MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 50 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — विषमता. या रिकाम्या जागेचे उत्तर वाक्याचा उत्तरार्ध स्वतःच ठरवून टाकतो : ज्या समाजात मूठभर व्यक्तींजवळ अमाप पैसा असतो, त्या समाजाचे उत्पन्न वितरण एका बाजूला कललेले असते — एकूण उत्पन्नाचा फार मोठा हिस्सा फार थोड्या लोकांच्या हातात असतो. अशा वाटपाचे नाव विषमता, आणि 'आत्यंतिक विषमता' ही जोडी नेमकी तीच स्थिती सांगते. इथे लक्षात घेण्याजोगी गोष्ट अशी की वाक्य उत्पन्नाच्या प्रमाणाविषयी नाही तर त्याच्या वाटपाविषयी आहे : देशात एकूण किती उत्पन्न आहे हा प्रश्न वेगळा, आणि ते उत्पन्न लोकांमध्ये कसे वाटले गेले आहे हा प्रश्न वेगळा. रिकामी जागा दुसऱ्या प्रश्नाची आहे, आणि चारपैकी फक्त एकच शब्द वाटपाचा आकार सांगणारा आहे. आकडेवारीच्या भाषेत हीच विषमता ओळखता येते : जवळजवळ प्रत्येक समाजात उत्पन्नाचे वाटप उजवीकडे लांबलेले असते — बहुसंख्य कमावते खालच्या टोकाजवळ दाटीवाटीने असतात आणि थोड्या फार मोठ्या उत्पन्नांची लांब, विरळ शेपूट उजवीकडे पसरत जाते. त्या मोजक्या मोठ्या उत्पन्नांमुळे सरासरी उत्पन्न वर ओढले जाते आणि ते मध्यगेच्या बऱ्याच वर जाऊन बसते. सरासरी व मध्यगा यांच्यातील हेच अंतर विषमतेची अंकगणितीय खूण आहे, आणि म्हणूनच दरडोई उत्पन्न वाढत असतानाही सामान्य कुटुंबाला काहीच फरक जाणवत नाही असे घडू शकते. या कल्पनेवर उभे राहिलेले मापनाचे साधन म्हणजे लॉरेन्झ वक्र, जो लोकसंख्येच्या संचयी प्रमाणासमोर उत्पन्नाचे संचयी प्रमाण मांडतो, आणि त्यातून निघणारा जिनी गुणांक : पूर्ण समान वाटप सरळ कर्णरेषा काढते व त्याचा गुणांक शून्य असतो, तर वाटप जेवढे अधिक विषम तेवढा वक्र त्या कर्णरेषेपासून अधिक खाली झुकतो आणि गुणांक एकाकडे सरकतो. वरच्या टोकाला संपत्ती एकवटवणारा गुणधर्म कोणता, एवढाच प्रश्न आहे, आणि तो सांगणारा एकमेव शब्द विषमता आहे.

• (1)समानता — समानता हा वाक्याच्या उर्वरित भागाचा नेमका उलट अर्थ आहे. उत्पन्न समानपणे वाटले गेले असते तर मूठभर व्यक्तींजवळ अमाप पैसा असण्याचा प्रश्नच आला नसता — प्रत्येकाचा हिस्सा सारखा असता, लॉरेन्झ वक्र पूर्ण समानतेच्या कर्णरेषेवरच पडला असता आणि जिनी गुणांक शून्य आला असता. रिकाम्या जागेत समानता भरली की वाक्य स्वतःच्याच उत्तरार्धाशी विसंगत होते, आणि रिकाम्या जागेच्या प्रश्नात उत्तर चुकीचे आहे हे तपासण्याची हीच सर्वात स्वच्छ कसोटी आहे : शब्द भरून पूर्ण वाक्य पुन्हा वाचावे आणि ते स्वतःशी विसंगत होते का ते पाहावे.
• (3)कमतरता — कमतरता ही प्रमाणातील तुटीविषयीची गोष्ट आहे, वाटपाच्या आकाराविषयीची नाही. एखाद्या समाजात एकूण उत्पन्नाची कमतरता असूनही ते जे काही आहे ते बऱ्यापैकी समानपणे वाटले जाऊ शकते, आणि उलट कोणतीही कमतरता नसतानाही त्यातला बहुतांश भाग मोजक्या लोकांजवळ राहू शकतो — वाक्य नेमकी दुसरीच परिस्थिती वर्णन करते. शिवाय 'उत्पन्न वितरणातील कमतरता' ही जोडीच अर्थपूर्ण होत नाही, कारण वितरण ही तुटवडा पडणारी वस्तू नाही; तुटवडा पडतो तो उत्पन्नाचा, आणि त्याचे वर्णन वेगळ्या वाक्याने करावे लागते.
• (4)विपुलता — विपुलताही उत्पन्नाच्या एकूण प्रमाणाविषयी बोलते, लोकसंख्येत त्याचा पसारा कसा आहे याविषयी नाही; आणि एखादा समाज विपुल असूनही उत्पन्नाचे वाटप बऱ्यापैकी सम ठेवू शकतो — उच्च दरडोई उत्पन्न व मर्यादित विषमता अनेक देशांत एकत्र नांदताना दिसतात. रिकाम्या जागेत हा शब्द भरून वाक्य पुन्हा वाचले की विसंगती उघड होते : 'उत्पन्न वितरणात आत्यंतिक विपुलता' म्हणजे उत्पन्न पुष्कळ आहे एवढेच, आणि त्यातून वाक्य जो प्रश्न विचारते तो — एवढा मोठा हिस्सा मूठभर लोकांजवळ का — पूर्णपणे अनुत्तरितच राहतो.

एखाद्या देशाच्या उत्पन्नाविषयी दोन अगदी वेगळे प्रश्न विचारता येतात : ते किती आहे, आणि ते कसे वाटले गेले आहे. पहिल्याचे उत्तर राष्ट्रीय उत्पन्न व दरडोई उत्पन्नासारख्या एकत्रित राशी देतात; दुसऱ्यासाठी वाटपाची साधने लागतात. निरीक्षणाची सुरुवात अशी की ज्या प्रत्येक समाजाची आकडेवारी उपलब्ध आहे तिथे उत्पन्नाचे वाटप उजवीकडे लांबलेले आढळते. उत्पन्नांचा आलेख झपाट्याने वर चढतो, डावीकडेच त्याचे शिखर येते, आणि मग उच्च उत्पन्न असणाऱ्यांची लांब शेपूट उजवीकडे रेंगाळत जाते; त्यामुळे अंकगणितीय सरासरी मध्यगेच्या वर ओढली जाते आणि ती कोणाही विशिष्ट माणसाचे वर्णन करत नाही. अर्थशास्त्रज्ञ ही विषमता लॉरेन्झ वक्राने मांडतात, जो लोकसंख्या गरिबातल्या गरिबापासून श्रीमंतापर्यंत क्रमाने लावून त्यांना मिळणाऱ्या उत्पन्नाचे संचयी प्रमाण त्यांच्या संचयी प्रमाणासमोर आखतो; पूर्ण समानता पंचेचाळीस अंशांची कर्णरेषा काढते आणि खरी वाटपे तिच्याखाली झुकतात. जिनी गुणांक त्या झुकण्याचा आकार मोजतो आणि तो पूर्ण समानतेला शून्य ते एकाच व्यक्तीजवळ सर्व उत्पन्न असेल तेव्हा एक असा चालतो. यांच्या जोडीने दशमक व पंचमक गुणोत्तरे आणि वरच्या ठरावीक टक्के लोकांचा हिस्सा हीही वर्णनाची साधने वापरली जातात.

उत्पन्न वितरणावरील एमपीएससीचे प्रश्न बहुधा दोन प्रकारचे असतात : एक तर लॉरेन्झ वक्र व जिनी गुणांकाचे वाचन तपासणारे तांत्रिक प्रश्न, आणि दुसरे या प्रश्नासारखे संकल्पनेचा नेमका शब्द तपासणारे रिकाम्या जागेचे प्रश्न. दुसऱ्या प्रकाराची सोपी पण खात्रीशीर पद्धत म्हणजे रिकाम्या जागेत प्रत्येक पर्याय भरून पूर्ण वाक्य मोठ्याने वाचल्यासारखे वाचणे, कारण चुकीचे पर्याय वाक्याच्याच दुसऱ्या भागाशी विसंगत होतात आणि ती विसंगती कानाला लगेच जाणवते. या प्रश्नात आणखी एक भेद तपासला जात आहे — प्रमाण विरुद्ध वाटप. चारपैकी दोन पर्याय, कमतरता व विपुलता, उत्पन्न किती आहे याविषयी बोलतात, आणि उरलेले दोन, समानता व विषमता, ते कसे वाटले गेले याविषयी. वाक्य वाटपाविषयी असल्याने आधीच अर्धे पर्याय गळून पडतात, आणि उरलेल्या दोहोंतून दिशा ठरवायला वाक्याचा उत्तरार्ध पुरतो.

• ज्या प्रत्येक समाजाची आकडेवारी उपलब्ध आहे तिथे उत्पन्नाचे वाटप उजवीकडे लांबलेले आढळते : बहुसंख्य कमावते खालच्या टोकाजवळ दाटलेले असतात आणि उच्च उत्पन्नांची लांब शेपूट अंकगणितीय सरासरीला मध्यगेच्या वर ओढते.
• लॉरेन्झ वक्र लोकसंख्येच्या संचयी प्रमाणासमोर उत्पन्नाचे संचयी प्रमाण मांडतो; पूर्ण समानता ही पंचेचाळीस अंशांची कर्णरेषा असते आणि वक्र तिच्याखाली जेवढा अधिक झुकेल तेवढे वाटप अधिक विषम.
• जिनी गुणांक लॉरेन्झ वक्रावरून काढला जातो आणि तो शून्य — जिथे प्रत्येकाचा हिस्सा सारखा — ते एक — जिथे संपूर्ण उत्पन्न एकाच घटकाजवळ — या दरम्यान चालतो.
• या विषमतेमुळेच दरडोई सरासरी उत्पन्न वाढत असतानाही सामान्य कुटुंबाचे उत्पन्न जागच्या जागी राहू शकते, आणि म्हणूनच एकत्रित वाढीच्या आकड्यांसोबत वाटपाची मापेही स्वतंत्रपणे सांगितली जातात.
• कुझनेट्स यांची मांडणी असे सुचवते की औद्योगिकीकरणाबरोबर विषमता उलट्या इंग्रजी 'U' च्या आकाराने बदलते — सुरुवातीच्या टप्प्यात वाढते आणि नंतर घटते — आणि काळानुसार विषमतेतील बदलाची चर्चा करण्याची ती एक प्रमाणभूत चौकट आहे.

• उत्पन्नाचे एकूण प्रमाण सांगणारे शब्द आणि त्याच्या वाटपाचा आकार सांगणारे शब्द एकाच पातळीवर मानणे — कमतरता व विपुलता पहिल्या गटातील आहेत, समानता व विषमता दुसऱ्या
• रिकाम्या जागेत शब्द भरून पूर्ण वाक्य पुन्हा न वाचणे, ज्यामुळे वाक्याच्या उत्तरार्धाशी होणारी उघड विसंगती लक्षात येत नाही
• सरासरी उत्पन्न वाढले म्हणजे सर्वसामान्यांचे उत्पन्न वाढले असे मानणे, तर विषम वाटपात सरासरी वरच्या टोकामुळे वर ओढली जाते
• जिनी गुणांकाची दिशा उलटी लक्षात ठेवणे — शून्य म्हणजे पूर्ण समानता आणि एक म्हणजे पूर्ण विषमता, याच्या उलट नाही

उत्पन्न वितरणावर एमपीएससी संकल्पनेचा नेमका शब्द विचारणारे रिकाम्या जागेचे प्रश्न आणि मापनाची साधने तपासणारे प्रश्न असे दोन्ही प्रकार विचारते. साधनांवरील प्रश्न बहुतेक वेळा लॉरेन्झ वक्राचा आकार किंवा जिनी गुणांकाच्या टोकाच्या मूल्यांचा अर्थ यांवर फिरतात, आणि चुकीचे पर्याय गुणांकाची दिशा उलटी करून किंवा विषमतेच्या मापाला दारिद्र्याचे माप म्हणून पुढे करून बनवले जातात. म्हणून तयारीत विषमतेची मापे आणि दारिद्र्याची मापे या दोन याद्या स्वतंत्र ठेवाव्यात — पहिली संपूर्ण वाटपाविषयी बोलते तर दुसरी केवळ ठरावीक रेषेखालील लोकांविषयी — कारण प्रश्न नेमका यांपैकी कोणत्या यादीतला आहे हेच अनेकदा खरी अडचण असते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  जिनी गुणांकाचे मूल्य शून्य असल्यास ते कोणती स्थिती दर्शवते ?

  • (a)उत्पन्नाचे पूर्णपणे समान वाटप
  • (b)उत्पन्नाचे पूर्णपणे विषम वाटप
  • (c)देशात उत्पन्नच नाही
  • (d)दारिद्र्यरेषेखाली कोणीही नाही

  उत्तर(a) उत्पन्नाचे पूर्णपणे समान वाटप — जिनी गुणांक शून्य ते एक या दरम्यान चालतो; शून्य म्हणजे प्रत्येकाचा हिस्सा सारखा असून लॉरेन्झ वक्र पूर्ण समानतेच्या कर्णरेषेवरच पडतो, तर एक म्हणजे संपूर्ण उत्पन्न एकाच घटकाजवळ. हा गुणांक वाटपाचा आकार मोजतो, उत्पन्नाचे प्रमाण नव्हे, आणि दारिद्र्यरेषेखालील लोकसंख्येविषयी तो काहीच सांगत नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  उत्पन्नाच्या वाटपात सरासरी उत्पन्न मध्यगा उत्पन्नापेक्षा बरेच अधिक असल्यास त्यावरून काय सूचित होते ?

  • (a)वाटप उजवीकडे लांबलेले असून वरच्या टोकाला उत्पन्न एकवटले आहे
  • (b)वाटप पूर्णपणे समान आहे
  • (c)देशाचे एकूण उत्पन्न घटत आहे
  • (d)दरडोई उत्पन्न चुकीच्या पद्धतीने मोजले गेले आहे

  उत्तर(a) वाटप उजवीकडे लांबलेले असून वरच्या टोकाला उत्पन्न एकवटले आहे — मोजक्या फार मोठ्या उत्पन्नांची लांब शेपूट अंकगणितीय सरासरीला वर ओढते, तर मध्यगा नेमक्या मधल्या माणसाचे उत्पन्न दाखवते. या दोहोंतील अंतर जेवढे मोठे तेवढी विषमता अधिक; पूर्ण समान वाटपात सरासरी व मध्यगा जवळजवळ एकच येतात.