श्लेडेन व श्वान यांच्या पेशी सिद्धांताबाबत खालीलपैकी कोणती विधाने अचूक आहेत ? (a) सर्व सजीव एक किंवा अनेक पेशींनी बनलेले आहेत. (b) नवीन पेशी पूर्व अस्तित्वात असलेल्या पेशी पासून तयार होतात. (c) पेशीच्या रासायनिक रचना आणि चयापचय कार्यामध्ये मूलभूत समानता आहेत. (d) एखाद्या जीवाची क्रिया ही सामूहिक क्रियाकलाप आणि त्याच्या पेशीय संरचनाचा परस्पर संवाद असतो. पर्यायी उत्तरे :
- (1)(a) आणि (b)
- (2)(a), (b) आणि (c)
- (3)(a), (c) आणि (d)
- (4)वरीलपैकी सर्व
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — वरीलपैकी सर्व. प्रश्न विचारतो की पेशी सिद्धांताबाबत छापलेल्यांपैकी कोणती विधाने अचूक आहेत — 'अचूक' हा शब्द पेपरात ठळक अक्षरांत छापला आहे — आणि चारही विधाने आज मांडल्या जाणाऱ्या पेशी सिद्धांताची विधानेच आहेत. विधान (a) हा त्याचा पायाभूत दावा : 1838 साली माथियास श्लेडेन यांनी वनस्पतींबाबत आणि 1839 साली थिओडोर श्वान यांनी प्राण्यांबाबत तो मांडला — प्रत्येक सजीव एक किंवा अनेक पेशींनी बनलेला असतो, म्हणजे पेशी हे जीवनाचे वैश्विक एकक आहे. विधान (b) सांगते की नव्या पेशी आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या पेशींपासूनच तयार होतात; लॅटिनमधील 'ऑम्निस सेल्युला ए सेल्युला' म्हणजे 'प्रत्येक पेशी पेशीपासून' या वचनात हेच तत्त्व सामावले आहे. आज शिकवल्या जाणाऱ्या सिद्धांताचा तो भाग आहे, मात्र ते प्रस्थापित करण्याचे श्रेय श्लेडेन व श्वान यांचे नसून 1855 सालच्या रुडॉल्फ विरचो यांचे आहे — नव्या पेशी नेमक्या कशा येतात हा प्रश्न त्या दोघांनी सुटलेलाच सोडला होता. विधाने (c) व (d) ही सिद्धांताच्या आधुनिक विस्ताराची दोन नेहमीची विधाने आहेत. विधान (c) नोंदवते की पेशींची रासायनिक रचना आणि त्यांचे चयापचयी काम मूलभूतपणे सारखेच असते — जीवाणूत आणि माणसाच्या यकृतपेशीत तीच न्यूक्लिक आम्ले, तीच प्रथिने, तीच शर्करा व स्निग्ध पदार्थ, आणि ऊर्जा मोकळी करण्याच्या व घडण करण्याच्या त्याच मूलभूत क्रिया; याच जैवरासायनिक एकतेमुळे पेशींचे एकच शास्त्र उभे राहू शकते. विधान (d) नोंदवते की संपूर्ण जीवाची क्रिया म्हणजे त्याच्या पेशींच्या क्रिया व त्यांचा परस्पर संवाद यांची बेरीज; यामुळेच पेशी केवळ रचनेचे नव्हे तर कार्याचेही एकक ठरते, आणि इंद्रिये व जीव समजून घेण्यासाठी त्यांना बनवणाऱ्या पेशी अभ्यासणे समर्थनीय ठरते. चारही विधाने बरोबर आणि त्यांत एकही अपवाद नाही, म्हणून सर्वसमावेशक पर्यायच उत्तर ठरतो.
- (1)(a) आणि (b) — केवळ विधाने (a) व (b) घेतली तर सिद्धांताची दोन अभिजात विधानेच हाती येतात — सर्व सजीव पेशींनी बनलेले असतात, आणि पेशी केवळ पूर्वअस्तित्वात असलेल्या पेशींपासूनच येतात — आणि तिथेच थांबावे लागते. एकोणिसाव्या शतकातील रूपातील सिद्धांताचा हा सारांश समर्थनीय आहे, आणि म्हणूनच हा पर्याय मोहात पाडतो; पण तो सिद्धांताचा आधुनिक आशय वाहून नेणारी दोन विधाने बाजूला टाकतो. विधाने (c) व (d) ही ऐच्छिक जोड नाहीत : पेशींतील रासायनिक व चयापचयी साम्य, आणि जीवाच्या क्रियेची त्याच्या पेशींतून होणारी उभारणी, ही आज मांडल्या जाणाऱ्या सिद्धांताची प्रमाणित विधाने आहेत. शिवाय प्रश्न 'कोणती विधाने अचूक आहेत' असे विचारतो, 'कोणती दोन सर्वात जुनी आहेत' असे नाही.
- (2)(a), (b) आणि (c) — हा पर्याय विधाने (a), (b) व (c) घेतो आणि केवळ विधान (d) गाळतो, म्हणजे जीवाची क्रिया ही त्याच्या पेशींच्या सामूहिक क्रिया व परस्पर संवादाची बेरीज असते हे विधान बाहेर ठेवतो. या एका वगळण्याने सिद्धांताचा कार्याविषयीचा अर्धा भागच निघून जातो. पेशीचे वर्णन नेहमी 'रचनेचे आणि कार्याचे मूलभूत एकक' असे केले जाते, आणि त्या सूत्रातला दुसरा अर्धा भाग नेमके विधान (d) मांडते — त्यामुळेच ऊती, इंद्रिय किंवा संपूर्ण प्राण्याचे वर्तन त्यांच्या पेशी काय करत आहेत यावरून स्पष्ट करता येते, आणि पेशीशास्त्राची पोहोच नुसत्या भागांच्या वर्णनापुरती मर्यादित राहत नाही.
- (3)(a), (c) आणि (d) — हा पर्याय विधाने (a), (c) व (d) घेतो आणि विधान (b) — नव्या पेशी पूर्वअस्तित्वातील पेशींपासून तयार होतात हे — गाळतो. उमेदवार ते का गाळेल याचे कारण इतिहासाच्या दृष्टीने चांगले आहे : हे तत्त्व 1855 साली रुडॉल्फ विरचो यांनी प्रस्थापित केले, तर श्लेडेन व श्वान यांनी नव्या पेशी कशा तयार होतात हा प्रश्न सोडवलाच नव्हता — आणि प्रश्नाच्या मजकुरात नेमकी त्या दोघांचीच नावे आहेत. म्हणून पर्याय (3) निवडणाऱ्या उमेदवाराचा तर्क समजण्यासारखा आहे. पण प्रश्न विचारतो की पेशी सिद्धांताबाबत कोणती विधाने अचूक आहेत, त्या दोघांनी स्वतः कोणती तत्त्वे मांडली असे नाही; आणि विधान (b) हे त्या सिद्धांताचे निर्विवादपणे अचूक विधान आहे — किंबहुना स्वयंस्फूर्त उत्पत्तीच्या कल्पनेला अखेर बाजूला सारणारे तेच विधान आहे. अचूक विधाने मागणाऱ्या प्रश्नात एक खरे विधान गाळले की उत्तर अपुरे राहते, आणि आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेने पर्याय (4) हेच उत्तर दिले आहे.
पेशी सिद्धांत हे जीवशास्त्राला व्यवस्था देणारे सर्वसाधारण विधान असून तो टप्प्याटप्प्याने उभा राहिला. 1665 साली रॉबर्ट हूक यांनी बुचाच्या पातळ काचरीत दिसलेल्या रिकाम्या कप्प्यांचे वर्णन करताना 'पेशी' हे नाव दिले, आणि स्वतःच घडवलेल्या भिंगांतून जिवंत एकपेशीय जीव प्रथम पाहणारे अँटोन व्हॅन ल्यूवेनहूक ठरले. सिद्धांताची स्वतःची सुरुवात मात्र 1830 च्या दशकात सूक्ष्मदर्शक सुधारल्यानंतरची : 1838 साली माथियास श्लेडेन यांनी सर्व वनस्पती ऊती पेशींच्या बनलेल्या असतात असा निष्कर्ष काढला, 1839 साली थिओडोर श्वान यांनी तोच निष्कर्ष प्राण्यांपर्यंत वाढवला, आणि दोघांनी मिळून पेशी हे सर्व सजीवांचे मूलभूत एकक असल्याचे मांडले. त्यांच्या मांडणीत एक मोठी पोकळी उरली, कारण नव्या पेशी कोठून येतात हे दोघांनाही सांगता आले नाही; श्लेडेन यांनी सुचवलेली रचनाहीन द्रव्यातून पेशी तयार होण्याची कल्पना तर चुकीचीच होती. ती पोकळी 1855 साली रुडॉल्फ विरचो यांनी 'प्रत्येक पेशी पूर्वअस्तित्वात असलेल्या पेशीपासूनच येते' या तत्त्वाने भरून काढली, आणि त्यामुळे या पातळीवरील स्वयंस्फूर्त उत्पत्तीची कल्पनाही निकालात निघाली. सिद्धांताच्या आधुनिक मांडणीत आणखी तीन गोष्टी जोडल्या जातात : पेशींची रासायनिक रचना व चयापचयी क्रिया मूलतः सारखीच असते, पेशी विभाजनाच्या वेळी पुढे सोपवली जाणारी आनुवंशिक माहिती वाहून नेतात, आणि जीवाची क्रिया ही त्याच्या पेशींच्या सामूहिक क्रियेची बेरीज असते. या सिद्धांताला एक कायमचा अपवाद आहे, तो लक्षात ठेवण्याजोगा : विषाणू पेशीय नाहीत, आणि त्यांना सजीव मानायचे की नाही हा वाद नेमका त्याच कारणाने चालू आहे.
एमपीएससीचा जीवशास्त्र विभाग पेशी सिद्धांताचा वापर दोन प्रकारे करतो — एक तथ्यात्मक प्रश्न म्हणून, म्हणजे कोणी काय मांडले आणि कोणत्या वर्षी; आणि दुसरा इथल्यासारखा विधानयादीचा प्रश्न, ज्यात कोणती विधाने सिद्धांताचा भाग आहेत ते तपासले जाते. या दोन प्रकारांची दिशा परस्परविरुद्ध असू शकते, म्हणून नेमके काय विचारले आहे ते ओळखणे निर्णायक ठरते : एखादे तत्त्व कोणी प्रस्थापित केले या प्रश्नाचे उत्तर इतिहासातून येते, तर एखादे विधान सिद्धांताचे अचूक विधान आहे का या प्रश्नाचे उत्तर जीवशास्त्रातून येते. हा प्रश्न दुसऱ्या प्रकारचा आहे, आणि त्याच्या सर्वसमावेशक उत्तराला केवळ एका विधानाचे ऐतिहासिक श्रेय दुसऱ्याकडे जाते म्हणून नाकारता येत नाही. सोबत ठेवण्याजोगा इतिहास आखूड आणि वारंवार विचारला जाणारा आहे : 1665 मध्ये हूक व 'पेशी' हा शब्द, ल्यूवेनहूक व जिवंत पेशींचे पहिले निरीक्षण, 1838 मध्ये श्लेडेन, 1839 मध्ये श्वान, आणि 1855 मध्ये विरचो.
- 1838 साली माथियास श्लेडेन यांनी वनस्पती ऊती पेशींच्या बनलेल्या असतात असा निष्कर्ष काढला आणि 1839 साली थिओडोर श्वान यांनी तो प्राण्यांपर्यंत वाढवला; दोघांनी मिळून सर्व सजीव एक किंवा अनेक पेशींनी बनलेले असतात असे मांडले.
- नव्या पेशी पूर्वअस्तित्वात असलेल्या पेशींपासूनच येतात हे तत्त्व — 'ऑम्निस सेल्युला ए सेल्युला' — 1855 साली रुडॉल्फ विरचो यांनी जोडले; श्लेडेन व श्वान यांना ते प्रस्थापित करता आले नव्हते.
- पेशी सिद्धांताच्या आधुनिक मांडणीत हेही जोडले जाते की पेशींची रासायनिक रचना व चयापचयी क्रिया मूलतः सारखीच असते, आणि जीवाची क्रिया म्हणजे त्याच्या पेशींची सामूहिक क्रिया व परस्पर संवाद.
- रॉबर्ट हूक यांनी 1665 साली सूक्ष्मदर्शकाखाली बुचाची काचरी तपासल्यानंतर 'पेशी' हा शब्द वापरात आणला, आणि जिवंत पेशी प्रथम पाहणारे अँटोन व्हॅन ल्यूवेनहूक ठरले.
- विषाणू हा पेशी सिद्धांताचा कायमचा अपवाद मानला जातो, कारण ते पेशीय नसतात आणि यजमान पेशीबाहेर स्वतंत्रपणे चयापचय वा प्रजनन करू शकत नाहीत.
चारही प्रमेये बरोबर आहेत आणि त्यांपैकी एकालाही अपवाद नाही, म्हणून सर्वसमावेशक पर्यायच टिकतो — उत्तर पर्याय (4) : वरीलपैकी सर्व. रॉबर्ट हूक यांनी 1665 मध्ये बुचाच्या छेदावरून 'पेशी' हा शब्द दिला आणि जिवंत पेशी प्रथम ल्यूवेनहूक यांनी पाहिल्या; या सिद्धांताला आजही उरलेला अपवाद म्हणजे विषाणू — अपेशीय, आणि यजमानाबाहेर चयापचय वा प्रजनन करू न शकणारे.
- पेशी पूर्वअस्तित्वातील पेशींपासून येतात हे विधान केवळ ते श्लेडेन-श्वान यांचे नसून विरचो यांचे आहे म्हणून नाकारणे, तर प्रश्न सिद्धांताबाबत कोणती विधाने अचूक आहेत असे विचारतो
- रासायनिक साम्य व जीवाच्या क्रियेविषयीची दोन आधुनिक विधाने सिद्धांताचा भाग न मानता ऐच्छिक जोड मानणे
- सर्वसमावेशक पर्याय फार उदार वाटतो म्हणून तो चुकीचा असणार असे गृहीत धरणे, तर विधानयादीत एकही खोटे विधान नसणे पूर्णपणे शक्य असते
- 'हे तत्त्व कोणी मांडले' आणि 'हे तत्त्व बरोबर आहे का' या दोन प्रश्नांची गल्लत करणे — दोघांची उत्तरे वेगवेगळ्या ज्ञानसाठ्यांतून येतात
एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत पेशी सिद्धांत दोन ठरावीक रूपांत येतो : शास्त्रज्ञाचे नाव व वर्ष विचारणारा श्रेयाचा प्रश्न, आणि कोणती विधाने सिद्धांताचा भाग आहेत असे विचारणारी विधानयादी. श्रेयाच्या रूपासाठी नावे व वर्षांची अगदी आखूड यादी अचूक पाठ असणे पुरते, कारण चुकीचे पर्याय वर्ष सरकवतात किंवा वनस्पतिशास्त्रज्ञाच्या जागी प्राणिशास्त्रज्ञ ठेवतात. विधानयादीचे रूप मात्र सिद्धांताची केवळ एकोणिसाव्या शतकातील दोन विधाने नव्हे तर संपूर्ण आधुनिक मांडणी माहीत असण्याला बक्षीस देते, कारण आयोग विधाने विस्तारित मांडणीतूनच उचलते. याच भागात सोबतीला विषाणूंचा अपवाद किंवा आदिकेंद्रकी-दृश्यकेंद्रकी फरक यावर प्रश्न येण्याची अपेक्षा ठेवावी.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
प्रत्येक पेशी पूर्वअस्तित्वात असलेल्या पेशीपासूनच तयार होते, म्हणजेच 'ऑम्निस सेल्युला ए सेल्युला' हे तत्त्व कोणत्या शास्त्रज्ञाने प्रस्थापित केले ?
- (a)माथियास श्लेडेन
- (b)थिओडोर श्वान
- (c)रुडॉल्फ विरचो
- (d)रॉबर्ट हूक
उत्तर(c) रुडॉल्फ विरचो, 1855 साली — श्लेडेन व श्वान यांनी 1838 व 1839 मध्ये सर्व सजीव पेशींनी बनलेले असतात असे मांडले, पण नव्या पेशी कशा तयार होतात हे त्यांना सांगता आले नाही; विरचो यांच्या तत्त्वाने ती पोकळी भरून काढली आणि स्वयंस्फूर्त उत्पत्तीची कल्पना निकालात काढण्यास मदत केली. रॉबर्ट हूक यांनी त्याहून खूप आधी, 1665 साली बुचाच्या निरीक्षणातून 'पेशी' हा शब्द दिला होता.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
पुढीलपैकी कोणता गट पेशी सिद्धांताला अपवाद मानला जातो ?
- (a)जीवाणू
- (b)विषाणू
- (c)बुरशी
- (d)नीलहरित शैवाल
उत्तर(b) विषाणू — ते पेशीय नसतात, प्रथिनांच्या आवरणात बंदिस्त न्यूक्लिक आम्ल एवढीच त्यांची रचना असते, आणि यजमान पेशीबाहेर ते चयापचयही करू शकत नाहीत व प्रजननही; म्हणून सर्व सजीव पेशींनी बनलेले असतात या दाव्याबाहेर ते राहतात. जीवाणू व नीलहरित शैवाल या आदिकेंद्रकी पेशी आहेत आणि बुरशी दृश्यकेंद्रकी, म्हणून तिन्ही सिद्धांताच्या कक्षेत येतात.