भारतातील बाल लिंग गुणोत्तराच्या अंतिम सुधारित आकडेवारीनुसार मुलींच्या संरक्षण व सबलीकरणासाठी 'बेटी बचाओ, बेटी पढाओ' अभियानाला केव्हा सुरुवात करण्यात आली ?
- (1)22 जानेवारी 2016
- (2)22 जानेवारी 2018
- (3)22 जानेवारी 2015
- (4)25 जानेवारी 2015
बरोबर उत्तर पर्याय (3) — 22 जानेवारी 2015. 'बेटी बचाओ, बेटी पढाओ' या अभियानाचा प्रारंभ त्याच दिवशी हरियाणातील पानिपत येथे पंतप्रधानांच्या हस्ते झाला, आणि स्थळाची निवड हा स्वतःच संदेशाचा भाग होता : देशातील सर्वात कमी बाल लिंग गुणोत्तर असलेल्या राज्यांत हरियाणा होते, आणि म्हणून प्रारंभ राजधानीत न करता प्रश्न जिथे सर्वात तीव्र आहे तिथेच जाणीवपूर्वक करण्यात आला. प्रश्नात उल्लेखलेली 'बाल लिंग गुणोत्तराची अंतिम सुधारित आकडेवारी' म्हणजे 2011 ची जनगणना, जिने 0 ते 6 वयोगटात दर 1,000 मुलग्यांमागे 918 मुली अशी नोंद केली — 1991 मधील 945 आणि 2001 मधील 927 वरून सलग दोन दशके होत गेलेली घसरण, तीही एकूण साक्षरता, उत्पन्न व प्रौढ लिंग गुणोत्तर सुधारत असतानाच. हीच विसंगती आकडा गंभीर ठरवते : ती केवळ दारिद्र्याने किंवा दुर्लक्षाने समजावता येत नाही, कारण घसरण देशातील काही सर्वात संपन्न जिल्ह्यांत सर्वाधिक होती — आणि तो जन्मपूर्व लिंगनिदान व लिंगनिवडीच्या दिशेने बोट दाखवणारा पुरावा ठरतो. हे अभियान तीन मंत्रालयांच्या संयुक्त प्रयत्नाच्या रूपात आखले गेले — महिला व बालविकास मंत्रालय, आरोग्य व कुटुंबकल्याण मंत्रालय आणि शालेय शिक्षणाची जबाबदारी असलेले मंत्रालय — आणि त्याची सुरुवात बाल लिंग गुणोत्तर सर्वात कमी असलेल्या शंभर जिल्ह्यांत झाली. त्याची तीन घोषित उद्दिष्टे आहेत : लिंगपक्षपाती लिंगनिवड रोखणे, मुलीचे जगणे व संरक्षण सुनिश्चित करणे, आणि तिचे शिक्षण व सहभाग सुनिश्चित करणे. तारीख नेमकी लक्षात ठेवणे इथे आवश्यक आहे, कारण चारपैकी तीन पर्याय बरोबर तारखेपासून फक्त एका वर्षाने किंवा फक्त तीन दिवसांनी वेगळे आहेत.
- (1)22 जानेवारी 2016 — इथे दिवस व महिना बरोबर आहेत पण वर्ष चुकीचे आहे. जानेवारी 2016 पर्यंत अभियानाला वर्ष उलटले होते आणि ते विस्ताराच्या टप्प्यात शिरत होते — प्रारंभी निवडलेल्या शंभर कमी बाल लिंग गुणोत्तराच्या जिल्ह्यांत आणखी जिल्ह्यांची भर पडत होती. ज्या उमेदवाराने '22 जानेवारी' एवढा वर्धापनदिन पाठ केला आहे पण त्याला वर्ष जोडलेले नाही, त्याच्यासाठी हा सापळा बांधलेला आहे; आणि प्रश्नपत्रिकेने वर्ष बदललेले असे दोन पर्याय दिले आहेत, म्हणजे नुसता दिवस आठवणे उत्तर देण्यास पुरत नाही.
- (2)22 जानेवारी 2018 — हाच दिवस व महिना, पण वर्ष तीन वर्षांनी पुढे. 2018 हे अभियानाच्या इतिहासातले खरेखुरे महत्त्वाचे वर्ष आहे — त्याच वर्षी 'बेटी बचाओ, बेटी पढाओ' निवडक जिल्ह्यांपुरते मर्यादित न राहता देशातील सर्व जिल्ह्यांत चालणारा कार्यक्रम म्हणून विस्तारला — म्हणून विस्ताराविषयी वाचलेला उमेदवार प्रारंभाची तारीख त्या वर्षाला जोडू शकतो. पण विस्तार म्हणजे प्रारंभ नव्हे : तोपर्यंत अभियान तीन वर्षे चालले होते, आणि प्रश्न प्रारंभ केव्हा झाला हे विचारतो आहे.
- (4)25 जानेवारी 2015 — इथे वर्ष बरोबर ठेवून तारीख तीन दिवसांनी पुढे सरकवली आहे, आणि तिन्ही सापळ्यांत हा सर्वात धारदार आहे, कारण जानेवारीचा शेवटचा आठवडा संबंधित दिनांकांनी गजबजलेला आहे : 24 जानेवारी हा राष्ट्रीय बालिका दिन, जो नेमक्या याच कारणासाठी दरवर्षी पाळला जातो, आणि 25 जानेवारी हा राष्ट्रीय मतदार दिन. ज्याला एवढेच आठवते की प्रारंभ याच दिनांकांच्या गर्दीत कुठेतरी होता पण नेमका कोणत्या दिवशी हे आठवत नाही, त्याच्यासाठीच हा पर्याय लिहिलेला आहे. प्रत्यक्ष प्रारंभ 22 जानेवारी 2015 रोजी झाला.
बाल लिंग गुणोत्तर म्हणजे भारतीय जनगणनेत 0 ते 6 वयोगटात दर 1,000 मुलग्यांमागे मोजल्या जाणाऱ्या मुलींची संख्या, आणि मुलींविरुद्धच्या भेदभावाचे ते एकूण लिंग गुणोत्तरापेक्षा अधिक संवेदनशील निर्देशक आहे — कारण ते अलीकडच्या व आखूड कालखंडातील जन्मांवर मोजले जाते आणि प्रौढ मृत्युदर किंवा स्थलांतरातील फरकांनी अस्पष्ट होत नाही. 1991 मधील 945 वरून 2001 मध्ये 927 आणि 2011 मध्ये 918 अशी त्याची घसरण सोनोग्राफी तंत्रज्ञानाच्या प्रसाराबरोबर घडली, आणि जिल्हानिहाय चित्राने यंत्रणा उघड केली : हे गुणोत्तर अनेकदा संपन्न व सुविधासंपन्न जिल्ह्यांतच सर्वात वाईट होते — जे दारिद्र्याचे नव्हे तर जाणीवपूर्वक जन्मपूर्व निवडीचे लक्षण आहे. कायदेशीर प्रतिसाद आधी आला, गर्भधारणापूर्व व प्रसवपूर्व निदानतंत्र कायद्याच्या रूपात, जो लिंगनिदानावर बंदी घालतो आणि निदान उपकरणांच्या वापराचे नियमन करतो; 'बेटी बचाओ, बेटी पढाओ' त्याला सामाजिक व प्रशासकीय जोड म्हणून आखले गेले — त्या कायद्याची अंमलबजावणी, व्यापक जनजागृती मोहीम, आणि आरोग्य, शिक्षण व बालविकास यंत्रणांचे जिल्हा पातळीवरील एकत्रीकरण यांची सांगड घालून. या अभियानाची स्वतःची मोठी रोख हक्कदारी नाही; त्याचा बहुतांश निधी प्रचार व संवादावर खर्च होतो.
योजनांच्या प्रारंभाच्या तारखा हा एमपीएससीचा नियमित प्रश्नप्रकार आहे, आणि तो सोपा वाटतो म्हणूनच धोकादायक असतो : पर्याय एकाच तारखेभोवती एक-दोन वर्षे आणि दोन-चार दिवस हलवून बनवलेले असतात, त्यामुळे 'साधारण कधी' एवढे आठवणे पुरत नाही. या प्रश्नाचे वैशिष्ट्य असे की तो नुसती तारीख न विचारता तिला बाल लिंग गुणोत्तराच्या आकडेवारीशी जोडतो, म्हणजे उमेदवाराला योजना कोणत्या आकडेवारीच्या प्रतिसादात उभी राहिली हेही माहीत असावे लागते. उपयुक्त तयारी म्हणजे प्रत्येक प्रमुख योजनेसाठी तीन गोष्टी एकत्र लक्षात ठेवणे — प्रारंभाची तारीख, प्रारंभाचे ठिकाण, आणि ती ज्या समस्येला उत्तर म्हणून आली ती समस्या मोजणारा निर्देशक. या तिन्ही गोष्टी एकत्र आठवल्या की वर्ष हलवणारे व दिवस हलवणारे सापळे आपोआप निकामी होतात, आणि तीच माहिती योजनेवरील इतर कोणत्याही प्रश्नालाही पुरते.
- 'बेटी बचाओ, बेटी पढाओ' अभियानाचा प्रारंभ 22 जानेवारी 2015 रोजी हरियाणातील पानिपत येथे झाला — त्या वेळी देशातील सर्वात कमी बाल लिंग गुणोत्तर नोंदवणाऱ्या राज्यांपैकी एक — आणि त्याची सुरुवात याच निर्देशकावर निवडलेल्या शंभर जिल्ह्यांत करण्यात आली.
- 2011 च्या जनगणनेने 0 ते 6 वयोगटात दर 1,000 मुलग्यांमागे 918 मुली असे बाल लिंग गुणोत्तर नोंदवले, जे 1991 मधील 945 आणि 2001 मधील 927 वरून उतरत आले होते — इतर सामाजिक निर्देशक सुधारत असतानाही दोन दशके टिकलेली घसरण.
- हे अभियान महिला व बालविकास मंत्रालय, आरोग्य व कुटुंबकल्याण मंत्रालय आणि शालेय शिक्षणाची जबाबदारी असलेले मंत्रालय यांचा संयुक्त उपक्रम असून त्याची अंमलबजावणी जिल्हा पातळीवरील समन्वयातून होते.
- त्याची तीन उद्दिष्टे आहेत : लिंगपक्षपाती लिंगनिवड रोखणे, मुलीचे जगणे व संरक्षण सुनिश्चित करणे, आणि मुलीचे शिक्षण व सहभाग सुनिश्चित करणे — म्हणजे नावातील 'बचाओ' व 'पढाओ' या दोन्ही भागांना स्वतंत्र उद्दिष्ट आहे.
- 2018 मध्ये या अभियानाचा विस्तार मूळ निवडक जिल्ह्यांपुरता न राहता देशातील सर्व जिल्ह्यांपर्यंत करण्यात आला, आणि पुढे ते महिलांच्या सुरक्षा व सबलीकरणासाठीच्या मिशन शक्ती या छत्र-कार्यक्रमाचा एक घटक म्हणून राबवले जाते.
- 1991 जनगणना — बाल लिंग गुणोत्तर दर हजार मुलांमागे 945 मुली (0 ते 6 वयोगट)
- 2001 जनगणना — 927
- 2011 जनगणना — 918, म्हणजे प्रश्नातील 'अंतिम सुधारित' आकडेवारी; काही सर्वांत श्रीमंत जिल्ह्यांत हेच प्रमाण सर्वांत वाईट
- 22 जानेवारी 2015 — पानिपत (हरियाणा) येथे पंतप्रधानांच्या हस्ते 'बेटी बचाओ, बेटी पढाओ'चा प्रारंभ — उत्तर पर्याय (3)
- कमी बाल लिंग गुणोत्तर असलेल्या 100 जिल्ह्यांतून सुरुवात; महिला व बालविकास, आरोग्य आणि शालेय शिक्षण या तीन खात्यांची संयुक्त अंमलबजावणी
साक्षरता, उत्पन्न व प्रौढ लिंग गुणोत्तर सुधारत असतानाही दोन दशके ही घसरण चालू राहिली — आणि तेच बोट जन्मपूर्व लिंगनिदानाकडे वळले. तारीख अगदी नेमकी लक्षात ठेवा : चारपैकी तीन पर्याय एका वर्षाने किंवा अवघ्या तीन दिवसांनी चुकतात.
- फक्त '22 जानेवारी' एवढा वर्धापनदिन पाठ करणे आणि वर्ष न जोडणे — प्रश्नपत्रिका नेमके तेच गृहीत धरून वर्ष बदललेले दोन पर्याय समोर ठेवते
- 2018 मधील देशव्यापी विस्ताराला अभियानाचा प्रारंभ समजणे, तर तोपर्यंत अभियान तीन वर्षे चालले होते
- 24 जानेवारीचा राष्ट्रीय बालिका दिन किंवा 25 जानेवारीचा राष्ट्रीय मतदार दिन यांच्याशी प्रारंभाची तारीख गल्लत करणे
- बाल लिंग गुणोत्तर आणि एकूण लिंग गुणोत्तर यांची अदलाबदल करणे — या अभियानाचा संदर्भ 0 ते 6 वयोगटाच्या गुणोत्तराचा आहे
एमपीएससी केंद्रीय व राज्य योजनांवर सातत्याने प्रश्न विचारते, आणि त्यांचे तीन ठरलेले आकार आहेत : प्रारंभाची तारीख किंवा ठिकाण, राबवणारे मंत्रालय, आणि योजनेची उद्दिष्टे किंवा लाभार्थ्यांची व्याप्ती. चुकीचे पर्याय जवळपासच्या तारखा, शेजारच्या योजना किंवा दुसऱ्या मंत्रालयाची नावे वापरून बांधले जातात, म्हणून अंदाजाने उत्तर देणे इथे महागात पडते. मुलींविषयक योजनांच्या बाबतीत प्रश्न अनेकदा जनगणनेतील बाल लिंग गुणोत्तराच्या आकड्यासोबत जोडून येतो, जसा इथे आला आहे; म्हणून योजना आणि तिला जन्म देणारा आकडा एकत्रच लक्षात ठेवावा, कारण एकाच प्रश्नात दोन्हीची चाचणी होते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भारतीय जनगणनेत बाल लिंग गुणोत्तर कोणत्या वयोगटासाठी मोजले जाते ?
- (a)0 ते 6 वर्षे
- (b)0 ते 14 वर्षे
- (c)6 ते 14 वर्षे
- (d)0 ते 18 वर्षे
उत्तर(a) 0 ते 6 वर्षे — जनगणना या वयोगटातील दर 1,000 मुलग्यांमागील मुलींची संख्या स्वतंत्रपणे प्रसिद्ध करते. हा आखूड व अलीकडचा वयोगट असल्याने त्यातील गुणोत्तर प्रौढ मृत्युदर व स्थलांतराच्या परिणामांपासून मुक्त राहते, आणि म्हणूनच जन्माच्या वेळची व बालपणातील लिंगभेदाची स्थिती एकूण लिंग गुणोत्तरापेक्षा अधिक स्पष्टपणे दाखवते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
'बेटी बचाओ, बेटी पढाओ' अभियानाच्या अंमलबजावणीत खालीलपैकी कोणते मंत्रालय प्रमुख समन्वयक म्हणून काम पाहते ?
- (a)गृह मंत्रालय
- (b)महिला व बालविकास मंत्रालय
- (c)ग्रामविकास मंत्रालय
- (d)सामाजिक न्याय व अधिकारिता मंत्रालय
उत्तर(b) महिला व बालविकास मंत्रालय — हे अभियान तीन मंत्रालयांच्या संयुक्त प्रयत्नाच्या रूपात आखलेले असून त्यात आरोग्य व कुटुंबकल्याण मंत्रालय आणि शालेय शिक्षणाची जबाबदारी असलेले मंत्रालय सहभागी आहेत, तर समन्वयाची प्रमुख जबाबदारी महिला व बालविकास मंत्रालयाकडे आहे. गृह, ग्रामविकास व सामाजिक न्याय ही मंत्रालये या अभियानाची अंमलबजावणी करत नाहीत.