MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 61 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — 'टोर्पेंडो, प्रिस्टिस, हिप्पोकॅम्पस, अॅनाबास'. प्रश्नात छापलेले प्रत्येक नाव हे प्राण्याचे प्रजातिवाचक (genus) नाव आहे, त्यामुळे करायचे काम एवढेच : प्रत्येक नाव त्याच्या वर्गात बसवायचे आणि ज्या पर्यायात चारही नावे एकाच वर्गात येतात तो शोधायचा. टोर्पेंडो हा विद्युत पाकट (electric ray) आणि प्रिस्टिस हा करवत मासा (sawfish) — हे दोन्ही कास्थिमय मासे आहेत : सांगाडा पूर्णपणे कूर्चेचा, तोंड डोक्याच्या खालच्या बाजूला, अंगावर प्लॅकॉइड प्रकारचे खवले, कल्ल्यांवर झाकण नाही आणि वाताशय (air bladder) अजिबात नाही, म्हणून त्यांना तरंगत राहण्यासाठी सतत पोहावेच लागते. हिप्पोकॅम्पस हा समुद्रघोडा आणि अॅनाबास हा चढणारा मासा — हे दोन्ही अस्थिमय मासे आहेत : हाडांचा अंतःसांगाडा, कल्ल्यांवर झाकणासारखे प्रच्छद (operculum) आणि तरंगण्याचे नियंत्रण करणारे वाताशय. उरलेली दोन नावे माशांची नाहीतच. इचथियोफिस हा पाय नसलेला बिळात राहणारा उभयचर असून तो Amphibia या वर्गात मोडतो, आणि कॅलोट्स हा बागेतला सरडा असून तो Reptilia या वर्गात मोडतो. हीच कसोटी आता चारही पर्यायांना लावा : पर्याय (1) तीन माशांच्या जोडीला उभयचर इचथियोफिसला बसवतो, पर्याय (2) दोन माशांसोबत उभयचर आणि सरीसृप असे दोन्ही घालतो, आणि पर्याय (3) दोन माशांसोबत सरडा कॅलोट्स व उभयचर इचथियोफिस दोन्ही घालतो. फक्त पर्याय (4) मध्येच माशाखेरीज दुसरा एकही प्राणी नाही — टोर्पेंडो, प्रिस्टिस, हिप्पोकॅम्पस आणि अॅनाबास हे चारही मासेच आहेत, आणि जुन्या वर्गीकरणात मत्स्यवर्ग (Pisces) एकच वर्ग मानला जातो, त्याच अर्थाने प्रश्न हा गट मागतो आहे. इथे एक बारकावा नोंदवण्यासारखा आहे, ज्यावर मात्र या प्रश्नाचे उत्तर बदलत नाही : एनसीईआरटी जी पद्धत वापरते तिच्यात मासे दोन स्वतंत्र वर्गांत विभागले जातात — टोर्पेंडो व प्रिस्टिससाठी कास्थिमत्स्य (Chondrichthyes) आणि हिप्पोकॅम्पस व अॅनाबाससाठी अस्थिमत्स्य (Osteichthyes). त्या बारीक विभागणीनंतरही पर्याय (4) हाच एकमेव बचाव करता येणारा पर्याय उरतो, कारण फक्त त्याच संचात माशांशिवाय दुसरे काहीच नाही, तर उरलेले तिन्ही पर्याय आपल्या यादीत चतुष्पाद प्राण्यांचा एक वेगळा वर्ग मिसळून टाकतात.

• (1)टोर्पेंडो, प्रिस्टिस, हिप्पोकॅम्पस, इचथियोफिस — पर्याय (1) मधली चारपैकी तीन नावे खरोखर माशांची आहेत, पण इचथियोफिस हा संच मोडतो. तो सिसिलियन आहे — Gymnophiona या गणातला, बिळात राहणारा, पाय नसलेला उभयचर — आणि त्याचे नावच नेमकी दिशाभूल करते, कारण 'इचथियो-' या ग्रीक उपसर्गाचा अर्थ मासा असा होतो आणि प्राणी दिसायलाही सापासारखा लांबट असतो. पण प्रत्येक निदानात्मक लक्षणावर तो उभयचरच ठरतो : माशांसारखे खवले नसलेली ओलसर ग्रंथियुक्त त्वचा, आणि प्रजनन व विकासाचा उभयचरांचा आराखडा. या प्रश्नातला हा सर्वाधिक वेळा निवडला जाणारा चुकीचा पर्याय आहे, कारण सरडा कॅलोट्सला बरोबर वगळणारा उमेदवारही 'इचथियो' ने सुरू होणारे नाव मासा म्हणून स्वीकारून चुकतो.
• (2)इचथियोफिस, हिप्पोकॅम्पस, कॅलोट्स, अॅनाबास — पर्याय (2) एकाच यादीत तीन वेगवेगळे वर्ग एकत्र आणतो. समुद्रघोडा हिप्पोकॅम्पस आणि चढणारा मासा अॅनाबास हे अस्थिमय मासे; इचथियोफिस हा उभयचर; आणि बागेतला सरडा कॅलोट्स हा सरीसृप — कोरडी खवल्यांची त्वचा, अंतःफलन आणि कवच असलेली अंडी. वर्गीकरणाच्या कोणत्याही पद्धतीत या तीन वर्गांपैकी कोणतेही दोन एकत्र आणता येत नाहीत, म्हणून हा पर्याय पहिल्याच टप्प्यावर बाद होतो. वर्गाच्या लक्षणांऐवजी अधिवास किंवा शरीराचा आकार पाहून गट बांधणाऱ्या उमेदवाराला — लहान, लांबट, उष्णकटिबंधीय असे साम्य शोधणाऱ्याला — नेमका असाच संच फसवतो.
• (3)कॅलोट्स, प्रिस्टिस, इचथियोफिस, हिप्पोकॅम्पस — पर्याय (3) मध्ये सरीसृप कॅलोट्स आणि उभयचर इचथियोफिस हे दोघेही करवत मासा प्रिस्टिस व समुद्रघोडा हिप्पोकॅम्पस या दोन माशांमध्ये मिसळलेले आहेत, म्हणजे हा पर्याय तीन वर्गांवर पसरतो आणि उत्तर असूच शकत नाही. शिवाय तो एक कास्थिमय मासा आणि एक अस्थिमय मासा असेही एकत्र आणतो, त्यामुळे ढोबळ वर्गीकरणासोबतच बारीक वर्गीकरणावरही तो कोसळतो. खरे तर कॅलोट्स असलेला कोणताही पर्याय माशांचा विचार सुरू करण्याआधीच बाद करता येतो, कारण संपूर्ण प्रश्नात निर्विवादपणे पाण्याबाहेरचा प्राणी हा एकच आहे.

हा प्रश्न पृष्ठवंशीयांच्या वर्गांविषयी आहे आणि अभ्यासक्रम त्या वर्गांची प्रमाणित उदाहरणे म्हणून जी प्रजातिनावे वापरतो त्यांविषयी आहे. कास्थिमत्स्य (Chondrichthyes) यांचा अंतःसांगाडा पूर्णपणे कूर्चेचा असतो, तोंड डोक्याच्या खालच्या बाजूला असते, कल्लाफटी झाकणाशिवाय उघड्या असतात, अंगावर टणक प्लॅकॉइड खवले असतात आणि वाताशय नसतो, म्हणून तरंगत राहण्यासाठी त्यांना सतत पोहावे लागते; विद्युत अवयव बाळगणारा विद्युत पाकट टोर्पेंडो आणि दातेरी करवतीसारखे नाक असलेला प्रिस्टिस ही याची ठरलेली उदाहरणे. अस्थिमत्स्य (Osteichthyes) यांचा सांगाडा हाडांचा असतो, कल्ले प्रच्छदाने झाकलेले असतात, खवले सायक्लॉइड किंवा टिनॉइड प्रकारचे असतात आणि तरंगण्याचे नियंत्रण करणारा वाताशय असतो; समुद्रघोडा हिप्पोकॅम्पस आणि हवेत श्वास घेऊन जमिनीवरून सरकू शकणारा चढणारा मासा अॅनाबास ही नेहमी छापली जाणारी उदाहरणे. इचथियोफिस ज्या वर्गात मोडतो तो Amphibia हा पहिला चतुष्पाद वर्ग — प्रजननासाठी पाण्याशी बांधलेला आणि श्वसनातही वापरली जाणारी ओलसर त्वचा असलेला; सिसिलियन हा त्यातला पाय नसलेला गण. कॅलोट्स ज्या वर्गात मोडतो तो Reptilia हा पूर्णपणे भूचर झालेला पहिला वर्ग — कोरडी खवल्यांची त्वचा, अंतःफलन आणि कवच असलेली उल्बधारी अंडी. हा प्रश्न ज्या सवयीला गुण देतो ती म्हणजे प्राण्याच्या आकारावरून तर्क करण्याऐवजी मोजकी प्रजातिनावे त्यांच्या वर्गासह पाठ ठेवणे.

एमपीएससीचा विज्ञान विभाग वर्गीकरणशास्त्र वारंवार याच पद्धतीने तपासतो — नुसती प्रजातिनावे छापायची आणि त्यांपैकी कोणती एकाच वर्गात, गणात किंवा संघात येतात असे विचारायचे. ही रचना दिसण्यावरून तर्क करणाऱ्या उमेदवाराला मुद्दाम शिक्षा करते, कारण प्रश्नपत्रिका नेमके असेच प्राणी निवडते ज्यांचे दिसणे त्यांच्या वर्गाशी विसंगत असते : इचथियोफिस हा गांडूळ किंवा वाम माशासारखा दिसणारा पाय नसलेला उभयचर, हिप्पोकॅम्पस हा माशासारखा न दिसणारा मासा, आणि अॅनाबास हा झाडावर चढणारा मासा. यशस्वी होणारी पद्धत अशी : प्रत्येक नाव स्वतंत्रपणे लक्षात ठेवलेल्या यादीशी ताडून पाहायचे, त्यावर त्याच्या वर्गाचे लेबल लावायचे आणि मगच पर्याय वाचायचे; एकच नाव बरोबर बसवले तरी अनेकदा दोन-तीन पर्याय एकाच फटक्यात वगळता येतात. शिवाय असे प्रश्न वाचताना वर्गीकरणाची उतरंड ढोबळाकडून बारकाईकडे जाणारी असते हे ध्यानात ठेवावे, कारण 'एकाच वर्गातील' या प्रश्नाचे उत्तर 'एकाच संघातील' या प्रश्नाहून वेगळे येते — इथली सहाही नावे Chordata याच एका संघातली आहेत.

• टोर्पेंडो हा विद्युत पाकट आणि प्रिस्टिस हा करवत मासा; दोन्ही कास्थिमय मासे असून त्यांचा अंतःसांगाडा कूर्चेचा, तोंड खालच्या बाजूला, खवले प्लॅकॉइड प्रकारचे आणि वाताशय अनुपस्थित असतो.
• हिप्पोकॅम्पस हा समुद्रघोडा आणि अॅनाबास हा चढणारा मासा; दोन्ही अस्थिमय मासे असून त्यांचा सांगाडा हाडांचा, कल्ले प्रच्छदाने झाकलेले आणि तरंगण्याचे नियंत्रण करणारा वाताशय उपस्थित असतो.
• इचथियोफिस हा सिसिलियन आहे — पाय नसलेला, बिळात राहणारा उभयचर — जरी त्याच्या नावातील पहिल्या घटकाचा अर्थ मासा असा होत असला तरी.
• कॅलोट्स हा बागेतला सरडा असून सरीसृप वर्गात मोडतो : कोरडी खवल्यांची त्वचा, अंतःफलन आणि कवच असलेली अंडी ही त्याची लक्षणे.
• या प्रश्नात नाव घेतलेले सहाही प्राणी Chordata या एकाच संघात येतात, म्हणून प्रश्नाचा निकाल वर्गाच्या पातळीवरच लागू शकतो, संघाच्या पातळीवर नाही.

• नावामुळे इचथियोफिसला मासा समजणे; तो उभयचर आहे, आणि नेमका याच सापळ्यावर हा संपूर्ण प्रश्न उभा आहे
• वर्गाच्या लक्षणांऐवजी अधिवास किंवा शरीराच्या आकारावरून गट बांधणे — समुद्रघोडा आणि चढणारा मासा हे दोघेही आपापल्या वर्गासाठी चुकीचे दिसतात
• प्रश्न कोणत्या पातळीचा आहे याची गल्लत करणे : इथली सहाही नावे एकाच संघातली आहेत, म्हणून पर्यायाचा निकाल फक्त वर्गाच्या पातळीवरच लागतो
• बारीक वर्गीकरणात मासे हा एक नव्हे तर कास्थिमत्स्य व अस्थिमत्स्य असे दोन स्वतंत्र वर्ग असतात हे विसरणे

एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत वर्गीकरणशास्त्र बहुधा प्रजातिनावांच्या यादीच्या रूपात येते आणि उमेदवाराला विचारले जाते की यातले वेगळे नाव कोणते, एकाच वर्गातली जोडी कोणती, किंवा या प्रजातीचा गट कोणता. ही नावे तुलनेने लहान व स्थिर साठ्यातून घेतली जातात — माशांमध्ये स्कोलिओडॉन, प्रिस्टिस, टोर्पेंडो, ट्रायगॉन, एक्झोसीटस, हिप्पोकॅम्पस, लॅबिओ, कॅटला, क्लॅरियस, अॅनाबास; उभयचरांमध्ये इचथियोफिस, राना, सॅलॅमँड्रा; सरीसृपांमध्ये कॅलोट्स, नाजा, चेलोन — म्हणून विश्वासार्ह तयारी म्हणजे वर्गीकरणशास्त्र अमूर्तपणे शिकण्याऐवजी हा साठा वर्गासकट पाठ करणे. अशा प्रत्येक प्रश्नात किमान एक नाव मुद्दाम असे निवडलेले असते ज्याचे दिसणे किंवा ज्याचे नावच चुकीच्या वर्गाकडे बोट दाखवते, हे गृहीत धरूनच पर्याय वाचावेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  नावामुळे ज्याला वारंवार मासा समजले जाते, तो इचथियोफिस पृष्ठवंशीयांच्या कोणत्या वर्गात मोडतो ?

  • (a)कास्थिमत्स्य (Chondrichthyes)
  • (b)अस्थिमत्स्य (Osteichthyes)
  • (c)उभयचर (Amphibia)
  • (d)सरीसृप (Reptilia)

  उत्तर(c) उभयचर (Amphibia) — इचथियोफिस हा सिसिलियन आहे, म्हणजे Gymnophiona या गणातला बिळात राहणारा पाय नसलेला उभयचर. त्याच्या नावाची सुरुवात मासा या अर्थाच्या ग्रीक घटकाने होते आणि शरीर सापासारखे लांबट असते, पण ओलसर ग्रंथियुक्त त्वचा आणि उभयचरांचा जीवनक्रम त्याला माशांच्या बाहेर ठामपणे नेऊन ठेवतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खालीलपैकी कोणते लक्षण अस्थिमत्स्यांमध्ये असते पण कास्थिमत्स्यांमध्ये नसते ?

  • (a)प्लॅकॉइड खवले
  • (b)वाताशय
  • (c)खालच्या बाजूचे तोंड
  • (d)कूर्चेचा अंतःसांगाडा

  उत्तर(b) वाताशय — अस्थिमय माशांना तरंगण्याचे नियंत्रण करणारा वाताशय असतो, जो कास्थिमय माशांना नसतो; म्हणूनच बुडू नये यासाठी कास्थिमय माशांना सतत पोहत राहावे लागते. प्लॅकॉइड खवले, डोक्याच्या खालच्या बाजूला असलेले तोंड आणि कूर्चेचा अंतःसांगाडा ही तिन्ही कास्थिमत्स्यांचीच लक्षणे आहेत, अस्थिमत्स्यांची नव्हेत.