MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 62 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'खसखसीचे झाड'. हेरॉईन अफूच्या खसखशीपासून, म्हणजे Papaver somniferum या वनस्पतीपासून येते. या झाडाचे कच्चे बोंड पात्याने चिरले की त्यातून दुधासारखा पांढरा चीक (लेटेक्स) पाझरतो, आणि तो वाळला की त्याचा तपकिरी डिंकासारखा गोळा तयार होतो — तीच अफू. अफूच्या याच चिकातून अफूजन्य द्रव्यांचे संपूर्ण कुटुंब निघते. त्यातून काढले जाणारे प्रमुख अल्कलॉइड म्हणजे मॉर्फिन, आणि हेरॉईन हे स्वतः वनस्पतीचे उत्पादन नाही, तर मॉर्फिनवर अॅसिटिलीकरण करून बनवलेले अर्ध-संश्लेषित संयुग — डायअॅसिटिलमॉर्फिन — आहे. प्रश्नाची मांडणी नेमकी हेच लक्षात घेऊन केलेली आहे : तो 'हेरॉईन ज्या वनस्पतीत सापडते ती कोणती' असे विचारत नाही, तर 'हेरॉईन तयार करण्यासाठी कोणत्या वनस्पतीचा अर्क वापरतात' असे विचारतो. याच चिकातून कोडीन, थेबेन, पॅपॅव्हरिन आणि नॉस्केपिन ही अल्कलॉइडेही मिळतात, आणि म्हणूनच जगातील सर्वाधिक कडक नियंत्रणाखालील पदार्थ याच वनस्पतीपासून निघत असूनही ती परवानाधारक औषधी पीक म्हणून टिकून आहे. भारतात हे पीक केंद्रीय अमली पदार्थ ब्यूरोने (Central Bureau of Narcotics) दिलेल्या परवान्यानेच घेता येते, आणि त्यापासून निघणाऱ्या अमली पदार्थांचे नियमन अमली पदार्थ व मन:प्रभावी पदार्थ कायदा, 1985 (NDPS) करतो. भारतीय बोलीत हेरॉईनलाच स्मॅक किंवा ब्राऊन शुगर म्हणतात, आणि रस्त्यावर विकली जाणारी रूपे ही औषधी दर्जाची नसून अफूची कच्ची अॅसिटिलीकृत तयारी असतात. उरलेले तीन पर्याय तपासले की उत्तर आणखी घट्ट होते : त्यांपैकी दोन खरोखर अमली वनस्पती आहेत पण त्यांची द्रव्ये वेगळी आहेत, आणि एक तर धान्यपीकच आहे.

• (2)कोकाचे झाड — कोकाचे झाड म्हणजे Erythroxylum coca, आणि त्यापासून कोकेन मिळते — तेही चिकातून नव्हे तर पानांतून. कोकेन आणि हेरॉईन ही दोन्ही द्रव्ये उगमाच्या बाबतीत जशी वेगळी आहेत तशीच त्यांची शरीरावरील क्रियाही परस्परविरोधी आहे : कोकेन हे मध्यवर्ती चेतासंस्थेला उत्तेजित करणारे द्रव्य आहे, तर हेरॉईन तिला मंदावणारे. त्यामुळे परीक्षेच्या उत्तरात या दोहोंची अदलाबदल कधीही चालत नाही. चारपैकी हाच सर्वाधिक आकर्षक चुकीचा पर्याय आहे, कारण दोन्ही वनस्पती बेकायदा अमली पदार्थांचे स्रोत म्हणून सारख्याच प्रसिद्ध आहेत, आणि ज्याने ही दोन नावे पाठ केली पण प्रत्येकाला त्याचे द्रव्य जोडले नाही तो नेमका इथे अंदाज बांधत बसतो.
• (3)हेमचे झाड — इंग्रजी स्तंभात हा पर्याय 'Hemp plant' असा छापला आहे, म्हणजे भांग किंवा गांजाचे झाड — Cannabis sativa. (मराठी स्तंभात तो 'हेमचे झाड' असा, म्हणजे Hemp ऐवजी Hem असा छापलेला आहे; इथे तो छापल्याप्रमाणेच ठेवला आहे.) या वनस्पतीपासून गांजा-वर्गातील द्रव्ये मिळतात — वाळलेली पाने व फुलोरा म्हणजे गांजा, आणि राळ म्हणजे चरस — हेरॉईन नव्हे. ही द्रव्ये राळेतून व झाडाच्या शाकीय भागांतून मिळतात आणि त्यांचा क्रियाशील घटक कॅनाबिनॉइड असतो, जो खसखशीच्या अफूजन्य अल्कलॉइडांशी रासायनिकदृष्ट्या पूर्ण असंबद्ध आहे. हा पर्याय निवडणारा उमेदवार सहसा 'कायद्यात नाव असलेली दुसरी भारतीय अमली वनस्पती' एवढेच आठवत असतो; पण NDPS कायदा स्वतःच गांजा आणि अफू यांच्या व्याख्या वेगवेगळ्या ठेवतो, नेमके यासाठीच की ती दोन वेगळ्या वनस्पतींपासून निघणारी वेगळी द्रव्ये आहेत.
• (4)बाजरा — इथे 'बाजरा' म्हणजे बाजरी — महाराष्ट्र, राजस्थान व गुजरातच्या कोरडवाहू भागांत अन्न व चारा या दोन्हींसाठी घेतले जाणारे भरडधान्य. ते अमली वनस्पती नाहीच, त्यातून कोणताही चीक निघत नाही, आणि या प्रकारच्या प्रश्नात नेहमी असतो तसा स्पष्टपणे चुकीचा पर्याय म्हणूनच ते इथे आले आहे. वेळेच्या बंधनात सोडवायच्या पेपरात असे पर्याय ओळखणे स्वतःच एक कौशल्य आहे : चारपैकी एक पर्याय अन्नधान्य आहे हे पहिल्याच क्षणी ओळखले की औषधशास्त्रातले काहीही आठवण्याआधीच चार पर्यायांचा प्रश्न तीन पर्यायांचा होऊन जातो.

वनस्पतीपासून मिळणारे अमली व मन:प्रभावी पदार्थ मोजक्या कुटुंबांत बसतात, आणि प्रत्येक कुटुंब त्याची वनस्पती, वनस्पतीचा वापरला जाणारा भाग आणि त्यापासून निघणारी द्रव्ये या तिन्हींसह लक्षात ठेवावे. अफूची खसखस, म्हणजे Papaver somniferum, हिच्या कच्च्या बोंडाचा चीक देते; त्यापासून अफू आणि पुढे मॉर्फिन, कोडीन, थेबेन, पॅपॅव्हरिन व नॉस्केपिन ही अल्कलॉइडे मिळतात. हेरॉईन मॉर्फिनवर अॅसिटिलीकरण करून बनवले जाते, म्हणून ते नैसर्गिक उत्पादन नसून अर्ध-संश्लेषित अफूजन्य द्रव्य आहे. कोकाचे झुडूप, Erythroxylum coca, आपल्या पानांतून कोकेन देते आणि ते उत्तेजक आहे. Cannabis sativa फुलोऱ्यापासून गांजा, राळेपासून चरस आणि पानांपासून भांग देते, आणि तिचे क्रियाशील घटक कॅनाबिनॉइडे आहेत. ही तीन कुटुंबे वेगळी ठेवणे महत्त्वाचे आहे, कारण प्रश्न जवळजवळ नेहमीच रसायनशास्त्र नव्हे तर जोडणी तपासतात : कोणती वनस्पती, कोणता भाग, कोणते द्रव्य आणि चेतासंस्थेवर कोणता परिणाम.

अमली वनस्पतींवरील प्रश्न जीवशास्त्र, रसायनशास्त्र व चालू घडामोडी यांच्या सीमेवर बसतात, आणि एमपीएससी ते तिन्ही रूपांत विचारते — वनस्पतिशास्त्र म्हणून, एखाद्या नामवंत द्रव्याचा स्रोत म्हणून, आणि अमली पदार्थ नियंत्रण कायद्यातील मुद्दा म्हणून. विश्वासार्ह तयारी म्हणजे वनस्पती, वापरला जाणारा भाग व द्रव्य असा तीन स्तंभांचा तक्ता, आणि त्याशेजारी मध्यवर्ती चेतासंस्थेवरील परिणामाची नोंद; एवढा एक तक्ता या संपूर्ण प्रश्नकुटुंबाला पुरतो. कायद्याची चौकटही ढोबळमानाने माहीत असावी : अमली पदार्थ व मन:प्रभावी पदार्थ कायदा, 1985 हा प्रमुख कायदा, खसखशीच्या लागवडीचे परवाने देणारे केंद्रीय अमली पदार्थ ब्यूरो, आणि अंमलबजावणी करणारे अमली पदार्थ नियंत्रण ब्यूरो. या प्रश्नपत्रिकेत इंग्रजी स्तंभातील वाक्यरचना सदोष आहे आणि मराठी स्तंभातील पर्याय (3) 'हेमचे झाड' असा छापलेला आहे, पण विचारलेला आशय दोन्हीकडे स्पष्ट आहे; उमेदवाराने छपाईवर अडखळण्याऐवजी प्रश्न ज्याबद्दल आहे त्याचे उत्तर द्यावे.

• हेरॉईन म्हणजे डायअॅसिटिलमॉर्फिन — मॉर्फिनवर अॅसिटिलीकरण करून बनवले जाणारे संयुग; आणि मॉर्फिन स्वतः अफूच्या खसखशीच्या (Papaver somniferum) चिकातून काढले जाते.
• हा चीक खसखशीचे कच्चे बोंड चिरून मिळवला जातो; वाळल्यावर तीच अफू, आणि तिच्यापासूनच कोडीन, थेबेन, पॅपॅव्हरिन व नॉस्केपिन ही अल्कलॉइडेही मिळतात.
• कोकेन कोकाच्या झाडाच्या (Erythroxylum coca) पानांतून मिळते आणि ते उत्तेजक आहे, तर हेरॉईन मध्यवर्ती चेतासंस्थेला मंदावणारे द्रव्य आहे.
• Cannabis sativa या भांगेच्या झाडापासून गांजा, चरस व भांग मिळतात, आणि त्यांचे क्रियाशील घटक कॅनाबिनॉइडे असतात, अफूजन्य अल्कलॉइडे नव्हेत.
• भारतात अमली पदार्थांचे नियमन अमली पदार्थ व मन:प्रभावी पदार्थ कायदा, 1985 अन्वये होते, आणि परवानाधारक खसखस लागवडीचे प्रशासन केंद्रीय अमली पदार्थ ब्यूरो पाहते.

• खसखशीच्या जागी कोकाचे झाड निवडणे — या प्रश्नातली सर्वात वारंवार होणारी एकच चूक
• हेरॉईन थेट वनस्पतीतून काढले जाते असे मानणे; ते मॉर्फिनपासून बनवलेले अर्ध-संश्लेषित द्रव्य आहे
• भांग व खसखस यांची उत्पादने एकाच कायद्याखाली येतात म्हणून ती परस्परांच्या जागी चालतील असे गृहीत धरणे
• वनस्पतीचा कोणता भाग वापरला जातो हे गृहीत धरणे — अफू बोंडाच्या चिकातून, कोकेन पानातून आणि चरस राळेतून मिळते

एमपीएससी हा विषय बहुधा एका ओळीच्या थेट स्मरणप्रश्नाच्या रूपात विचारते — वनस्पतीचे नाव सांगा, द्रव्याचे नाव सांगा, वापरला जाणारा भाग सांगा — आणि कधीकधी वनस्पती व त्यांपासून मिळणारी द्रव्ये जुळवायला लावणाऱ्या जोड्यांच्या रूपातही. चुकीच्या पर्यायांचा संच जवळजवळ नेहमी तोच असतो : त्याच तीन अमली वनस्पती आणि सोबत एखादे निरुपद्रवी पीक. त्यामुळे वनस्पती-भाग-द्रव्य हा तक्ता ज्याच्याकडे आहे त्याला असा प्रश्न काही सेकंदांत सुटतो. याच विषयाचे प्रश्न चालू घडामोडींच्या अंगानेही येतात — जप्तीच्या घटना, त्यात गुंतलेल्या यंत्रणा आणि कायदा — म्हणून 1985 चा कायदा आणि दोन केंद्रीय यंत्रणा नावानिशी माहीत असणे उपयोगी ठरते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कोकेन हे कोणत्या वनस्पतीच्या कोणत्या भागापासून मिळवले जाते ?

  • (a)Papaver somniferum च्या कच्च्या बोंडाच्या चिकापासून
  • (b)Erythroxylum coca च्या पानांपासून
  • (c)Cannabis sativa च्या राळेपासून
  • (d)Datura stramonium च्या बियांपासून

  उत्तर(b) Erythroxylum coca च्या पानांपासून — कोकेन कोकाच्या पानांतून काढले जाते आणि ते मध्यवर्ती चेतासंस्थेचे उत्तेजक म्हणून काम करते. खसखशीच्या बोंडाचा चीक अफू व तिची अल्कलॉइडे देतो, तर भांगेच्या झाडाची राळ चरस देते; त्यामुळे या तिन्ही जोडण्या वेगवेगळ्या ठेवणे आवश्यक आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  हेरॉईनविषयी खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)ते अफूच्या खसखशीच्या पानांतून थेट काढले जाते
  • (b)ते मॉर्फिनवर अॅसिटिलीकरण करून बनवलेले अर्ध-संश्लेषित द्रव्य आहे
  • (c)ते भांगेच्या झाडातील प्रमुख कॅनाबिनॉइड आहे
  • (d)ते मध्यवर्ती चेतासंस्थेचे उत्तेजक आहे

  उत्तर(b) ते मॉर्फिनवर अॅसिटिलीकरण करून बनवलेले अर्ध-संश्लेषित द्रव्य आहे — मॉर्फिन स्वतः खसखशीच्या बोंडाच्या चिकातून येते, आणि त्यापासून रासायनिक प्रक्रिया करून डायअॅसिटिलमॉर्फिन म्हणजेच हेरॉईन बनते. ते उत्तेजक नसून मंदक आहे, आणि भांगेच्या झाडाशी त्याचा काहीही संबंध नाही.