MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 57 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — आल्टरनॅरीया ट्रीटीसीना. गव्हावरील पानांचा करपा ज्या बुरशीच्या नावानेच ओळखला जातो ती हीच आहे : 1962 साली भारतातून प्रसाद व प्रभू यांनी तिचे वर्णन नवी प्रजाती म्हणून केले, आणि ज्या शोधनिबंधात ते वर्णन आले त्याचे शीर्षकच गव्हावरील पानांच्या करप्याचे होते; आजही या द्विनाम नावासोबत प्रजातीचे प्रमाणकर्ते म्हणून प्रसाद व प्रभू यांचीच नावे जोडली जातात. पूर्व व मध्य भारतातील तुलनेने उबदार गहू-पट्ट्यात हा करपा आता पानांच्या सर्वाधिक नुकसानकारक रोगांपैकी एक मानला जातो. लक्षणांची सुरुवात खालच्या पानांवरील लहान, लंबगोल, रंग बदललेल्या ठिपक्यांनी होते — बहुधा रोप ओंबी धरू लागल्यानंतर; हे ठिपके वाढून अनियमित तपकिरी डाग बनतात, त्यांच्याभोवती पिवळसर वलय दिसते, आणि डाग एकमेकांत मिसळत जाऊन अखेर पूर्ण पान करपून जाते. रोग वरवर चढत ध्वजपानापर्यंत पोहोचू शकतो, आणि विकसित होणाऱ्या दाण्याला अन्न पुरवणारे नेमके तेच पान असते. ध्वजपान लवकर मेले की दाणा भरण्यासाठी मिळणारा काळ आखडतो, म्हणून नुकसान ओंब्यांची संख्या घटण्यात नव्हे तर दाणे बारीक व हलके होण्यात दिसते. ही बुरशी दोन हंगामांच्या मधल्या काळात रोगग्रस्त पिकाच्या अवशेषांवर आणि बियाण्यावर तग धरते, आणि हंगामात हवेतून वाहणाऱ्या कोनिडियांमार्फत पसरते; म्हणून पीक तयार होण्याच्या सुमारास येणारे उबदार व दमट हवामान साथीला अनुकूल ठरते. त्यामुळे व्यवस्थापनही तीन बाजूंनी करावे लागते : स्वच्छ व प्रक्रिया केलेले बियाणे आणि धसकटांचा नाश, रोगप्रतिकारक वाणांची निवड, आणि गरज असेल तिथे वरची पाने वाचवण्यासाठी नेमक्या वेळी दिलेली बुरशीनाशकाची फवारणी. एक नोंद : पेपरात चारही पर्याय तिरप्या अक्षरांत छापले आहेत, कारण बुरशींची द्विनाम नावे प्रथेप्रमाणे तशीच छापली जातात.

• (1)युरोमायसीस ट्रीटीकाय — युरोमायसीस हा तांबेरावर्गीय बुरशींचा वंश असून त्याचे ओळखीचे यजमान तृणधान्ये नव्हे तर कडधान्ये आहेत — घेवडा, वाटाणा आणि तत्सम पिके. गव्हाचे तांबेरे पूर्णपणे वेगळ्या वंशाचे, म्हणजे पक्सिनिया वंशाचे आहेत : खोडावरील म्हणजे काळा तांबेरा, पानांवरील म्हणजे तपकिरी तांबेरा आणि पट्टेदार म्हणजे पिवळा तांबेरा — भारतात महत्त्वाचे असलेले हे तीन, आणि जगातल्या सर्वाधिक विध्वंसक गहू-रोगांत त्यांची गणना होते. शिवाय तांबेऱ्याचे लक्षण करप्यासारखे दिसतच नाही : पानाच्या पृष्ठभागातून फुटून बाहेर येणाऱ्या रंगीत बीजाणूंच्या उंचवट्या, भुरकट पुटकुळ्यांसारख्या, हेच त्याचे रूप — हात व कपड्यांना लागणाऱ्या त्या गंजासारख्या भुकटीवरूनच रोगाला ते नाव मिळाले आहे.
• (3)अस्टीलॅगो नुडा — अस्टीलॅगो नुडा ही काणीवर्गीय बुरशी आहे — जवाची मोकळी काणी, आणि गव्हाच्या मोकळ्या काणीच्या बुरशीशी अगदी जवळची — आणि काणीचे नुकसान पानांच्या करप्यासारखे मुळीच दिसत नाही. पानांवर डाग पडण्याऐवजी बाहेर पडणारी ओंबीच नष्ट होते आणि तिच्या जागी काळ्या भुकटीसारख्या बीजाणूंचा पुंजका येतो; तो उडून गेल्यावर मागे उघडा दांडा तेवढा उरतो. संसर्गाची वाटही वेगळी आहे : मोकळी काणी बियाण्यातून वाहून नेली जाते, बुरशी वरवर निरोगी दिसणाऱ्या दाण्याच्या गर्भातच सुप्त पडून राहते; म्हणूनच तिचे नियंत्रण पानांवरील कोणत्याही फवारणीने नव्हे तर बीजप्रक्रियेने किंवा बियाण्याच्या गरम पाण्यातील प्रक्रियेने केले जाते.
• (4)हेलमीन्थोस्पोरीयम सटाईव्हम — हेलमीन्थोस्पोरीयम सटाईव्हम — जिला आजकाल बहुधा बायपोलॅरिस सोरोकिनियाना म्हणून ओळखतात आणि जिची लैंगिक अवस्था कॉक्लिओबोलस सटाइव्हस आहे — हा तिन्ही चुकीच्या पर्यायांपैकी सर्वात जवळचा आहे आणि उमेदवार नेमका इथेच अडकण्याची शक्यता सर्वाधिक आहे. कारण तीही उबदार व दमट हवामानात गव्हाच्या पानांवरच हल्ला करते आणि पूर्वेकडील मैदानी भागातील पानरोगांच्या त्याच व्यापक समस्येचा भाग आहे. तरीही तिच्या रोगाचे रूढ नाव 'स्पॉट ब्लॉच' म्हणजे ठिपकेदार डाग असे आहे, आणि तीच बुरशी रोपावस्थेतील करपा तसेच मुळांच्या व बुंध्याच्या कुजव्याला जबाबदार असते. गव्हावरील पानांच्या करप्यासाठीच खास उभी केलेली आणि त्याच वर्णनाच्या शोधनिबंधात नाव मिळालेली प्रजाती मात्र आल्टरनॅरीया ट्रीटीसीना हीच आहे.

गव्हाचे रोग कोणत्या भागावर हल्ला करतात आणि कोणते लक्षण दाखवतात यावरून गटांत मांडले जातात, आणि बुरशी एकमेकींपासून वेगळ्या ठेवण्याचा सर्वात जलद मार्ग तोच आहे. तांबेरे — पक्सिनिया वंशाच्या प्रजातींमुळे होणारे — पाने व खोडावर भुकटीसारख्या पुटकुळ्यांच्या रूपात फुटतात आणि हवेतून वाहणाऱ्या बीजाणूंमार्फत लांबवर पसरतात; म्हणूनच तांबेऱ्याच्या साथी एका हंगामात प्रदेशच्या प्रदेश ओलांडून जातात. काणी व कांडवा — अस्टीलॅगो व टिलेशिया वंशांच्या प्रजातींमुळे — ओंबी नष्ट करून दाण्याच्या जागी बीजाणू आणतात; त्या बहुधा बियाण्यातून किंवा जमिनीतून वाहतात आणि त्यांचे व्यवस्थापन उभ्या पिकात नव्हे तर पेरणीच्या वेळीच करावे लागते. करपा व डागांचे रोग — आल्टरनॅरीया व बायपोलॅरिससारख्या बुरशींमुळे — पानाच्या पात्यावर मृत ऊतींचे डाग उमटवतात, जे वाढून एकमेकांत मिसळतात आणि दाणे भरण्याच्या काळात प्रकाशसंश्लेषण करणारी ऊती मारून टाकतात. या शेवटच्या गटाचे नुकसान अप्रत्यक्ष असते : ओंबी तोवर तयार झालेली असते, म्हणून तोटा दाण्यांच्या संख्येत नव्हे तर ते किती चांगले भरतात यात होतो; आणि दाण्यात जाणाऱ्या पिष्टमय पदार्थांचा मोठा वाटा ध्वजपानच पुरवत असल्याने त्याचे महत्त्व प्रमाणाबाहेर मोठे ठरते. व्यवस्थापन नेहमी बुरशी कशी तग धरते व कशी पसरते यावरून ठरते — बियाण्यातून वाहणाऱ्यांसाठी बीजप्रक्रिया, अवशेषांतून वाहणाऱ्यांसाठी धसकटांचा नाश व पीक फेरपालट, सर्वांसाठी प्रतिकारक वाण, आणि अर्थशास्त्र परवडत असेल तिथे नेमक्या वेळी बुरशीनाशकाची फवारणी.

एमपीएससीचे कृषी व सामान्य विज्ञानाचे प्रश्न पीक व रोगकारक यांची जुळणी तपासतात, आणि आयोग कृषिशास्त्रात शिकवल्या जाणाऱ्या भारतीय पीकरोगांच्या ठरावीक यादीतूनच निवड करते : गव्हाचा करपा व तीन तांबेरे, भाताचा करपा व जिवाणूजन्य पानझड, बटाट्याचा उशिरा येणारा करपा, ऊसाचा लाल कुजवा, भुईमुगावरील टिक्का, तुरीवरील मर. सर्वात सुरक्षित तयारी म्हणजे पीक, रोग, रोगकारक आणि लक्षण वेगळे असेल तिथे लक्षण — असा तक्ता तयार करणे; कारण आयोग कधी रोगावरून रोगकारक विचारते तर कधी अगदी उलटे. जिथे दोन बुरशी एकाच पिकावर आणि एकाच भागावर हल्ला करतात — या प्रश्नात नेमके तसेच आहे — तिथे निर्णायक तपशील म्हणजे प्रत्येकीच्या नावावर रूढपणे कोणता रोग जमा आहे तो. वंशाची नावेही ओळखता येणे उपयोगी : पक्सिनिया म्हणजे तांबेरा, अस्टीलॅगो म्हणजे काणी, आणि आल्टरनॅरीया व बायपोलॅरिस म्हणजे पानावरील मृत ऊतींचे डाग — म्हणजे प्रजातीचे नाव अपरिचित असले तरी वंशावरूनच रोगाचा गट ठरवता येतो.

• गव्हावरील पानांचा करपा आल्टरनॅरीया ट्रीटीसीना या बुरशीमुळे होतो; 1962 साली भारतातून प्रसाद व प्रभू यांनी तिचे नव्या प्रजातीच्या रूपात वर्णन केले आणि त्यांचीच नावे प्रजातीचे प्रमाणकर्ते म्हणून जोडली जातात.
• हा रोग खालच्या पानांवर लहान लंबगोल रंगहीन ठिपक्यांनी सुरू होतो, ते वाढून पिवळ्या वलयाचे अनियमित तपकिरी डाग बनतात, आणि एकमेकांत मिसळत जाऊन ध्वजपानासह संपूर्ण पाने करपून टाकतात.
• नुकसान दाण्यांच्या संख्येत नव्हे तर दाणे भरण्यात होते, कारण ओंबी तयार झाल्यानंतर हे डाग प्रकाशसंश्लेषी ऊती नष्ट करतात; परिणामी दाणे बारीक व हलके निघतात.
• ही बुरशी रोगग्रस्त अवशेषांवर व बियाण्यावर तग धरते आणि हंगामात हवेतून वाहणाऱ्या कोनिडियांमार्फत पसरते, म्हणून पीक शेवटच्या टप्प्यात असताना येणारे उबदार दमट हवामान पूर्व व मध्य भारतात साथीला अनुकूल ठरते.
• उरलेले पर्याय वेगळ्या रोगगटांचे आहेत — युरोमायसीस हा कडधान्यांवरील तांबेऱ्याचा वंश असून गव्हाचे तांबेरे पक्सिनिया वंशाचे आहेत, अस्टीलॅगो नुडा ही ओंबी नष्ट करणारी मोकळ्या काणीची बुरशी आहे, आणि हेलमीन्थोस्पोरीयम सटाईव्हम ठिपकेदार डाग व मुळांचा-बुंध्याचा कुजवा घडवते.

• पानांवर हल्ला करणारी गव्हाची दुसरी बुरशी निवडणे, तर प्रश्नात नाव घेतलेला रोग एका विशिष्ट प्रजातीच्या नावावर जमा आहे
• रोगगटांची गल्लत करणे — तांबेरा भुकटीसारख्या पुटकुळ्या उमटवतो, काणी ओंबी नष्ट करते, आणि करपा पानाच्या पात्यावर मृत ऊतींचे डाग उमटवतो
• प्रजातीच्या नावात गव्हासाठीचा शब्द आहे म्हणून तीच गव्हाची रोगकारक असणार असे मानणे, तर असे विशेषण अनेक वंशांच्या नावांत येते
• वंशाचा सुगावा नजरेआड करणे, तर पक्सिनिया, अस्टीलॅगो व आल्टरनॅरीया यांपैकी प्रत्येक वंश प्रजातीचे नाव वाचण्याआधीच रोगाचा वेगळा प्रकार सांगून जातो

एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत पीकरोगांचे प्रश्न एका ओळीच्या जुळणीच्या रूपात येतात — नाव दिलेल्या रोगाचा रोगकारक कोणता, किंवा नाव दिलेल्या रोगकारकाचा रोग कोणता — आणि चुकीचे पर्याय नेहमी खरेखुरे रोगकारकच असतात, बहुधा त्याच पिकाचे किंवा अगदी जवळच्या पिकाचे. परीक्षेला येणारी यादी आखूड व स्थिर असल्याने कृषी अभ्यासक्रमातला हा कोपरा सर्वात कमी श्रमात तयार होणाऱ्यांपैकी आहे. द्विनाम नावे इथल्यासारखी तिरप्या अक्षरांत छापलेली असतील अशी अपेक्षा ठेवावी, वंशाचे जुने व आता मागे पडलेले नाव वापरलेले असू शकते हे गृहीत धरावे, आणि त्याच पिकाच्या दुसऱ्या रोगगटातून घेतलेला किमान एक चुकीचा पर्याय असेल हेही धरून चालावे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  गव्हाची मोकळी काणी या पिकाच्या बहुतेक पानरोगांहून वेगळी ठरते, कारण तिचे नियंत्रण प्रामुख्याने पुढीलपैकी कोणत्या उपायाने केले जाते ?

  • (a)ध्वजपानाच्या अवस्थेत बुरशीनाशकाची फवारणी
  • (b)बीजप्रक्रिया, कारण ही बुरशी दाण्याच्या गर्भातच वाहून नेली जाते
  • (c)पेरणीपूर्वी शेतात पाणी साचवणे
  • (d)बांधावरील पर्यायी यजमान वनस्पती काढून टाकणे

  उत्तर(b) बीजप्रक्रिया, कारण ही बुरशी दाण्याच्या गर्भातच वाहून नेली जाते — मोकळी काणी बियाण्यातून वाहते आणि वरवर निरोगी दिसणाऱ्या दाण्याच्या आत सुप्त पडून राहते, म्हणून उभ्या पिकावरील फवारणी तिच्यापर्यंत पोहोचूच शकत नाही. पेरणीपूर्वी बियाण्यावर रासायनिक किंवा गरम पाण्याची प्रक्रिया हाच नेहमीचा उपाय आहे. पर्यायी यजमान काढून टाकणे हा काही तांबेऱ्यांच्या व्यवस्थापनाचा भाग आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  गव्हावरील खोडाचा तांबेरा, पानांचा तांबेरा आणि पट्टेदार तांबेरा हे रोग पुढीलपैकी कोणत्या बुरशीवंशातील प्रजातींमुळे होतात ?

  • (a)आल्टरनॅरीया
  • (b)अस्टीलॅगो
  • (c)पक्सिनिया
  • (d)फ्युजॅरियम

  उत्तर(c) पक्सिनिया — गव्हाचे तिन्ही तांबेरे या वंशाचे आहेत : खोडाचा म्हणजे काळा तांबेरा पक्सिनिया ग्रॅमिनिस, पानांचा म्हणजे तपकिरी तांबेरा पक्सिनिया ट्रिटिसिना आणि पट्टेदार म्हणजे पिवळा तांबेरा पक्सिनिया स्ट्रीफॉर्मिस; तिन्हींत रंगीत बीजाणूंच्या भुकटीसारख्या पुटकुळ्या पृष्ठभाग फोडून बाहेर येतात. आल्टरनॅरीया पानांचा करपा घडवते, अस्टीलॅगो मोकळी काणी, आणि फ्युजॅरियम ओंबीचा करपा व मर.