हिगीन्स यांच्या मते लोकसंख्येत होणारी वाढ ही _________. (a) विकसित देशात स्वयंप्रेरित गुंतवणूकीला प्रेरक ठरु शकते. (b) अविकसित देशात प्रेरक गुंतवणूकीला प्रेरक ठरु शकते. (c) विकसित देशात केवळ प्रेरित गुंतवणूकीला प्रेरक ठरु शकते. (d) विकसित देशात स्वयंप्रेरित गुंतवणूकीला निरुत्साहीत करते. पर्यायी उत्तरे :
- (1)(a) आणि (b)
- (2)केवळ (d)
- (3)केवळ (a)
- (4)(b) आणि (c)
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — केवळ (a). हा प्रश्न दोन गोष्टींवर फिरतो : स्वयंप्रेरित गुंतवणूक व प्रेरित गुंतवणूक यांतील भेद, आणि लोकसंख्यावाढ श्रीमंत अर्थव्यवस्थेत आणि गरीब अर्थव्यवस्थेत सारखी वागत नाही हे वास्तव. स्वयंप्रेरित गुंतवणूक म्हणजे चालू उत्पन्न किंवा नफ्याच्या पातळीकडे न बघता केली जाणारी गुंतवणूक — घरे, शाळा, पाणीपुरवठा, रस्ते, वीज आणि वाढलेल्या लोकसंख्येला केवळ अस्तित्वात असल्यामुळे लागणारे इतर भांडवल. प्रेरित गुंतवणूक म्हणजे उत्पन्न व मागणी आधीच वाढल्यामुळे खेचून आणलेली गुंतवणूक — म्हणजे त्वरकाची यंत्रणा. विकसित अर्थव्यवस्थेत वाढलेली माणसे अशा ठिकाणी येतात जिथे बचत, उद्यमशीलता, पतपुरवठा आणि एकसंध बाजारपेठ आधीच उभी आहे; ती वाढीव श्रमशक्ती म्हणूनही येतात आणि वाढीव बाजारपेठ म्हणूनही. त्यांना लागणारी घरे आणि पायाभूत सुविधा सध्या नफा जास्त आहे की नाही याची वाट न बघता उभ्या कराव्याच लागतात, म्हणून तिथे लोकसंख्यावाढ स्वयंप्रेरित गुंतवणुकीला कायमची वाट करून देते. नेमक्या याच वाटेवर अल्विन हॅन्सन यांनी उलट्या बाजूने बोट ठेवले होते, जेव्हा त्यांनी मांडले की प्रगत अर्थव्यवस्थांतील मंदावलेली लोकसंख्यावाढ गुंतवणुकीची एक मोठी ऐतिहासिक वाट बंद करते आणि दीर्घकालीन मंदीला हातभार लावते. अविकसित अर्थव्यवस्थेत हिशेब वेगळा आहे : वाढलेली माणसे वाढीव क्रयशक्ती घेऊन येत नाहीत, म्हणून प्रभावी मागणी त्याच वेगाने वाढत नाही, वाढीव उत्पादन बचतीत न जाता वाढलेल्या लोकसंख्येच्या पोटात जाते, आणि दुर्मीळ भांडवल अधिक कामगारांवर पातळ पसरावे लागते. तिथे लोकसंख्यावाढ ही गुंतवणुकीची प्रेरणा नसून साधनसंपत्तीवरील बोजा ठरते; म्हणून विधान (b) टिकत नाही आणि विधान (a) एकटेच शिल्लक राहते. (नोंद : मराठी विधान (b) मध्ये 'प्रेरक गुंतवणूकीला' असे छापले आहे; इंग्रजी स्तंभात तिथे 'induced investment' असल्याने ते 'प्रेरित' चा छपाईदोष दिसतो, पण छापलेला मजकूर जसाच्या तसा ठेवला आहे.)
- (1)(a) आणि (b) — हा पर्याय विधान (a) कायम ठेवतो पण त्याला विधान (b) जोडतो, जे अविकसित देशांत लोकसंख्यावाढ प्रेरित गुंतवणुकीला चालना देते असे म्हणते. प्रेरित गुंतवणूक आधीच घडलेल्या उत्पन्न व मागणीच्या वाढीला प्रतिसाद देते, आणि गरीब अर्थव्यवस्थेतील वाढती लोकसंख्या नेमके तेच देऊ शकत नाही : वाढीव माणसांबरोबर वाढीव तोंडे येतात, वाढीव क्रयशक्ती येत नाही. म्हणून तिथे वाढलेली संख्या रुंदावणाऱ्या बाजारपेठेच्या रूपात न दिसता जमीन, अन्न व उपलब्ध भांडवलावरील ताणाच्या रूपात दिसते. विधान (a) बरोबर आहे म्हणून हा पर्याय अर्धा बरोबर वाटतो, आणि नेमका तोच त्याचा धोका आहे.
- (2)केवळ (d) — विधान (d) — लोकसंख्यावाढ विकसित देशात स्वयंप्रेरित गुंतवणुकीला निरुत्साहित करते — हे विधान (a) चे सरळ उलटे रूप आहे आणि ते मूळ युक्तिवादच उलटा फिरवते. श्रीमंत अर्थव्यवस्थेतील वाढती लोकसंख्या घरबांधणी, शाळा, वाहतूक व नागरी सुविधांचा टाळता न येणारा कार्यक्रम निर्माण करते, आणि ती गुंतवणूक चालू नफ्याची वाट न बघता होत राहते. उलट, लोकसंख्यावाढ मंदावली की ती चालना नाहीशी होते — आणि तोच दीर्घकालीन मंदीच्या मांडणीचा गाभा आहे. म्हणजे विधान (d) ज्या दिशेला बोट दाखवते ती दिशाच उलटी आहे, आणि ते एकटे निवडणे म्हणजे बरोबर युक्तिवादाचे प्रतिबिंब उत्तर म्हणून निवडणे.
- (4)(b) आणि (c) — हा पर्याय विधाने (b) व (c) जोडतो आणि दोन्ही बाजूंनी चुकतो. विधान (b) गरीब अर्थव्यवस्थेतील लोकसंख्यावाढीला गुंतवणुकीची प्रेरणा मानते, जे बोजाच्या युक्तिवादाचे उलटे रूप आहे. विधान (c) पुढे विकसित देशातील परिणाम 'केवळ' प्रेरित गुंतवणुकीपुरता मर्यादित करते — आणि तो एकच शब्द, 'केवळ', त्या विधानाला बुडवतो; कारण संपूर्ण युक्तिवादाचा मुद्दाच असा आहे की श्रीमंत देशात वाढती लोकसंख्या सामाजिक व भौतिक पायाभूत भांडवलात स्वयंप्रेरित गुंतवणूक निर्माण करते, मागणीतून येणाऱ्या प्रेरित गुंतवणुकीपासून स्वतंत्रपणे. मर्यादा घालणारे शब्द विधानाचा अर्थ पूर्ण बदलतात, हे इथले खरे शिक्षण आहे.
गुंतवणुकीचे वर्गीकरण ती कशामुळे घडते यावरून केले जाते. प्रेरित गुंतवणूक ही आधीच घडलेल्या उत्पादन किंवा उत्पन्नातील बदलाला दिलेला प्रतिसाद असते — त्वरकाचे तत्त्व सांगते की मागणी वाढली की तिला पुरवण्यासाठी अधिक भांडवली उपकरणे लागतात, म्हणून गुंतवणूक राष्ट्रीय उत्पन्नातील बदलाबरोबर हलते. स्वयंप्रेरित गुंतवणूक चालू उत्पन्नापासून स्वतंत्र असते : ती लोकसंख्यावाढ, तांत्रिक नवप्रवर्तन, नव्या प्रदेशाचे उघडणे किंवा शासकीय निर्णय यांमुळे केली जाते आणि मंदीच्या काळातही चालू राहते. लोकसंख्येच्या अर्थशास्त्रात हा भेद महत्त्वाचा ठरतो, कारण विकासाच्या टप्प्यानुसार या दोन वाटा लोकसंख्येच्या बदलाला परस्परविरुद्ध प्रतिसाद देतात. श्रीमंत अर्थव्यवस्थेत बचत शिल्लक असते, भांडवली बाजार विकसित असतो आणि उद्योजक गुंतवणुकीच्या संधी शोधत असतात, म्हणून वाढलेली दहा लाख माणसे म्हणजे बांधायची दहा लाख घरे, चालवायच्या शाळा आणि पुरवायच्या सेवा — भांडवलाची अशी मागणी जी नफ्याच्या समर्थनाची वाट बघत नाही. गरीब अर्थव्यवस्थेत नेमकी उलट अडचण असते : बचत आधीच दुर्मीळ असते, आणि वाढलेली माणसे गुंतवणुकीला वित्त पुरवू शकणारा अतिरिक्त भाग खाऊन टाकतात, म्हणून भांडवल अधिक खोल न होता अधिक कामगारांवर पातळ पसरत जाते.
लोकसंख्या व विकास हा एमपीएससीच्या अर्थशास्त्र विभागातील नियमित विषय आहे, आणि तो सहसा 'लोकसंख्यावाढ ही मालमत्ता की बोजा' या द्वंद्वाच्या रूपात येतो. या प्रश्नाचे वेगळेपण असे की तो हा द्वंद्व दोन प्रकारच्या गुंतवणुकीच्या भेदाशी जोडतो, आणि चारही विधाने त्याच तीन शब्दजोड्या — विकसित विरुद्ध अविकसित देश, स्वयंप्रेरित विरुद्ध प्रेरित गुंतवणूक, प्रेरणा देणे विरुद्ध निरुत्साहित करणे — उलटसुलट फिरवून बनवली आहेत. अशा प्रश्नात संकल्पना माहीत असूनही उत्तर चुकते, कारण वाचताना दोन विधानांतील फरक फक्त एका शब्दाचा असतो. सुरक्षित पद्धत म्हणजे प्रत्येक विधान वाचताना तीन खण भरून घेणे — कोणता देश, कोणती गुंतवणूक, कोणती दिशा — आणि मग बरोबर संयोजन आठवून तेच शोधणे. या प्रश्नात ते संयोजन आहे : विकसित देश, स्वयंप्रेरित गुंतवणूक, प्रेरणा; आणि तेवढे नक्की झाले की उरलेली तिन्ही विधाने वाचताच बाद होतात.
- स्वयंप्रेरित गुंतवणूक चालू उत्पन्न किंवा नफ्याच्या पातळीपासून स्वतंत्र असते आणि ती लोकसंख्यावाढ, नवप्रवर्तन व शासकीय निर्णयांतून घडते; प्रेरित गुंतवणूक ही आधीच घडलेल्या उत्पन्न व मागणीच्या वाढीला त्वरकाच्या तत्त्वानुसार दिलेला प्रतिसाद असते.
- विकसित अर्थव्यवस्थेत वाढती लोकसंख्या घरबांधणी, शिक्षण, वाहतूक व नागरी सुविधांची टाळता न येणारी मागणी निर्माण करते, आणि ती स्वयंप्रेरित गुंतवणूक ठरते कारण चालू नफा तिला समर्थन देतो की नाही याची ती वाट बघत नाही.
- अविकसित अर्थव्यवस्थेत लोकसंख्यावाढ ग्राहक वाढवते पण क्रयशक्ती वाढवत नाही; ती गुंतवणुकीला वित्त पुरवू शकणारा अतिरिक्त भाग शोषून घेते आणि भांडवल खोल होण्याऐवजी अधिक कामगारांवर पातळ पसरायला भाग पाडते.
- अल्विन हॅन्सन यांच्या दीर्घकालीन मंदीच्या मांडणीने हाच संबंध उलट्या बाजूने सांगितला — प्रगत अर्थव्यवस्थांतील मंदावलेल्या लोकसंख्यावाढीने गुंतवणुकीची एक ऐतिहासिक वाट बंद केली आणि भांडवलाची मागणी दबली.
- प्रश्नात ज्यांना हा मुद्दा जोडला आहे ते बेंजामिन हिगिन्स हे विकासाचे अर्थशास्त्रज्ञ असून 'इकॉनॉमिक डेव्हलपमेंट : प्रिन्सिपल्स, प्रॉब्लेम्स अँड पॉलिसीज' या ग्रंथासाठी आणि तांत्रिक द्वैतवादाच्या सिद्धांतासाठी ओळखले जातात, जो आधुनिक व पारंपरिक क्षेत्रांतील वेगवेगळ्या घटक-प्रमाणांतून टिकून राहणारी अर्धबेरोजगारी स्पष्ट करतो.
हॅन्सेन यांनी हाच मार्ग उलट्या दिशेने वापरला : प्रगत अर्थव्यवस्थांतील लोकसंख्यावाढ मंदावल्याने गुंतवणुकीचा एक मोठा ऐतिहासिक निचरा-मार्गच बंद झाला — हाच त्यांचा दीर्घकालीन स्थैर्यशैथिल्याचा (secular stagnation) युक्तिवाद.
- 'स्वयंप्रेरित' व 'प्रेरित' गुंतवणूक या दोन संज्ञा एकाच अर्थाच्या मानणे, तर पहिली चालू उत्पन्नापासून स्वतंत्र असते आणि दुसरी त्याच उत्पन्नाच्या वाढीचा परिणाम असते
- विकसित व अविकसित देशांसाठी लोकसंख्यावाढीचा परिणाम एकसारखाच असतो असे गृहीत धरणे, तर संपूर्ण प्रश्न याच फरकावर उभा आहे
- विधानातील 'केवळ' सारखा मर्यादा घालणारा शब्द दुर्लक्षित करणे, जो एरवी बरोबर वाटणाऱ्या विधानाला चुकीचे बनवतो
- बरोबर विधान दिसताच पर्याय निवडणे, तर त्याच पर्यायात जोडलेले दुसरे विधान चुकीचे असू शकते
लोकसंख्येच्या अर्थशास्त्रावर एमपीएससी सहसा दोन आकारांचे प्रश्न विचारते : एक तर लोकसंख्यावाढीचे परिणाम मोजणारी विधाने, आणि दुसरे म्हणजे एखाद्या अर्थशास्त्रज्ञाच्या नावाशी जोडलेला विशिष्ट प्रस्ताव. हा प्रश्न दोन्ही एकत्र करतो, आणि त्याची अडचण संकल्पनेत नसून विधानांच्या रचनेत आहे — चारही विधाने त्याच शब्दांच्या फेरमांडणीतून बनवलेली असल्याने घाईत वाचणाऱ्याला ती जवळजवळ सारखी दिसतात. अशा प्रश्नांवर वेळ वाचवणारी सवय म्हणजे प्रत्येक विधानाचे तीन खण मनातल्या मनात भरणे — देश, गुंतवणुकीचा प्रकार, आणि परिणामाची दिशा — कारण चुकीची विधाने नेहमी यांपैकी नेमका एकच खण बदलून बनवलेली असतात.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
खालीलपैकी कोणते उदाहरण स्वयंप्रेरित गुंतवणुकीचे सर्वोत्तम उदाहरण मानले जाईल ?
- (a)मागणी वाढल्यामुळे कारखानदाराने नवीन यंत्रे बसवणे
- (b)वाढत्या लोकसंख्येसाठी शासनाने रस्ते, शाळा व पाणीपुरवठा उभारणे
- (c)नफा वाढल्याने कंपनीने साठा वाढवणे
- (d)विक्री वाढल्यामुळे दुकानदाराने दुसरे दुकान उघडणे
उत्तर(b) वाढत्या लोकसंख्येसाठी शासनाने रस्ते, शाळा व पाणीपुरवठा उभारणे — ही गुंतवणूक चालू उत्पन्न किंवा नफ्याच्या पातळीची वाट बघत नाही, ती लोकसंख्येच्या गरजेतून व शासकीय निर्णयातून घडते, म्हणून ती स्वयंप्रेरित आहे. उरलेली तिन्ही उदाहरणे आधीच वाढलेल्या मागणी, नफा किंवा विक्रीला दिलेला प्रतिसाद आहेत, म्हणजे प्रेरित गुंतवणूक.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
अविकसित अर्थव्यवस्थेत झपाट्याने होणारी लोकसंख्यावाढ भांडवल निर्मितीवर मुख्यतः कोणता परिणाम करते ?
- (a)बचतीचे प्रमाण वाढवते आणि भांडवलाचे खोलीकरण घडवते
- (b)उपलब्ध अतिरिक्त भाग उपभोगात जातो आणि भांडवल अधिक कामगारांवर पातळ पसरते
- (c)प्रेरित गुंतवणूक झपाट्याने वाढवते कारण बाजारपेठ रुंदावते
- (d)भांडवलाच्या मागणीवर कोणताही परिणाम होत नाही
उत्तर(b) उपलब्ध अतिरिक्त भाग उपभोगात जातो आणि भांडवल अधिक कामगारांवर पातळ पसरते — गरीब अर्थव्यवस्थेत वाढलेली माणसे क्रयशक्ती न आणता उपभोगाची मागणी आणतात, म्हणून गुंतवणुकीला वित्त पुरवणारा अतिरिक्त भाग घटतो आणि दरडोई भांडवल वाढण्याऐवजी तेच भांडवल अधिक कामगारांत वाटले जाते. बाजारपेठ रुंदावण्यासाठी वाढीव संख्येबरोबर वाढीव क्रयशक्तीही लागते.