंडामधले बिजागरीचे सांधे आहेत.
- बेडकात दुसऱ्या खंडाची हाडे संयुक्त होऊन हातात रेडिओ-अलना व पायात टिबिओ-फिबुला बनतात, तर माणसात तीच हाडे रेडिअस-अलना व टिबिआ-फिबुला अशी वेगवेगळी राहतात.
उत्तर पर्याय (1) : (a)-(iv), (b)-(iii), (c)-(ii), (d)-(i). डावी यादी सांधा, हाड, सांधा, हाड अशी वाचली जाते तर उजवी हाड, सांधा, हाड, सांधा — म्हणून नुसत्या याच कसोटीवर दोन पर्याय पूर्ण बाद होतात आणि तिसरा त्याच्या दुसऱ्याच जोडीवर कोसळतो; उरलेले अंगावरचा क्रम — मेखलेचा सांधा, पहिले लांब हाड, मधली बिजागरी, दुसऱ्या खंडाचे हाड — ठरवून टाकतो. दोन याद्या शेजारी शेजारी छापणे ही केवळ मांडणी असते, आणि त्यांना सरळ खाली उतरत जोडणारा पर्याय हा या प्रकारातला ठरलेला सापळा. जोडनावेही लक्षात ठेवा : रेडिओ-अलना व टिबिओ-फिबुला ही बेडकाची स्थिती, तर माणसात हीच हाडे रेडियस व अलना, टिबिया व फिबुला अशी स्वतंत्र राहतात.
- दोन्ही छापील याद्या वरून खाली सरळ जोडून टाकणे; उजवी यादी मुद्दाम उत्तराच्या क्रमात छापलेली नसते
- सांध्याची जोडी हाडाशी लावणे — या प्रश्नात पर्याय वगळण्याचा सर्वात जलद मार्ग म्हणजे दोन्ही स्तंभांची प्रकाराची चाळणी
- मेखलेचा सांधा आणि मधला बिजागरीचा सांधा यांची गल्लत करून खांद्याची जोडी हिपऐवजी गुडघ्याशी लावणे
- रेडिअस, अलना, टिबिआ, फिबुला ही माणसाची नावे शोधत बसणे; या प्रश्नात बेडकाची संयुक्त हाडे रेडिओ-अलना व टिबिओ-फिबुला छापलेली आहेत
मानवी व तुलनात्मक शरीररचना एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत दोन्ही रूपांत येते — थेट स्मरणप्रश्न म्हणून (किती हाडे, कोणते हाड कुठे, कोणता सांधा कोणत्या प्रकारचा) आणि नेमक्या याच प्रकारच्या जोड्यांच्या प्रश्नांच्या रूपात, ज्यात हाडे प्रदेशांशी, सांधे प्रकारांशी किंवा हाताचे घटक पायातील त्यांच्या प्रतिरूपांशी जुळवायचे असतात. दोन्ही याद्या नेहमी शेजारी छापल्या जातात आणि उत्तराच्या क्रमात कधीच छापल्या जात नाहीत. कार्यक्षम पद्धत अशी : आधी दोन्ही याद्यांची फाळणी करणारा एखादा रचनात्मक नियम शोधावा — हाड विरुद्ध सांधा, किंवा मेखलेजवळचे विरुद्ध टोकाकडचे — तो एकाच वेळी सर्व पर्यायांना लावावा, आणि जे शिल्लक राहतील तेवढेच घटकवार तपासावेत.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
मानवी अवयवांच्या सांगाड्यात हाताच्या ह्युमरसशी क्रमवार संगत असणारे पायातील हाड कोणते ?
- (a)टिबिआ
- (b)फिमर
- (c)फिबुला
- (d)पटेला
उत्तर(b) फिमर — ह्युमरस हे हाताच्या पहिल्या खंडातले एकमेव लांब हाड आहे, आणि पायात नेमकी तीच जागा फिमर व्यापतो. टिबिआ व फिबुला ही दुसऱ्या खंडाची हाडे असल्याने ती रेडिअस व अलनाशी संगत आहेत, तर पटेला हे गुडघ्याचे तिळास्थी असून कोपराला त्याचे प्रतिरूप नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
खांदा सांधा आणि हिप सांधा ही दोन्ही कोणत्या प्रकारच्या सांध्याची उदाहरणे आहेत ?
- (a)बिजागरीचा सांधा
- (b)धुरीचा सांधा
- (c)उखळीचा सांधा
- (d)सरकता सांधा
उत्तर(c) उखळीचा सांधा — या दोन्ही ठिकाणी अवयवाच्या हाडाचे गोलसर शीर्ष आपल्या मेखलेतील खोबणीत बसते, त्यामुळे सर्व पातळ्यांत हालचाल शक्य होते. याउलट कोपर व गुडघा हे बिजागरीचे सांधे असून ते फक्त एकाच पातळीत हालचाल देतात.