खालीलपैकी कोणते विधान सत्य आहे ? (a) मानवी शरीरामध्ये एकूण 208 हाडे असतात. (b) मणके आणि चेहऱ्यांची हाडे हे अनियमीत हाडांची उदाहरणे आहेत. पर्यायी उत्तरे :
- (1)(a) आणि (b)
- (2)फक्त (b)
- (3)फक्त (a)
- (4)दोघांपैकी एकही नाही
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — 'फक्त (b)'. इथे फक्त दोनच विधाने छापलेली आहेत, त्यामुळे संपूर्ण प्रश्न त्या दोहोंचा स्वतंत्रपणे निकाल लावण्यावरच अवलंबून आहे. विधान (a) म्हणते की मानवी शरीरामध्ये एकूण 208 हाडे असतात, आणि ते चुकीचे आहे : प्रमाणित संख्या 206 आहे. हा आकडा त्याच्या दोन अर्ध्या भागांसह लक्षात ठेवावा, कारण परीक्षेत तो तसाच विचारला जातो — अक्षीय सांगाड्यात 80 हाडे असतात, म्हणजे कवटीची 22, सहा कर्णास्थी, एक कंठिकास्थी, कशेरुकस्तंभाची 26, उरोस्थी आणि 24 बरगड्या; उपांगीय सांगाड्यात 126 असतात, म्हणजे प्रत्येक अवयवात 30 अशी चार अवयवांची 120, अंसमेखलेची 4 आणि श्रोणिमेखलेची 2. 80 आणि 126 मिळून 206. नवजात बालकात मात्र सुटी हाडे याहून पुष्कळ जास्त, साधारण तीनशेच्या घरात असतात, आणि वाढीबरोबर त्रिकास्थी, माकडहाड व नितंबास्थीसारखी हाडे एकजीव होत जातात तशी ती संख्या घटत घटत प्रौढपणी 206 वर येते. म्हणून 208 हा आकडा कोणत्याही वयाशी जुळत नाही — तो प्रौढाच्या 206 पेक्षा दोनने जास्त आहे आणि नवजाताच्या संख्येपेक्षा कितीतरी कमी — आणि नेमकी हीच जवळपासची चूक त्याला वरवर विश्वासार्ह बनवते. विधान (b) म्हणते की मणके आणि चेहऱ्याची हाडे ही अनियमित हाडांची — प्रश्नपत्रिकेत 'अनियमीत' असे छापलेले — उदाहरणे आहेत, आणि ते बरोबर आहे. आकारावरून हाडांचे लांब, आखूड, चपटी, अनियमित आणि तिळास्थी असे पाच प्रकार पाडले जातात, आणि ज्यांचा आकार गुंतागुंतीचा असल्याने ती इतर कोणत्याही प्रकारात बसत नाहीत त्यांच्यासाठीच अनियमित हा वर्ग राखून ठेवलेला आहे — काय, कमान आणि अनेक प्रवर्ध असलेले मणके, आणि चेहऱ्याची हाडे ही त्याची ठरलेली उदाहरणे. विधान (a) खोटे आणि विधान (b) खरे, म्हणून फक्त विधान (b) चे नाव घेणारा पर्यायच उत्तर ठरतो.
- (1)(a) आणि (b) — पर्याय (1) दोन्ही विधाने स्वीकारतो, आणि तो केवळ आकड्यावरच कोसळतो. प्रौढ मानवी सांगाड्यात 206 हाडे असतात, 208 नव्हे, आणि मानवी शरीररचनेतल्या ज्या मोजक्या संख्या परीक्षा अगदी नेमक्या माहीत असाव्यात अशी अपेक्षा ठेवते त्यांपैकी ही एक आहे. हा पर्याय निवडणाऱ्या उमेदवाराने बहुधा दुसरे विधान खरे आहे हे बरोबर ओळखलेले असते — ते खरोखर बरोबर आहे — आणि मग त्या खरेपणाच्या जोरावर पहिले विधानही ओढून नेलेले असते. दोन विधानांच्या प्रश्नात हीच ठरलेली चूक आहे : कोणताही पर्याय वाचण्याआधी प्रत्येक विधानाचा निकाल स्वतंत्रपणे लावला पाहिजे.
- (3)फक्त (a) — पर्याय (3) खोटे विधान ठेवतो आणि खरे विधान नाकारतो, म्हणजे तो दोन्ही बाजूंनी चुकतो. 208 ही मान्यताप्राप्त संख्या नाही, आणि मणके व चेहऱ्याची हाडे अनियमित प्रकारात मोडतात हे प्रमाणित वर्गीकरण आहे : ज्यांचा आकार लांब, आखूड किंवा चपटा म्हणण्याइतका सरळ नाही अशा हाडांसाठीच अनियमित हा वर्ग तयार केलेला आहे. हा पर्याय निवडणाऱ्याने बहुधा एकूण संख्या 208 अशी चुकीची लक्षात ठेवलेली असते आणि त्या आकड्याविषयी खात्री असल्याने उगाचच आकारावरील वर्गीकरणाबद्दल शंका घेतलेली असते.
- (4)दोघांपैकी एकही नाही — पर्याय (4) दोन्ही विधाने नाकारतो, म्हणजे पहिल्याबाबत बरोबर आणि दुसऱ्याबाबत चूक ठरतो. मणके आणि चेहऱ्याची हाडे खरोखरच अनियमित हाडे आहेत, म्हणून सरसकट नकार टिकू शकत नाही. 208 ही संख्या बरोबर नाही एवढे अचूक ओळखणाऱ्या उमेदवाराला हा पर्याय मोह घालतो, कारण एक विधान खोटे छापणारी प्रश्नरचना दुसरेही खोटेच छापत असणार असे तो गृहीत धरतो — आणि असे गृहीत धरण्याचा आधार या रचनेत कधीच नसतो. सुटकेचा हा मार्ग तेव्हाच सुरक्षित असतो जेव्हा छापलेले प्रत्येक विधान सकारात्मकपणे खोडून काढलेले असते.
मानवी सांगाड्याचे वर्णन एकाच वेळी दोन प्रकारे केले जाते, आणि दोन्ही प्रकार परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहेत. विभागणीनुसार तो अक्षीय व उपांगीय असा आहे : अक्षीय सांगाड्यात 80 हाडे — कवटीची 22, सहा कर्णास्थी, एक कंठिकास्थी, कशेरुकस्तंभाची 26, उरोस्थी आणि 24 बरगड्या; उपांगीय सांगाड्यात 126 हाडे — प्रत्येकी 30 हाडांचे चार अवयव आणि त्यांच्या मेखला, अंसमेखलेत 4 व श्रोणिमेखलेत 2 — म्हणजे प्रौढात एकूण 206. आकारानुसार त्याचे पाच प्रकार पडतात : ह्युमरस व फिमरसारखी लांब हाडे, ज्यांची लांबी रुंदीहून जास्त असते आणि जी तरफेसारखी काम करतात; कार्पल व टार्सलसारखी आखूड हाडे, जवळजवळ घनाकृती आणि स्थैर्यासाठी बनलेली; उरोस्थी, बरगड्या, स्कॅपुला व कवटीच्या घुमटाची हाडे यांसारखी चपटी हाडे, जी खालच्या अवयवांचे रक्षण करतात आणि स्नायू चिकटण्यासाठी रुंद पृष्ठभाग देतात; मणके व चेहऱ्याची हाडे यांसारखी अनियमित हाडे, ज्यांचा गुंतागुंतीचा आकार इतर कोणत्याही वर्गात बसत नाही; आणि कंडरेच्या आत तयार होणारी तिळास्थी, ज्यांतले सर्वात मोठे म्हणजे गुडघ्याची वाटी अर्थात पटेला. 206 ही संख्या फक्त प्रौढाला लागू होते, कारण नवजात बालकाच्या सांगाड्यात सुट्या घटकांची संख्या याहून पुष्कळ मोठी असते आणि पुढे ते एकजीव होतात — पाच त्रिकास्थी मणके मिळून त्रिकास्थी, माकडहाडाचे मणके मिळून माकडहाड, आणि इलियम, इश्चियम व प्युबिस मिळून प्रत्येक बाजूला एकच नितंबास्थी.
एमपीएससीच्या मानवी शरीरक्रियाशास्त्रावरील प्रश्नांत नेमक्या संख्या आणि वर्गीकरणे यांचेच वर्चस्व असते, कारण या दोन्ही गोष्टी एका ओळीत विचारता येतात आणि त्यांचे मूल्यमापन संदिग्धतेशिवाय होते. पाठ करण्यासारख्या संख्या : एकूण 206 हाडे, त्यांतली 80 अक्षीय व 126 उपांगीय, कवटीची 22, कशेरुकस्तंभाची 26 आणि बरगड्यांच्या 12 जोड्या. पाठ करण्यासारखी वर्गीकरणे : आकारानुसारचे पाच प्रकार, प्रत्येकी एक उदाहरणासह. दोन विधानांचा प्रश्न चार विधानांच्या प्रश्नाहून सोपा असतो पण तितकाच काटेकोर असतो, हे या प्रश्नातून स्पष्ट होते : फक्त दोन विधाने असल्याने प्रत्येक पर्याय त्या जोडीवरचा एक स्वतंत्र निकाल दर्शवतो, म्हणून एकाच विधानाचा चुकीचा निकाल गुण ठरवून टाकतो. शिस्त अशी : पर्यायांकडे पाहण्याआधी छापलेल्या प्रत्येक विधानासमोर बरोबर किंवा चूक अशी खूण करावी, आणि इथे फक्त दोनच विधाने छापलेली आहेत हे नोंदवावे — विधान (c) किंवा (d) असे काही या प्रश्नात नाहीच, त्यामुळे त्यांबद्दल वाद घालायचा प्रश्नच येत नाही.
- प्रौढ मानवी सांगाड्यात 206 हाडे असतात, 208 नव्हे; जन्माच्या वेळी ही संख्या बरीच मोठी असते आणि त्रिकास्थी, माकडहाड व नितंबास्थीसारखी हाडे एकजीव होत गेल्याने ती घटते.
- अक्षीय सांगाडा 80 हाडे देतो — कवटी 22, कर्णास्थी 6, कंठिकास्थी 1, कशेरुकस्तंभ 26, उरोस्थी 1, बरगड्या 24 — आणि उपांगीय सांगाडा 126 हाडे देतो.
- आकारानुसार हाडांचे लांब, आखूड, चपटी, अनियमित आणि तिळास्थी असे पाच प्रकार पाडले जातात.
- मणके आणि चेहऱ्याची हाडे ही अनियमित हाडांची ठरलेली उदाहरणे आहेत, कारण त्यांचा आकार इतर कोणत्याही वर्गात बसण्याइतका साधा नाही.
- मांडीच्या स्नायूंच्या कंडरेत तयार होणारे पटेला हे शरीरातील सर्वात मोठे तिळास्थी आहे.
नवजात बालकात सुमारे तीनशे स्वतंत्र अस्थिघटक असतात, आणि त्रिकास्थी, माकडहाड व नितंबास्थी एकजीव होत गेल्याने प्रौढपणी ही संख्या 206 वर येते — म्हणूनच फुगवलेला आकडा वरवर वाजवी वाटतो. मराठी स्तंभातील विधानात 'प्रौढ' असा शब्द छापलेला नाही, पण सांगाड्याची प्रमाण संख्या प्रौढासाठीच 206 अशी दिली जाते. आकारानुसार हाडांचे प्रकार : लांब, आखूड, चपटी, अनियमित आणि तिळास्थी — त्यांतली सर्वांत मोठी तिळास्थी म्हणजे गुडघ्याची वाटी.
- प्रौढाच्या हाडांच्या संख्येसाठी 208 सारखा जवळपासचा आकडा स्वीकारणे; मान्यताप्राप्त संख्या 206 आहे
- दोन विधानांच्या प्रश्नात खरे असलेल्या दुसऱ्या विधानाच्या जोरावर खोटे पहिले विधानही स्वीकारणे
- प्रौढाची संख्या आणि जन्माच्या वेळी असलेली त्याहून बरीच मोठी संख्या यांची गल्लत करणे — त्यातली अनेक हाडे पुढे एकजीव होतात
- मणक्यांना आखूड किंवा चपटी हाडे मानणे; ती अनियमित प्रकाराचे ठरलेले उदाहरण आहेत
एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत सांगाडासंस्थेवरचे प्रश्न नेमक्या संख्यांवर आणि आकारानुसारच्या वर्गीकरणावर फिरतात, आणि ते सहसा पूर्णपणे भलताच आकडा न छापता बरोबर आकड्याच्या अगदी जवळचा आकडा छापतात, त्यामुळे ढोबळ स्मरण पुरत नाही. इथे दिसणारी दोन विधानांची रचना या संपूर्ण प्रश्नपत्रिकेत वारंवार येते, आणि तिच्यासाठी निकाल-आधी-वाचन ही पद्धत सर्वात चांगली : प्रत्येक विधानाचा निकाल स्वतंत्रपणे लावावा आणि मग त्या निकालांच्या जोडीशी जुळणारा पर्याय शोधावा. सोबतीचे प्रश्न कशेरुकस्तंभाच्या प्रत्येक प्रदेशातील मणक्यांची संख्या, बरगड्यांच्या जोड्या व त्यांची खऱ्या, खोट्या आणि तरंगत्या अशी विभागणी, आणि शरीरातील सर्वात लांब, सर्वात लहान व सर्वात मोठे हाड ओळखणे यांवर अपेक्षित आहेत.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
प्रौढ माणसाच्या अक्षीय सांगाड्यात किती हाडे असतात ?
- (a)80
- (b)126
- (c)206
- (d)22
उत्तर(a) 80 — अक्षीय सांगाड्यात कवटीची 22 हाडे, सहा कर्णास्थी, एक कंठिकास्थी, कशेरुकस्तंभाची 26 हाडे, उरोस्थी आणि 24 बरगड्या यांचा समावेश होतो. उरलेली 126 हाडे उपांगीय सांगाड्याची असून प्रौढाची एकूण संख्या 206 भरते, तर 22 ही केवळ कवटीतील हाडांची संख्या आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
पटेला हे कोणत्या प्रकारच्या हाडाचे उदाहरण आहे ?
- (a)लांब हाड
- (b)चपटे हाड
- (c)अनियमित हाड
- (d)तिळास्थी
उत्तर(d) तिळास्थी — पटेला मांडीच्या स्नायूंच्या कंडरेत तयार होते आणि त्या प्रकारातले ते सर्वात मोठे हाड आहे. मणके व चेहऱ्याची हाडे ही अनियमित हाडांची ठरलेली उदाहरणे, उरोस्थी व स्कॅपुला ही चपटी हाडे, आणि फिमर हे लांब हाडाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.