MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 4 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — नानासाहेब. 1857 च्या उठावाला एकच सरसेनापती नव्हता; प्रत्येक केंद्रात वेगळा नेता पुढे आला, आणि प्रमाणित तक्त्यात कानपूरची जोडी नानासाहेबांशी लावलेली आहे. नानासाहेब म्हणजे धोंडोपंत — शेवटचे पेशवे दुसरे बाजीराव यांचे दत्तक पुत्र — आणि वडिलांनी कंपनीशी केलेल्या तडजोडीच्या आधारावर ते कानपूरजवळच्या बिठूर येथे राहत होते. 1851 साली दुसऱ्या बाजीरावांचे निधन झाल्यावर कंपनीने दत्तक पुत्राला निवृत्तिवेतन पुढे चालू ठेवण्यास नकार दिला, आणि लंडनला पाठवलेल्या शिष्टाईसह नानासाहेबांचे सर्व अर्ज निष्फळ ठरले. जून 1857 च्या सुरुवातीला कानपूरचे शिपाई उठले तेव्हा तिथे तयार दावेदार उपलब्ध असण्याचे कारण हीच नाराजी होती : बंड करणाऱ्या पलटणींनी त्यांच्याकडे धाव घेतली आणि त्यांना पेशवा म्हणून घोषित केले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली बंडवाल्यांनी जनरल ह्यू व्हीलर यांनी युरोपीय शिबंदी व त्यांच्या कुटुंबांना जिथे एकत्र केले होते त्या तटबंदीला वेढा घातला, आणि हा वेढा कानपूरला ब्रिटिश स्मृतीत कायमचे कोरणाऱ्या दोन घटनांत संपला — नदीमार्गे सुरक्षित जाऊ देण्याच्या वचनावर शिबंदी बाहेर पडत असताना जूनअखेर सतीचौरा घाटावर झालेली कत्तल, आणि ब्रिटिश मदतफौजा जवळ येत असताना जुलैच्या मध्यावर बिबीघरात वाचलेल्या स्त्रिया व मुलांची झालेली हत्या. जुलै 1857 मध्ये हॅवलॉक यांच्या फौजेने कानपूर पुन्हा घेतले आणि तेच शहर धाक बसवणाऱ्या सूडकारवाईचेही स्थळ ठरले. नानासाहेब कधीच पकडले गेले नाहीत; गंगेच्या खोऱ्यातील उठाव मोडल्यानंतर ते नाहीसे झाले, आणि ते नेपाळच्या दिशेने निसटले असा सर्वसाधारण समज आहे. पर्याययादीतील उरलेली तिन्ही नावेही 1857 चीच खरीखुरी माणसे आहेत, आणि त्यांतले एक तर कानपूरलाच लढले; त्यामुळे 'तिथे कोण उपस्थित होते' नव्हे तर 'तिथे नेता म्हणून कोणाची घोषणा झाली' हे उमेदवाराला ठाऊक आहे का, एवढाच या प्रश्नाचा खरा कस आहे.

• (1)तात्या टोपे — या पानावरचा सर्वाधिक बचाव करता येणारा चुकीचा पर्याय तात्या टोपे हाच आहे, कारण त्यांनी कानपूरला खरोखरच सेनापतिपद सांभाळले — पण नानासाहेबांचे सेनापती म्हणून. रामचंद्र पांडुरंग टोपे हे बिठूर येथील नानासाहेबांचे निकटचे सहकारी होते आणि रणांगणावर त्यांच्या फौजांचे नेतृत्व त्यांनी केले, यात 1857 च्या उत्तरार्धात कानपूर पुन्हा जिंकण्याच्या प्रयत्नाचाही समावेश आहे. मात्र ते सेनापती होते; कानपूरचा उठाव ज्यांच्या नावाने उभारला गेला ते नेते नव्हेत — शिपायांनी पेशवा म्हणून नानासाहेबांची घोषणा केली. तात्या टोपे यांची स्वतःची कीर्ती त्यानंतरच्या कामगिरीवर उभी आहे : राणी लक्ष्मीबाईंना जाऊन मिळण्यासाठीची मोहीम, जून 1858 मधील ग्वाल्हेरचा ताबा, आणि मध्य भारतातील प्रदीर्घ गनिमी लढा, जो एप्रिल 1859 मध्ये त्यांच्या अटकेने व फाशीने संपला.
• (2)अझीमउल्ला — अझीमउल्ला खान हे नानासाहेबांचे दिवाण व राजकीय सल्लागार होते, आणि कानपूरची तक्रार इतक्या धारदारपणे मांडली गेली याचे कारणही तेच आहेत : पेशव्यांच्या निवृत्तिवेतनावरील नानासाहेबांचा दावा कंपनीच्या संचालकांपुढे मांडण्यासाठी त्यांना इंग्लंडला पाठवण्यात आले होते, आणि ते अपयशी व कडवट होऊन परतले. कानपूरच्या कथेतील ते खरेखुरे व महत्त्वाचे पात्र आहेत, आणि तिथल्या उठावातील मुत्सद्देगिरी व पत्रव्यवहाराचे श्रेय त्यांना वारंवार दिले जाते. पण त्यांनी हे सर्व नानासाहेबांच्या वतीने केले, स्वतःच्या नावाने नाही, आणि कोणतीही नोंद त्यांना कानपूरच्या उठावाचे नेते म्हणून सादर करत नाही — सल्लागार आणि घोषित नेता यांतील हाच फरक हा पर्याय तपासतो.
• (4)मौलवी अहमदउल्ला — फैजाबादचे मौलवी अहमदउल्ला शाह हे उठावाच्या पूर्णपणे वेगळ्या केंद्राचे आहेत. अवधमधील उठावाच्या अग्रगण्य नेत्यांपैकी ते एक होते, लखनौभोवतीच्या लढायांत ते आघाडीवर होते, आणि ब्रिटिशांनी ज्या मोजक्या बंडखोर सेनानींना गंभीर लष्करी बुद्धिमत्तेचे मानले त्यांपैकी ते एक होते; जून 1858 मध्ये ते मारले गेले. कानपूरविषयीच्या पर्याययादीत त्यांना ठेवणे म्हणजे उमेदवाराच्या डोक्यात 1857 च्या केंद्रांचा नकाशा तयार आहे का हे तपासणे — दिल्ली : बहादूरशाह जफर, सेनापती बख्त खान; लखनौ : बेगम हजरत महल, सोबत फैजाबादचे मौलवी; झाशी : राणी लक्ष्मीबाई; बरेली : खान बहादूर खान; बिहार : कुंवरसिंह; आणि कानपूर : नानासाहेब.

1857 च्या उठावाला एकसंध नेतृत्व नव्हते, आणि प्रत्येक केंद्रातले नेतृत्व कंपनीच्या धोरणाविरुद्ध आधीपासून विशिष्ट तक्रार असलेल्या व्यक्तीकडून आले — म्हणूनच ही केंद्रे नावांची यादी म्हणून पाठ करण्याऐवजी तक्ता म्हणून शिकता येतात. निवृत्तिवेतनाच्या प्रश्नाने नेता पुरवल्याचे सर्वांत स्वच्छ उदाहरण कानपूर आहे : दुसऱ्या बाजीरावांचे निवृत्तिवेतन त्यांच्या दत्तक पुत्राला पुढे चालू ठेवण्यास दिलेल्या नकारानेच नानासाहेबांना दावा आणि कारण दोन्ही दिले. झाशी हे दत्तक-वारसा नामंजूर करणाऱ्या तत्त्वाचे (डॉक्ट्रीन ऑफ लॅप्स) सर्वांत स्वच्छ उदाहरण, अवध हे 1856 साली गैरकारभाराच्या सबबीवर थेट खालसा करण्याचे, आणि दिल्ली हे मुघल पदवीच निकालात काढण्याच्या निर्णयाचे. वैयक्तिक नावांपेक्षा हा साचा अधिक महत्त्वाचा आहे, कारण उठाव दिल्लीपासून दुआबमार्गे अवध व बुंदेलखंडापर्यंतच्या पट्ट्यात सर्वाधिक तीव्र का होता आणि असे वंचित दावेदार जिथे नव्हते तिथे तो क्षीण का राहिला, हे तोच साचा उलगडतो.

एमपीएससी 1857 चा उठाव जोडण्याचा अभ्यास म्हणून विचारते : प्रश्नात स्थळ आणि पर्यायांत चार नेते, किंवा नेमके उलट. कानपूरची आवृत्ती इतरांपेक्षा अवघड ठरते ती याच कारणाने की तिच्या चारपैकी दोन पर्याय — नानासाहेब व तात्या टोपे — दोघेही कानपूरलाच होते, त्यामुळे नाव आणि शहर यांची जोडी जुळवून भागत नाही; त्या दोघांतील नाते ठाऊक असावे लागते. भरवशाची तयारी म्हणजे केंद्रवार तक्ता : नेता, नेता व सेनापती वेगळे असतील तर दोन्ही, तक्रार, आणि ते केंद्र पडण्याची तारीख — सोबत नेत्यांचे पुढे काय झाले हेही, कारण कोण निसटले, कोणाला फाशी झाली व कधी हेही एमपीएससी विचारते. इथे महाराष्ट्राचा दुवा जोडून ठेवणे उपयुक्त आहे : नानासाहेब, तात्या टोपे व राणी लक्ष्मीबाई हे तिघेही बिठूरच्या पेशवाई वर्तुळातले, म्हणूनच महाराष्ट्राचा आयोग त्यांच्याकडे वारंवार परततो. 1857 चे प्रकरण कारणे व परिणाम या अंगानेही विचारले जात असल्याने, कानपूरच्या कथेला दोन्ही बाजूंनी जोडून ठेवावे — तिला जन्म देणारे धोरण, म्हणजे निवृत्तिवेतन व पदवीसाठी दत्तकविधान न मानण्याची भूमिका, आणि उठावानंतरचा परिणाम, म्हणजे 1858 च्या कायद्याने भारताचा कारभार कंपनीकडून राजसत्तेकडे जाणे.

• नानासाहेब (धोंडोपंत) हे शेवटचे पेशवे दुसरे बाजीराव यांचे दत्तक पुत्र होते आणि कानपूरजवळच्या बिठूर येथे राहत होते; वडिलांचे निवृत्तिवेतन दत्तक पुत्राला पुढे चालू ठेवण्यास कंपनीने दिलेला नकार ही त्यांची मुख्य तक्रार होती.
• जून 1857 मध्ये कानपूरला उठलेल्या शिपायांनी नानासाहेबांना पेशवा म्हणून घोषित केले आणि जनरल ह्यू व्हीलर यांच्या शिबंदीच्या तटबंदीला वेढा घातला.
• हा वेढा शिबंदी बाहेर पडत असताना सतीचौरा घाटावर आणि जुलै 1857 मध्ये बिबीघरात झालेल्या कत्तलींत संपला; जुलै 1857 मध्येच हॅवलॉक यांच्या मदतफौजेने कानपूर पुन्हा ताब्यात घेतले.
• नानासाहेबांचे सेनापती तात्या टोपे यांनी पुढे मध्य भारतात मोहीम चालवली, जून 1858 मध्ये राणी लक्ष्मीबाईंसह ग्वाल्हेर घेतले, आणि एप्रिल 1859 मध्ये पकडले जाऊन त्यांना फाशी देण्यात आली.
• नानासाहेब कधीच पकडले गेले नाहीत; गंगेच्या खोऱ्यातील उठाव मोडल्यानंतर ते नेपाळच्या दिशेने निसटले असे मानले जाते.

• तात्या टोपे कानपूरला लढले म्हणून त्यांचीच निवड करणे — ते नानासाहेबांचे सेनापती होते, तर तिथे नेता म्हणून घोषणा नानासाहेबांची झाली
• मौलवी अहमदउल्ला शाह व बेगम हजरत महल यांच्यासह अवधचे नेतृत्व कानपूरविषयीच्या प्रश्नात मिसळणे
• अझीमउल्ला खान यांची सल्लागार व दूत म्हणूनची भूमिका हेच उठावाचे नेतृत्व मानणे

एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत 1857 वरील प्रश्न जवळजवळ नेहमीच एकास-एक जोडणीचे असतात — केंद्र व त्याचा नेता, नेता व त्याचा शेवट, तारीख व त्या दिवशीची घटना — आणि अवघडपणा एकाच केंद्रातील दोन व्यक्ती एकाच पर्याययादीत घालून निर्माण केला जातो. सम्राट वा पेशवा म्हणून घोषणा कोणाची झाली आणि फौजांचे नेतृत्व कोणी केले असा भेद करणारे, तसेच नेत्याला त्याच्या मृत्यूवर्षाशी जोडणारे पुढचे प्रश्न अपेक्षित धरावेत. 1857 च्या नेतृत्वाचा मोठा भाग महाराष्ट्राशी जोडलेला असल्याने, राज्याचा आयोग अवध किंवा बिहारच्या व्यक्तींपेक्षा नानासाहेब, तात्या टोपे व राणी लक्ष्मीबाई यांच्याकडे अधिक वेळा परततो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1857 च्या उठावात नानासाहेबांच्या फौजांचे सेनापतिपद भूषवणारे तात्या टोपे अखेर कोणत्या वर्षी पकडले जाऊन त्यांना फाशी देण्यात आली ?

  • (a)1857
  • (b)1858
  • (c)1859
  • (d)1861

  उत्तर(c) 1859 — जून 1858 मध्ये ग्वाल्हेर पडल्यानंतरही तात्या टोपे यांनी मध्य भारतात गनिमी लढा चालू ठेवला, आणि एप्रिल 1859 मध्ये ते पकडले जाऊन त्यांना फाशी देण्यात आली. झाशीच्या राणींचे निधन जून 1858 मध्ये ग्वाल्हेरच्या लढाईतच झाले होते, आणि तोवर गंगेच्या खोऱ्यातील उठाव बहुतांशी मोडून काढला गेला होता.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1857 च्या उठावात अवधमधील लखनौ येथील नेतृत्व खालीलपैकी कोणाशी जोडले जाते ?

  • (a)बेगम हजरत महल
  • (b)खान बहादूर खान
  • (c)कुंवरसिंह
  • (d)नानासाहेब

  उत्तर(a) बेगम हजरत महल — अवध खालसा झाल्यानंतर त्यांनी आपला पुत्र बिरजिस कद्र याच्या नावाने लखनौच्या उठावाचे नेतृत्व केले, आणि तिथल्या लढाईत फैजाबादचे मौलवी अहमदउल्ला शाह आघाडीवर होते. खान बहादूर खान यांनी बरेलीला, कुंवरसिंह यांनी बिहारमधील जगदीशपूरला आणि नानासाहेबांनी कानपूरला नेतृत्व केले.