MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 5 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — '(b), (c) आणि (d) बरोबर आहेत'. संपूर्ण प्रश्न एकाच भेदावर ठरतो : जिव्या सोमा म्हसे यांना पद्मश्री मिळाली, पद्मभूषण नाही. म्हणून विधान (b) बरोबर आणि विधान (a) चूक ठरते; आणि एवढे ठरले की केवळ पर्याय (3) टिकतो, कारण (b) ठेवून (a) वगळणारा तोच एकमेव संयोग आहे. उरलेले दोन्ही पुरस्कारही खरोखर त्यांचेच आहेत : कलाजगताला त्यांचा शोध लागण्याच्या कितीतरी आधी, 1976 साली त्यांना आदिवासी कलेसाठीचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला, आणि 2002 साली शिल्पगुरु पुरस्कार — वस्त्रोद्योग मंत्रालयाने 2002 सालीच सुरू केलेला, गुरुतुल्य कारागिरांसाठीचा भारत सरकारचा सर्वोच्च सन्मान. पद्मश्री मात्र खूप उशिरा, 2011 साली आली; तोवर त्यांचे काम अनेक दशके परदेशांत प्रदर्शित होत होते आणि 2009 साली नेदरलँड्सचा प्रिन्स क्लॉज पुरस्कारही त्यांना मिळाला होता. हे सर्व त्यांना कामाच्या प्रचंड संख्येमुळे नव्हे, तर परंपरेतील एका विशिष्ट खंडामुळे मिळाले. वारली चित्रण हे मुळात विधिकर्म होते : विवाहित स्त्रिया विशिष्ट प्रसंगीच घराच्या मातीच्या भिंतीवर ते काढत — सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे पालघाटा देवीभोवती उभारला जाणारा लग्नाचा चौक — आणि ते विक्रीसाठी वा प्रदर्शनासाठी नव्हते. केवळ विधिप्रसंगीच नव्हे तर रोज चित्रे काढू लागलेले आणि ही चित्रे भिंतीवरून कागद व कॅनव्हासवर आणणारे पहिले चित्रकार म्हसे होते; त्यामुळेच वारली कला प्रवास करू शकली, संग्राहकांपर्यंत पोहोचली आणि ठाणे-पालघरच्या आतल्या भागातील चित्रकारांच्या अख्ख्या समूहाला उदरनिर्वाहाचे साधन मिळाले. 'वारली कला जगापर्यंत नेणारा कलावंत' असेच त्यांचे वर्णन नेहमी केले जाते; 15 मे 2018 रोजी त्यांचे निधन झाले.

• (1)(a) आणि (d) बरोबर आहेत — हा पर्याय विधान (a) — पद्मभूषण — कायम ठेवतो, आणि यादीतला नेमका तोच एक पुरस्कार जिव्या सोमा म्हसे यांना मिळालेला नाही; त्यांचा नागरी सन्मान 2011 साली मिळालेली पद्मश्री हा आहे. शिवाय हा पर्याय 2002 चा शिल्पगुरु पुरस्कारही वगळतो, जो खरोखर त्यांचाच आहे. दोन सवयी एकाच वेळी पकडण्यासाठी हा पर्याय रचलेला आहे : प्रसिद्ध कलावंताला प्रत्यक्षात मिळालेल्या पुरस्कारापेक्षा वरचा पद्म पुरस्कार मिळाला असणारच हे गृहीत धरणे, आणि पद्मभूषण व पद्मश्री हे एकाच मालिकेतील पण वेगवेगळ्या पातळ्यांचे स्वतंत्र सन्मान आहेत हे लक्षातच न घेणे.
• (2)फक्त (a) बरोबर आहे — हीच पद्मभूषणाची चूक इथे सर्वांत टोकाच्या रूपात येते : म्हसे यांना कधीच न मिळालेला एकमेव सन्मान हा पर्याय ठामपणे सांगतो आणि त्यांना प्रत्यक्षात मिळालेले तिन्ही नाकारतो. हा पर्याय निवडणारा उमेदवार 'पद्म पुरस्कार' हा एकसंध, भेद नसलेला वर्ग मानतो आहे; शिवाय 1976 चा आदिवासी कलेचा राष्ट्रीय पुरस्कार आणि 2002 चा शिल्पगुरु पुरस्कार हे त्यांच्या कारकिर्दीचे नोंदलेले भाग आहेत हेही त्याच्या लक्षात आलेले नाही — किंबहुना पद्मश्री मिळण्याच्या कितीतरी आधी भारताच्या हस्तकला-व्यवस्थेने त्यांची घेतलेली दखल हेच दोन पुरस्कार दर्शवतात.
• (4)फक्त (d) बरोबर आहे — विधान (d) — आदिवासी कलांसाठीचा राष्ट्रीय पुरस्कार — स्वतःपुरते खरे आहे; म्हसे यांना 1976 साली तो मिळालाच होता. त्यामुळे हा पर्याय जे सांगतो त्यात चूक नाही, चूक आहे ती तो जे वगळतो त्यात : 2002 चा शिल्पगुरु आणि 2011 ची पद्मश्री हे दोन्ही सन्मान त्यांच्याकडे होते आणि हा पर्याय ते नाकारतो. सन्मानांपैकी केवळ सर्वांत जुना आठवणाऱ्या उमेदवारासाठी, किंवा 'सर्वांत कमी दावा करणारा पर्याय सर्वांत सुरक्षित' अशा सावधगिरीने सर्वांत अरुंद पर्याय निवडणाऱ्या उमेदवारासाठी हा सापळा आहे.

वारली चित्रकला ही उत्तर कोकणातील डोंगराळ भागातल्या — आजच्या महाराष्ट्रातील पालघर व ठाणे जिल्हे आणि लगतच्या प्रदेशातील — वारली समाजाची भित्तिकला आहे. तिची दृश्यभाषा अत्यंत मितव्ययी आहे : शेण-मातीने सारवलेल्या पार्श्वभूमीवर तांदळाच्या पिठाचा पांढरा रंग, टोकाशी जोडलेल्या दोन त्रिकोणांतून उभी राहणारी माणसे व प्राणी, सूर्य-चंद्रासाठी वर्तुळे, आणि विधिविषयांसाठी चौकोनी कुंपण — म्हणजे चौक. परंपरेने ही स्त्रियांची विधिकला होती; विवाहासारख्या प्रसंगी पालघाटा देवीच्या प्रतिमेभोवती ती काढली जाई, ती व्यापारी वा सजावटीची कला नव्हती आणि तिच्यावर कुणी सही करत नसे. भारतीय कलेच्या इतिहासात जिव्या सोमा म्हसे यांचे महत्त्व हेच की त्यांनी या दोन्ही संकेतांना छेद दिला : विधिप्रसंगांच्या बाहेर जाऊन त्यांनी चित्रे काढली, आणि नाव असलेला स्वतंत्र कलावंत म्हणून हलवता येणाऱ्या पृष्ठभागांवर काढली — त्यातूनच घरगुती विधिपरंपरेचे रूपांतर बाजारपेठ, संग्राहकवर्ग व ओळखता येणारे कर्तृत्व असलेल्या कलाप्रकारात झाले.

महाराष्ट्राच्या कला व संस्कृतीवरील एमपीएससीचे प्रश्न सहसा एकतर कलाप्रकार कोणत्या समाजाचा वा जिल्ह्याचा आहे हे विचारतात, किंवा एखाद्या नामवंत कलावंताला कोणता सन्मान मिळाला हे विचारतात; हा प्रश्न त्यांतला दुसरा प्रकार अधिक अवघड अशा बहुविधान रचनेत विचारतो. पुरस्कारांचे प्रश्न आयोगाला सोयीचे वाटतात कारण त्यांचे उत्तर प्रसिद्ध झालेली सरकारी नोंद असते; आणि पद्म मालिका तर तयार सापळाच पुरवते — पद्मविभूषण, पद्मभूषण व पद्मश्री या तीन वेगळ्या श्रेणी आहेत, आणि 'त्यांना पद्म पुरस्कार मिळाला' एवढेच लक्षात असलेल्या उमेदवाराला उत्तर देता येत नाही. यातून मिळणारा सर्वसाधारण धडा असा : विधानसंचात एखादे स्पष्टपणे पडताळता येणारे असत्य असेल, तर चारही विधाने स्वतंत्रपणे तपासत बसण्यापेक्षा ते असत्य शोधून, ते ज्या पर्यायांत आहे ते सर्व वगळणे हा सर्वांत जलद मार्ग आहे. पद्म पुरस्कारांच्या प्रश्नांचा अख्खा गट, मालिकेतील श्रेणीक्रम पक्का झाला की झटपट सुटतो — कारण पद्मभूषण व पद्मश्री दोन्ही एकाच पर्याययादीत देणारा प्रश्न सन्मान मिळाला की नाही हे नव्हे, तर नेमकी कोणती श्रेणी मिळाली हेच जवळजवळ नेहमी तपासत असतो.

• महाराष्ट्रातील वारली चित्रकार जिव्या सोमा म्हसे यांना 1976 साली आदिवासी कलेसाठीचा राष्ट्रीय पुरस्कार, 2002 साली शिल्पगुरु पुरस्कार आणि 2011 साली पद्मश्री मिळाली; पद्मभूषण त्यांना मिळालेले नाही.
• शिल्पगुरु पुरस्कार वस्त्रोद्योग मंत्रालयाने 2002 साली गुरुतुल्य कारागिरांसाठीचा देशातील सर्वोच्च सन्मान म्हणून सुरू केला; तो नागरी सन्मानांच्या पद्म मालिकेहून वेगळा आहे.
• म्हसे यांना 2009 साली नेदरलँड्सचा प्रिन्स क्लॉज पुरस्कारही मिळाला — संस्कृती व विकासातील योगदानाची आंतरराष्ट्रीय दखल; 15 मे 2018 रोजी त्यांचे निधन झाले.
• वारली चित्रकला परंपरेने स्त्रिया शेण-मातीच्या भिंतीवर तांदळाच्या पांढऱ्या पिठाने काढतात; त्यात त्रिकोण, वर्तुळे व चौकोन वापरले जातात आणि विवाहासारख्या विधिप्रसंगी पालघाटा देवीभोवती ती रेखाटली जाते.
• म्हसे यांचे ऐतिहासिक महत्त्व हे की त्यांनी विधिप्रसंगांबाहेर चित्रे काढली आणि वारली प्रतिमासृष्टी कागद व कॅनव्हासवर आणली, ज्यामुळे या कलाप्रकाराला व्यक्तिगत कर्तृत्व आणि गावाबाहेरची बाजारपेठ मिळाली.

• देशभर गाजलेल्या कलावंताला पद्मभूषणच मिळाले असणार असे गृहीत धरणे, प्रत्यक्षात दिलेला सन्मान पद्मश्री असताना
• यादीतील प्रत्येक विधान पडताळण्याचा प्रयत्न करणे, तर एकच सिद्ध होणारे असत्य ते असलेले सर्व पर्याय वगळण्यास पुरेसे असते
• सावधगिरी म्हणून 'फक्त एकच बरोबर' असा सर्वांत अरुंद पर्याय निवडणे, ज्यामुळे इथे म्हसे यांना खरोखर मिळालेले दोन पुरस्कार नाकारले जातात

महाराष्ट्राची कला व संस्कृती एमपीएससी दोन ठरावीक साच्यांत विचारते : कलाप्रकार त्याच्या जिल्ह्याशी वा समाजाशी जोडणे, आणि कलावंताला त्याला मिळालेल्या सन्मानाशी जोडणे. पुरस्कारांची आवृत्ती सहसा नेमकी याच प्रश्नासारखी विधानसंचाच्या रूपात येते — तीन खरी विधाने आणि एक विश्वासार्ह वाटणारा पण खोटा सन्मान — म्हणजे एकच खोटे विधान ओळखता येणारा उमेदवार उरलेले माहीत नसतानाही उत्तर देऊ शकतो. संगीत, रंगभूमी, लोककला व समाजकार्य या क्षेत्रांतील महाराष्ट्रातील पद्म पुरस्कारप्राप्त व्यक्तींभोवती हीच रचना अपेक्षित धरावी, आणि पद्मभूषण व पद्मश्री यांची अदलाबदल हा ठरलेला सापळा गृहीत धरावा.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  गुरुतुल्य कारागिरांना भारत सरकारकडून दिला जाणारा शिल्पगुरु पुरस्कार कोणत्या मंत्रालयामार्फत दिला जातो ?

  • (a)सांस्कृतिक कार्य मंत्रालय
  • (b)वस्त्रोद्योग मंत्रालय
  • (c)आदिवासी कार्य मंत्रालय
  • (d)सूक्ष्म, लघु व मध्यम उद्योग मंत्रालय

  उत्तर(b) वस्त्रोद्योग मंत्रालय — गुरुतुल्य कारागिरांसाठीचा सर्वोच्च सन्मान म्हणून शिल्पगुरु पुरस्कार 2002 साली वस्त्रोद्योग मंत्रालयाच्या अखत्यारीत, हस्तकलांसाठीच्या राष्ट्रीय पुरस्कारांसोबत सुरू करण्यात आला. गृह मंत्रालयामार्फत जाहीर होणाऱ्या पद्म मालिकेतील नागरी सन्मानांहून आणि प्रयोगकलांतील संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारांहून तो वेगळा आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  परंपरेने मातीच्या भिंतीवर तांदळाच्या पांढऱ्या पिठाने काढली जाणारी वारली चित्रकला मुख्यतः महाराष्ट्राच्या कोणत्या प्रदेशाची आहे ?

  • (a)पालघर व ठाणे या उत्तर कोकणातील डोंगराळ भागाची
  • (b)छत्रपती संभाजीनगरभोवतीच्या मराठवाड्याच्या पठाराची
  • (c)नागपूरभोवतीच्या विदर्भाच्या मैदानाची
  • (d)सातारा व सांगलीजवळच्या सह्याद्री परिसराची

  उत्तर(a) पालघर व ठाणे या उत्तर कोकणातील डोंगराळ भागाची — वारली समाज याच पट्ट्यात राहतो आणि ही चित्रपरंपरा तिथेच रुजलेली आहे. शेण-मातीच्या पार्श्वभूमीवर तांदळाच्या पांढऱ्या पिठाने त्रिकोण, वर्तुळे व चौकोन वापरून ती काढली जाते, आणि परंपरेने विवाहासारख्या विधिप्रसंगी स्त्रियाच ती रेखाटत असत.