MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 58 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — ब्रायोफायटा. हे टोपणनाव प्राणिसृष्टीतील उभयचरांच्या उपमेवरून आले आहे : बेडकासारखे उभयचर जमिनीवर राहतात, पण प्रजननासाठी त्यांना पाण्याकडे परतावेच लागते. शेवाळे, यकृतका आणि हॉर्नवर्ट यांचा समावेश असलेल्या ब्रायोफायटा विभागाला हेच नाव नेमक्या याच कारणाने शोभते. या वनस्पती भूचर आहेत : त्या माती, खडक, झाडाची साल आणि भिंतींवर, पाण्याबाहेर वाढतात, आणि उघड्या पृष्ठभागांवर पाय रोवणाऱ्या पहिल्या वनस्पतींपैकी त्या असतात. पण त्यांचे लैंगिक प्रजनन आजही पाण्याशी बांधलेले आहे, कारण त्या निर्माण करणारे पुंगंतुक कशाभिकायुक्त असतात आणि अंडपेशीपर्यंत पोहोचण्यासाठी त्यांना प्रत्यक्ष पोहतच जावे लागते — आणि ते केवळ पाण्याच्या अखंड पातळ थरातूनच शक्य होते. असा थर पाऊस, दव किंवा सावलीतल्या दमट जागेतील ओलावा पुरवतो. तो नसेल तर फलन घडूच शकत नाही, म्हणजे ब्रायोफायटा वनस्पती कोरड्या काळात तग धरू शकते, पण आपले जीवनचक्र त्या काळात पूर्ण करू शकत नाही. आणखी दोन वैशिष्ट्ये ही अर्ध्या वाटेवरची स्थिती अधिक ठळक करतात. त्यांच्यात खऱ्या अर्थाने संवहनी ऊती नाहीत — पाणी वर खेचणाऱ्या जलवाहिन्या नाहीत आणि अन्न वाटणाऱ्या अन्नवाहिन्याही नाहीत — म्हणून पाणी मुख्यतः केशाकर्षणाने वनस्पतीच्या पृष्ठभागावरून व कणांमधून पसरते, आणि त्यामुळे संपूर्ण शरीर लहान व जमिनीलगतच राहावे लागते. दुसरे म्हणजे त्यांना शरीररचनेच्या अर्थाने खरी मुळे, खोड व पाने नसतात; त्यांची जागा धाग्यासारखे मूलाभ घेतात, जे केवळ आधार देतात. त्यांची प्रभावी, हिरवी व स्वतंत्रपणे जगणारी अवस्था म्हणजे गंतुकधारी अवस्था असते, आणि बीजाणू निर्माण करणारी बीजाणूधारी अवस्था तिच्यावरच चिकटून व तिच्या अन्नावर अवलंबून राहते — म्हणजे त्यांच्या वरच्या प्रत्येक गटात जे असते त्याच्या नेमके उलट. जमिनीवरचे जगणे आणि पाण्यातले प्रजनन ही जोडी म्हणजेच उभयचर स्थिती.

• (2)टेरिडोफायटा — टेरिडोफायटा — म्हणजे नेचे व त्यांचे नातलग — यांनाही फलनासाठी पाणी लागतेच, कारण त्यांचे पुंगंतुकही तसेच पोहत जातात; ही समान गरजच या पर्यायाला तिन्ही चुकीच्या पर्यायांतला सर्वात समर्थनीय पर्याय बनवते. फरक मात्र बाकी सगळ्या गोष्टींत आहे. टेरिडोफायटांत खऱ्या संवहनी ऊती असतात — जलवाहिन्या व अन्नवाहिन्या — आणि खरी मुळे, खोड व पाने असतात; म्हणूनच त्या उंच उभ्या राहू शकतात आणि कार्बनी युगातील जंगलांत त्यांचेच वर्चस्व होते. शिवाय त्यांच्यात मोठी व स्वतंत्र वनस्पती म्हणजे बीजाणूधारी अवस्था असते, तर गंतुकधारी अवस्था आकसून एका लहानशा स्वतंत्र पर्णाभात उरते. त्यांचे रूढ वर्णन 'पहिल्या खऱ्या संवहनी भूवनस्पती' असे आहे, आणि उभयचराचे बिरुद त्या गटाचे आहे ज्याच्याकडे पाण्यापासूनचे स्वातंत्र्य तर नाहीच, पण संवहनी ऊतीही नाहीत.
• (3)अनावृत्तबीजी — अनावृत्तबीजी वनस्पतींनी प्रजननासाठीचे पाण्यावरील अवलंबित्व पूर्णपणे तोडले आहे — म्हणजे उभयचर स्थितीच्या नेमके उलट. त्यांचे पुंगंतुक पोहत जात नाहीत; ते परागकणाच्या आत बसून वाऱ्यावर स्वार होऊन बीजांडापर्यंत पोहोचतात आणि परागनलिका त्यांना थेट जागेवर पोहोचवते. म्हणून कोरड्या हवामानात, अगदी गोठवणाऱ्या थंडीतही — जिथे सूचिपर्णी वृक्षांचेच वर्चस्व असते — फलन घडू शकते. या वनस्पती पूर्णपणे संवहनी असतात, बहुवर्षायू व काष्ठमय असतात, आणि त्यांची बीजे उघडी असतात, म्हणजे फळात बंदिस्त नसतात — नावातच तेच नोंदलेले आहे. पाइन, सायकस आणि गिंको या गटात येतात.
• (4)आवृत्तबीजी — आवृत्तबीजी म्हणजे फुलझाडे, आणि सर्व गटांत त्या सर्वाधिक पूर्णपणे भूचर आहेत; म्हणून उभयचराची उपमा त्यांना सर्वात कमी लागू पडते. त्यांची बीजे अंडाशयापासून तयार होणाऱ्या फळात बंदिस्त असतात, त्यांचे परागकण वारा, पाण्याचा पृष्ठभाग, कीटक, पक्षी किंवा वटवाघळांमार्फत वाहून नेले जातात, आणि त्यांच्यातील द्विनिषेचनातून भ्रूणासोबत पोषक भ्रूणपोषही तयार होतो. वनस्पतींच्या कोणत्याही गटापेक्षा अधिक कार्यक्षम वहन ऊती त्यांच्याकडे आहे — जलवाहिन्यांत वाहिन्या आणि अन्नवाहिन्यांत सहचर पेशींसह चाळणनलिका — आणि आज पृथ्वीवरील जवळपास प्रत्येक भूअधिवासावर त्यांचेच वर्चस्व असण्यामागचे तेही एक कारण आहे.

वनस्पतीसृष्टीची मांडणी पाण्यापासून दूर जाणाऱ्या पायऱ्यांची एक मालिका म्हणून करता येते, आणि प्रत्येक विभाग त्या स्वातंत्र्याची एक अधिक पायरी दाखवतो. शैवाल संपूर्णपणे जलचर असते. ब्रायोफायटा जमिनीवर पाऊल टाकते, पण प्रजननातली पाण्याची गरज तशीच ठेवते; तिच्याकडे संवहनी ऊती नाहीत आणि खरी मुळे, खोड व पानेही नाहीत, आणि तिचे हिरवे शरीर म्हणजे एकगुणित गंतुकधारी अवस्था असून द्विगुणित बीजाणूधारी अवस्था तिला चिकटून व तिच्यावर अवलंबून वाढते. टेरिडोफायटा संवहनी ऊती व खरे अवयव जोडते आणि पिढ्यांचे आलटूनपालटून येणे उलटे करते, म्हणजे बीजाणूधारी अवस्थाच प्रमुख वनस्पती बनते; तरीही तिचे कशाभिकायुक्त पुंगंतुक पोहण्यासाठी पाणी मागतातच. अनावृत्तबीजी वनस्पती ही शेवटची गरजही संपवतात, कारण त्या पुंगंतुक परागकणाच्या आत ठेवून वाहून नेतात आणि परागनलिकेतून त्याला जागेवर पोहोचवतात; शिवाय त्या भ्रूणाला बीजात सुरक्षित ठेवतात, फक्त ते बीज फळात बंदिस्त नसते. आवृत्तबीजी वनस्पती बीज फळात बंद करतात, प्राणी परागवाहकांना आकर्षित करण्याचे साधन म्हणून फूल जोडतात, आणि सर्वाधिक कार्यक्षम वहन ऊती विकसित करतात — याच तीन गोष्टी मिळून भूवनस्पतींवरील त्यांचे वर्चस्व स्पष्ट करतात. ही मालिका 'पाण्यातून सुटका' अशी गोष्ट म्हणून वाचली, की प्रत्येक गटाचे वैशिष्ट्य त्याच्या क्रमातील जागेवरूनच निघते, आणि ब्रायोफायटा नेमकी उभयचर पायरी ठरते.

एमपीएससीचे जीवशास्त्राचे प्रश्न टोपणनावे, 'पहिली व एकमेव' अशी वैशिष्ट्ये आणि व्याख्येतले गुणधर्म यांना पसंती देतात, कारण यांपैकी प्रत्येक गोष्ट एका ओळीत तपासता येते : वनस्पतीसृष्टीचे उभयचर, पहिल्या खऱ्या भूवनस्पती, उघड्या बीजांच्या वनस्पती, संवहनी अबीजी वनस्पती. अशी बिरुदे उपयोगी ठरतात ती फक्त तेव्हा, जेव्हा बिरुदासोबत त्यामागचे कारणही लक्षात असते; कारण आयोगाचे चुकीचे पर्याय नेहमी शेजारच्या गटांतून निवडलेले असतात आणि ते कारणाचा काही भाग वाटून घेतात — इथे टेरिडोफायटा, जी पाण्याची गरज वाटून घेते पण संवहनी ऊतीचा अभाव वाटून घेत नाही. विश्वासार्ह पद्धत म्हणजे वनस्पती विभागांचा क्रम पक्का करून प्रत्येकाला आधीच्या विभागापासून वेगळे करणारे एकच वैशिष्ट्य जोडून ठेवणे; मग कोणतेही टोपणनाव नुसते आठवण्याऐवजी तर्काने पुन्हा उभे करता येते. हाच क्रम पिढ्यांचे आलटूनपालटून येणे, कोणत्या गटात एकगुणित अवस्था प्रमुख असते, आणि बीज व फळ प्रथम कोठे दिसते या प्रश्नांचीही उत्तरे देतो.

• ब्रायोफायटा विभागातील वनस्पतींना वनस्पतीसृष्टीचे उभयचर म्हणतात, कारण त्या जमिनीवर वाढतात पण फलनासाठी त्यांना पाण्याचा पातळ थर लागतो — त्यांचे कशाभिकायुक्त पुंगंतुक अंडपेशीपर्यंत पोहतच जातात.
• त्यांच्यात खऱ्या संवहनी ऊती तसेच खरी मुळे, खोड व पाने नसतात; आधारासाठी धाग्यासारखे मूलाभ असतात, आणि म्हणूनच त्यांचा आकार लहान राहतो व अधिवास दमट, सावलीचाच असतो.
• ब्रायोफायटांत प्रभावी, हिरवी व स्वतंत्र अवस्था गंतुकधारी असते, तर बीजाणूधारी अवस्था तिला चिकटून व तिच्या अन्नावर अवलंबून राहते — टेरिडोफायटा व त्यावरील सर्व गटांतील रचनेच्या नेमके उलट.
• टेरिडोफायटा या खऱ्या संवहनी ऊती आणि खरी मुळे, खोड व पाने असलेल्या पहिल्या वनस्पती आहेत आणि त्यांच्यात बीजाणूधारी अवस्था प्रमुख असते; तरीही फलनासाठी त्यांनाही पाणी लागतेच.
• अनावृत्तबीजी वनस्पतींची बीजे उघडी असतात आणि परागकण वाऱ्याने वाहून नेले जातात, म्हणून फलनासाठी त्या पाण्यावर अवलंबून नाहीत; तर आवृत्तबीजी वनस्पती बीज फळात बंद करतात आणि प्राणी परागवहनासाठी फूल जोडतात.

• टेरिडोफायटा निवडणे कारण त्यांनाही फलनासाठी पाणी लागते, तर उभयचराचे बिरुद त्या गटाचे आहे ज्याच्याकडे शिवाय संवहनी ऊती व खरे अवयवही नाहीत
• भूवनस्पती म्हणजे ती पाण्यापासून स्वतंत्र असलीच पाहिजे असे मानणे, तर ब्रायोफायटांचे जीवनचक्र पाण्याच्या थराशिवाय पूर्णच होत नाही
• ब्रायोफायटांत प्रमुख अवस्था गंतुकधारी असते हे विसरणे — ही रचना त्यांच्या वरच्या प्रत्येक गटाच्या उलट आहे
• अनावृत्तबीजींचे उघडे बीज म्हणजे बीजच नसणे असे समजणे, तर फरक बीज असण्या-नसण्याचा नसून ते फळात बंदिस्त आहे की नाही याचा आहे

वनस्पतींचे वर्गीकरण एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत टोपणनाव किंवा व्याख्येतले वैशिष्ट्य आठवण्याच्या रूपात येते — वनस्पतीसृष्टीचे उभयचर, संवहनी अबीजी वनस्पती, उघड्या बीजांच्या वनस्पती — आणि एखादे वैशिष्ट्य प्रथम कोणत्या गटात दिसते असे विचारणाऱ्या आखूड तुलनाप्रश्नांच्या रूपातही. चुकीचे पर्याय क्रमातल्या लगतच्या विभागांतूनच घेतलेले असतात, म्हणून ज्याने विभाग एक क्रमबद्ध मालिका म्हणून आणि प्रत्येकाला एकेक वेगळे करणारे वैशिष्ट्य जोडून शिकले आहे, त्याला टोपणनावे स्वतंत्रपणे पाठ करावी लागत नाहीत. सोबतीचे प्रश्न पिढ्यांच्या आलटूनपालटून येण्यावर, स्फॅग्नमच्या आर्थिक उपयोगांवर आणि बीज, फळ व फूल या मालिकेत प्रथम कोठे अवतरतात यावर येण्याची अपेक्षा ठेवावी.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  ब्रायोफायटा विभागातील वनस्पतींच्या जीवनचक्रात पुढीलपैकी कोणती अवस्था प्रमुख असते ?

  • (a)एकगुणित गंतुकधारी अवस्था
  • (b)द्विगुणित बीजाणूधारी अवस्था
  • (c)युग्मनज
  • (d)पर्णाभ

  उत्तर(a) एकगुणित गंतुकधारी अवस्था — शेवाळ किंवा यकृतकेचे हिरवे शरीर हीच गंतुकधारी अवस्था असते, आणि बीजाणू निर्माण करणारी बीजाणूधारी अवस्था तिला चिकटून वाढते व अन्नासाठी तिच्यावरच अवलंबून राहते. टेरिडोफायटा व त्यावरील सर्व वनस्पतींत हे उलटे होते आणि बीजाणूधारी अवस्थाच स्वतंत्र प्रमुख वनस्पती बनते; पर्णाभ ही नेच्याची आकसलेली गंतुकधारी अवस्था आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  खऱ्या संवहनी ऊतींसह खरी मुळे, खोड व पाने विकसित करणारा पहिला वनस्पती गट पुढीलपैकी कोणता ?

  • (a)शैवाल
  • (b)ब्रायोफायटा
  • (c)टेरिडोफायटा
  • (d)अनावृत्तबीजी

  उत्तर(c) टेरिडोफायटा — नेचे व त्यांचे नातलग हे जलवाहिन्या व अन्नवाहिन्या असलेले आणि खरी मुळे, खोड व पाने असलेले पहिले वनस्पती गट आहेत; म्हणूनच त्यांना संवहनी अबीजी वनस्पती म्हणतात आणि म्हणूनच कार्बनी युगातील जंगलांत त्या वृक्षाएवढ्या उंच वाढू शकल्या. फलनासाठी त्यांना पाणी लागतेच, आणि हे अवलंबित्व अखेर अनावृत्तबीजी वनस्पतींनी वाऱ्याने वाहून नेल्या जाणाऱ्या परागकणांद्वारे तोडले.