MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 49 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — कार्लाईल व रस्कीन्, म्हणजे थॉमस कार्लाईल आणि जॉन रस्किन. प्रश्नातील आरोप हा एकोणिसाव्या शतकातील अभिजात राजकीय अर्थशास्त्रावरील इंग्रजी हल्ल्याचे मराठी पाठ्यपुस्तकी रूप आहे : या नव्या शास्त्राने संपत्तीलाच देव बनवले, आणि कुबेर हा भारतीय परंपरेतील धनाचा स्वामी व रक्षक असल्याने संपत्ती मिळवण्याभोवती उभे राहिलेले शास्त्र म्हणजे कुबेराची पूजा करणारे शास्त्र. हा हल्ला सर्वाधिक जोराने चढवणारे दोघे म्हणजे कार्लाईल व रस्किन, आणि विशेष म्हणजे दोघेही अर्थशास्त्रज्ञ नव्हते. स्कॉटिश निबंधकार व इतिहासकार कार्लाईल यांनी 1849 च्या एका निबंधात राजकीय अर्थशास्त्राला 'निराशाजनक शास्त्र' असे नाव दिले, जे तेव्हापासून त्याला चिकटूनच राहिले; आणि त्याआधीच 'पास्ट अँड प्रेझेंट' मध्ये त्यांनी धनपूजा आणि 'रोकड-नाते' यांवर हल्ला चढवला होता — माणसांमधले इतर सर्व बंध संपून केवळ मजुरीचे देणे-घेणे उरलेल्या समाजासाठी त्यांनी वापरलेली संज्ञा. कलासमीक्षक रस्किन यांनी हा युक्तिवाद आणखी पुढे नेला — 'अन्टू धिस लास्ट' या 1860 साली निबंधरूपाने आणि 1862 साली ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध झालेल्या लेखनात. त्यात त्यांनी अर्थशास्त्रज्ञांनी उभा केलेला स्वार्थप्रेरित 'आर्थिक मानव' नाकारला आणि मूल्य हे ज्या मानवी जीवनाला आधार देते त्याच्यापासून वेगळे काढताच येत नाही असा आग्रह धरला; त्यातले सर्वाधिक उद्धृत वाक्य म्हणजे — जीवनाशिवाय दुसरी कोणतीही संपत्ती नाही. या दोघांची नावे एकत्र येतात कारण त्यांचा आक्षेप तांत्रिक नव्हता तर नैतिक व सौंदर्यशास्त्रीय होता : त्यांनी अर्थशास्त्रज्ञांचे गणित नाकारले नाही, तर केवळ संपत्तीभोवती उभे राहिलेले शास्त्र चांगल्या समाजाचे वर्णन करू शकते हेच नाकारले. रस्किन यांच्या ग्रंथाला भारतीय पुढची कहाणीही आहे : गांधींनी तो 1904 साली वाचला आणि 'सर्वोदय' या नावाने त्याचा गुजरातीत भावानुवाद केला.

• (1)रिकार्डो व माल्थस — डेव्हिड रिकार्डो व थॉमस माल्थस या टीकेचे लक्ष्य आहेत, तिचे कर्ते नव्हेत. कार्लाईल व रस्किन ज्या अभिजात राजकीय अर्थशास्त्रावर तुटून पडले त्याच्या मध्यवर्ती व्यक्ती म्हणजे हे दोघे — रिकार्डो खंडाच्या सिद्धांतासाठी, तुलनात्मक लाभासाठी व श्रममूल्य सिद्धांतासाठी, आणि माल्थस लोकसंख्या उदरनिर्वाहाच्या साधनांपेक्षा वेगाने वाढते या मांडणीसाठी. हा पर्याय खरोखर मोहात पाडणारा आहे, कारण 'निराशाजनक शास्त्र' हा वाक्प्रचार लोकप्रिय समजुतीत माल्थस यांच्या लोकसंख्येच्या भाकिताशी सातत्याने जोडला जातो; पण तो वाक्प्रचार कार्लाईल यांचा आहे आणि माल्थस त्याचे लक्ष्य होते, जनक नव्हे.
• (2)किन्स व कार्ल मार्क्स् — किन्स व मार्क्स हे दोघेही आपापल्या काळातील अर्थशास्त्रावर टीका करणारे होते, आणि म्हणूनच तिन्ही चुकीच्या पर्यायांत हा सर्वात दमदार आहे; पण त्यांपैकी कोणीही अर्थशास्त्रावर 'संपत्तीची पूजा' अशी टीका केली नाही. किन्स यांनी शास्त्राच्या आतूनच काम केले आणि 'जनरल थिअरी' मध्ये मांडले की रोजगाराविषयीचे अभिजात विवेचन हा एक विशेष प्रसंग आहे आणि अर्थव्यवस्था मोठ्या बेरोजगारीसह समतोलावर स्थिरावू शकते; त्यांचा वाद तांत्रिक होता. मार्क्स यांची राजकीय अर्थशास्त्रावरील टीका शोषण, वर्गसंबंध व भांडवलसंचयाच्या नियमांविषयी होती — म्हणजे व्यवस्थेवरची टीका, शास्त्राच्या नैतिक पायावरची साहित्यिक टीका नव्हे.
• (4)चेंबरलीन व रॉबिन्सन — एडवर्ड चेंबरलीन व जोन रॉबिन्सन पूर्णपणे वेगळ्या आणि खूप नंतरच्या चर्चेतील नावे आहेत. दोघांचेही लेखन 1933 साली प्रसिद्ध झाले — चेंबरलीन यांचे मक्तेदारीयुक्त स्पर्धेवर आणि रॉबिन्सन यांचे अपूर्ण स्पर्धेवर — आणि त्यांचे समान कर्तृत्व म्हणजे पूर्ण स्पर्धा व मक्तेदारी अशी पाठ्यपुस्तकी ताठर विभागणी मोडून, प्रत्यक्षात बहुतेक उद्योग ज्या मधल्या बाजाररूपांत काम करतात ती रूपे वर्णन करणे — उत्पादनभेद, जाहिरात आणि प्रत्येक विक्रेत्यासाठी उतरती मागणी वक्ररेषा. ही अर्थशास्त्राच्या आतील तांत्रिक सुधारणा आहे, संपत्तीपूजेचा नैतिक आरोप नव्हे.

एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यावर अभिजात राजकीय अर्थशास्त्र अर्थव्यवस्थेचे वर्णन स्वार्थप्रेरित व्यक्तींनी चालवलेली यंत्रणा असे करत होते, आणि त्या वर्णनातून मजुरी, खंड व लोकसंख्येचे असे नियम काढत होते ज्यांत नैतिक निवडीला फारशी जागा उरत नव्हती. ब्रिटनमधील त्याविरुद्धची प्रतिक्रिया मुख्यतः शास्त्राबाहेरच्या लेखकांकडून आली, आणि तिने दोन वेगळी रूपे घेतली. एक होते समाजवादी टीकेचे रूप, ज्याने अर्थशास्त्र व्यवस्थेचे वर्णन अचूक करते हे मान्य करून व्यवस्थेवरच आक्षेप घेतला. दुसरे होते कार्लाईल व रस्किन यांचे साहित्यिक व नैतिक टीकेचे रूप, ज्याने वर्णनावरच आक्षेप घेतला : माणसाला संपत्ती वाढवणारा प्राणी मानणे ही सुलभीकरणाची सोय नसून विपर्यास आहे, रोकडीचे देणे-घेणे हा माणसांमधला एकमेव बंध असू शकत नाही, आणि त्या गृहीतकावर उभारलेले शास्त्र संपत्तीच्या पूजेभोवती फिरणारा समाजच घडवेल, असा त्यांचा युक्तिवाद होता. रस्किन यांचे स्वतःचे योगदान म्हणजे हा आग्रह की संपत्तीला ती शक्य करत असलेल्या जीवनाच्या संदर्भाशिवाय अर्थच नाही, आणि राष्ट्राच्या खऱ्या हिशेबात तिथे राहणाऱ्या माणसांची अवस्थाही मोजली गेली पाहिजे.

अर्थशास्त्राच्या विचारांच्या इतिहासावरचे एमपीएससीचे प्रश्न बहुधा एक ठसठशीत वाक्प्रचार किंवा टीका घेऊन तिचा कर्ता विचारतात, आणि चुकीचे पर्याय त्याच काळातील किंवा त्याच विषयातील खऱ्याखुऱ्या मोठ्या नावांतून निवडले जातात. इथला सापळा विशेष नीट रचलेला आहे : चारही पर्यायांत खरी, मान्यताप्राप्त नावे आहेत, आणि तीन जोड्या अर्थशास्त्राच्या आतील तीन वेगवेगळ्या टप्प्यांचे प्रतिनिधित्व करतात — अभिजात, आधुनिक आणि बाजाररचनेची चर्चा — तर बरोबर जोडी अर्थशास्त्राच्या बाहेरची आहे. म्हणून उपयुक्त सवय अशी : टीकेचे स्वरूप आधी ओळखा. तांत्रिक टीका असेल तर उत्तर शास्त्राच्या आतले नाव असेल; नैतिक किंवा साहित्यिक टीका असेल तर ते बहुधा शास्त्राबाहेरचे लेखक, समाजसुधारक किंवा तत्त्वज्ञ असतील. या एका प्रश्नाने चारपैकी तीन पर्याय आधीच बाजूला पडतात.

• स्कॉटिश निबंधकार व इतिहासकार थॉमस कार्लाईल यांनी 1849 च्या एका निबंधात राजकीय अर्थशास्त्राचे वर्णन 'निराशाजनक शास्त्र' असे केले, आणि त्याआधी 'पास्ट अँड प्रेझेंट' मध्ये धनपूजा व 'रोकड-नाते' यांवर हल्ला चढवला होता.
• कलासमीक्षक व सामाजिक विचारवंत जॉन रस्किन यांनी 'अन्टू धिस लास्ट' मध्ये — 1860 साली चार निबंधांच्या रूपात आणि 1862 साली ग्रंथरूपाने — अभिजात राजकीय अर्थशास्त्रावर टीका करताना मांडले की जीवनाशिवाय दुसरी कोणतीही संपत्ती नाही.
• या दोघांची टीका तांत्रिक नसून नैतिक होती : त्यांनी अर्थशास्त्रज्ञांचे तर्कशास्त्र नाकारले नाही, तर संपत्तीच्या पाठलागाभोवती उभारलेले शास्त्र चांगल्या समाजाचे वर्णन करू शकते हेच नाकारले.
• गांधींनी 'अन्टू धिस लास्ट' 1904 साली वाचला आणि 'सर्वोदय' या नावाने त्याचा गुजरातीत भावानुवाद केला, ज्यामुळे रस्किन यांचा युक्तिवाद थेट भारतीय सामाजिक व आर्थिक विचारात आला.
• रिकार्डो व माल्थस हे या टीकेचे लक्ष्य असलेले अभिजात अर्थशास्त्रज्ञ आहेत, तर चेंबरलीन व रॉबिन्सन यांनी 1933 साली मक्तेदारीयुक्त व अपूर्ण स्पर्धेचा सिद्धांत मांडला, जी अर्थशास्त्राच्या आतील तांत्रिक सुधारणा आहे.

• 'निराशाजनक शास्त्र' हा वाक्प्रचार माल्थस यांचा मानणे, तर तो कार्लाईल यांचा आहे आणि माल्थस त्याचे लक्ष्य होते
• टीका करणारे प्रत्येक नाव अर्थशास्त्रज्ञच असेल असे गृहीत धरणे, तर या टीकेचे कर्ते साहित्यिक व कलासमीक्षक होते
• मार्क्स यांची व्यवस्थेवरील टीका आणि कार्लाईल-रस्किन यांची शास्त्राच्या नैतिक पायावरील टीका एकच समजणे
• एकाच विषयातील खरीखुरी मोठी नावे दिसताच पर्याय निवडणे, तर प्रश्न नेमकी कोणती टीका कोणी केली एवढेच विचारतो

एमपीएससी अर्थशास्त्राच्या विचारांच्या इतिहासावर सहसा तीनपैकी एका रूपात प्रश्न विचारते : प्रसिद्ध वाक्प्रचार किंवा टीका कोणाची, विशिष्ट ग्रंथ कोणाचा, आणि विशिष्ट संकल्पना कोणाची. चुकीचे पर्याय नेहमी त्याच क्षेत्रातील खरी नावे असतात, म्हणून 'हे नाव मी ऐकले आहे' एवढ्या आधारावर उत्तर देणे इथे चालत नाही. सर्वात उपयोगी तयारी म्हणजे प्रत्येक नावासमोर एक ओळखचिन्ह लिहून ठेवणे — कार्लाईल : निराशाजनक शास्त्र; रस्किन : अन्टू धिस लास्ट व सर्वोदय; माल्थस : लोकसंख्येचा सिद्धांत; रिकार्डो : खंड व तुलनात्मक लाभ; चेंबरलीन व रॉबिन्सन : 1933 आणि अपूर्ण स्पर्धा. अशा एका ओळीच्या नोंदी असल्या की या प्रकारचे प्रश्न वाचताच सुटतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  राजकीय अर्थशास्त्राला 'निराशाजनक शास्त्र' असे संबोधणारे लेखक कोण होते ?

  • (a)थॉमस माल्थस
  • (b)थॉमस कार्लाईल
  • (c)डेव्हिड रिकार्डो
  • (d)जॉन स्टुअर्ट मिल

  उत्तर(b) थॉमस कार्लाईल — या स्कॉटिश निबंधकार व इतिहासकारांनी 1849 च्या एका निबंधात हे वर्णन वापरले आणि ते तेव्हापासून अर्थशास्त्राला चिकटून राहिले. हा वाक्प्रचार लोकप्रिय समजुतीत माल्थस यांच्या लोकसंख्येच्या निराशाजनक भाकिताशी जोडला जातो, पण माल्थस या टीकेचे लक्ष्य होते, तिचे कर्ते नव्हेत; रिकार्डो व मिल हेही टीका करणारे नव्हे तर अभिजात परंपरेतील अर्थशास्त्रज्ञ होते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  महात्मा गांधींनी ज्या ग्रंथाचा 'सर्वोदय' या नावाने गुजरातीत भावानुवाद केला, तो ग्रंथ कोणाचा होता ?

  • (a)जॉन रस्किन
  • (b)लिओ टॉलस्टॉय
  • (c)हेन्री डेव्हिड थोरो
  • (d)थॉमस कार्लाईल

  उत्तर(a) जॉन रस्किन — त्यांचा 'अन्टू धिस लास्ट' हा ग्रंथ गांधींनी 1904 साली वाचला आणि 'सर्वोदय' या नावाने त्याचा गुजरातीत भावानुवाद केला; त्यातील 'जीवनाशिवाय दुसरी कोणतीही संपत्ती नाही' हा विचार गांधींच्या आर्थिक मांडणीत उतरला. टॉलस्टॉय व थोरो यांचाही गांधींवर प्रभाव होता, पण सर्वोदय हा रस्किन यांच्या ग्रंथाचा भावानुवाद आहे.