MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 44 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — दारिद्र्य दूर करण्यासाठी उत्पन्नाची किती तूट भरून काढावी लागेल, हे या निर्देशांकातून कळते. पॉव्हर्टी गॅप इंडेक्स गरीब किती आहेत हे मोजत नाही, तर गरीब दारिद्र्यरेषेच्या किती खाली आहेत हे मोजतो. प्रत्येक गरीब व्यक्तीसाठी दारिद्र्यरेषा आणि तिचे प्रत्यक्ष उत्पन्न किंवा उपभोग यांतील तूट घ्यायची, ती दारिद्र्यरेषेने भागायची — म्हणजे ती रुपयांचा आकडा न राहता प्रमाण बनते — आणि मग अशी सगळी प्रमाणे संपूर्ण लोकसंख्येवर सरासरी काढायची, रेषेच्या वर असलेल्या प्रत्येकाची तूट शून्य धरून. यातून जो एकच आकडा निघतो तो नेमके पर्याय (2) मध्ये छापलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देतो : हा निर्देशांक दारिद्र्यरेषेने आणि एकूण लोकसंख्येने गुणला की गरिबांच्या उत्पन्नाची एकत्रित तूट मिळते — म्हणजे जर लक्ष्य अचूक असेल आणि वाटेत काहीही गळत नसेल तर प्रत्येक गरीब व्यक्तीला बरोबर दारिद्र्यरेषेपर्यंत उचलण्यासाठी लागणारी किमान रक्कम. म्हणूनच या मापाला दारिद्र्यनिर्मूलनाच्या खर्चाचा निर्देशांक असेही म्हटले जाते. डोकेमोजणी गुणोत्तराच्या जोडीने हा निर्देशांक का लागतो याचे कारणही तेच आहे : डोकेमोजणी गुणोत्तर दारिद्र्याची व्याप्ती सांगते, खोली नाही; म्हणून अगदी तळातल्या माणसाला बरेच वर उचलूनही तो रेषा ओलांडत नसेल तर डोकेमोजणी गुणोत्तर जागचे हलत नाही, तर पॉव्हर्टी गॅप इंडेक्स मात्र खाली येतो. गौरव दत्त व मार्टिन रॅव्हॅलिन — प्रश्नपत्रिकेत हीच नावे छापली आहेत; रूढ लेखन गौरव दत्त व मार्टिन रॅव्हॅलियन — हे जागतिक बँकेतील अर्थशास्त्रज्ञ असून भारतातील दारिद्र्याचे मापन व विश्लेषण यांवरील त्यांच्या कामामुळे मापांचे हे कुटुंब भारतीय दारिद्र्यविश्लेषणात प्रमाणभूत ठरले.

• (1)दारिद्र्य दूर करण्याकरिता किती कॅलरीजची तूट भरून काढावी लागेल ? — हा पर्याय उष्मांकांच्या तुटीविषयी बोलतो, आणि भारतीय संदर्भात तो विश्वासार्ह वाटणारा सापळा आहे, कारण अधिकृत दारिद्र्यरेषा स्वतःच उष्मांकाच्या निकषातून सुरू झाली होती — ग्रामीण भागात दररोज सुमारे 2,400 आणि नागरी भागात सुमारे 2,100 कॅलरीज, आणि त्या मिळवण्यासाठी लागणाऱ्या मासिक खर्चात त्याचे रूपांतर. पण हे रूपांतर एकाच दिशेने होते. एकदा निकषाचे पैशातील रेषेत रूपांतर झाले की तिच्यावर उभारलेले प्रत्येक दारिद्र्यमाप पैशातच मोजले जाते, आणि पॉव्हर्टी गॅप इंडेक्स ही खर्चाची तूट आहे, आहारातील तूट नव्हे. शिवाय केवळ उष्मांक मोजणारे माप दारिद्र्यरेषेतील अन्नेतर भागाविषयी काहीच सांगू शकत नाही.
• (3)दारिद्र्य दूर करण्याकरिता किती दरडोई उत्पन्नात किती वाढ करावी लागेल ? — दरडोई उत्पन्न ही संपूर्ण लोकसंख्येवर काढलेली सरासरी आहे, आणि पॉव्हर्टी गॅप इंडेक्सचे गणित नेमके तेच जाणीवपूर्वक टाळते. सरासरी उत्पन्नातील वाढ रेषेच्या वर आधीच असलेल्यांच्या पदरात पडली तर गरिबांना तिचा स्पर्शही होत नाही; म्हणून दरडोई उत्पन्नात किती वाढ हवी हा आकडा या निर्देशांकातून वाचताच येत नाही. निर्देशांक फक्त गरिबांची तूट मोजतो, आणि ती वाटपाशी निगडित राशी आहे; तिचे सरासरी उत्पन्नाच्या भाषेत रूपांतर करायचे तर वाढीव उत्पन्न कोणाकोणात कसे वाटले जाईल याविषयीचे गृहीतक लागेल — आणि नेमके तेच गृहीतक टाळण्यासाठी हे माप रचलेले आहे. (मराठी पर्यायात 'किती' हा शब्द दोनदा छापला आहे; तो छपाईचा दोष तसाच ठेवला आहे.)
• (4)यापैकी काहीही नाही — 'यापैकी काहीही नाही' हा पर्याय तेव्हाच बरोबर ठरू शकतो जेव्हा आधीचे तिन्ही पर्याय पडतात. इथे त्यांपैकी दुसरा पर्याय या निर्देशांकाचा प्रमाणभूत अर्थ अचूकपणे मांडतो, म्हणून ही पळवाट बंद होते. अशा सुटकेच्या पर्यायाचा गंभीरपणे विचार तेव्हाच करावा जेव्हा प्रत्येक ठोस पर्याय सकारात्मक कारणाने बाद करता येतो; इथे उत्पन्नाच्या तुटीचे वाचन केवळ बचावण्याजोगे नाही, तर हे माप ज्यासाठी घडवले गेले तेच आहे. परीक्षेत सर्वसाधारण नियम असा : 'यापैकी काहीही नाही' निवडण्याआधी बाकीचे तिन्ही पर्याय स्पष्टपणे चुकीचे का आहेत हे मनातल्या मनात सांगता आले पाहिजे.

दारिद्र्याची मापे तीन वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि ती वेगळी ठेवणे उपयोगाचे आहे. डोकेमोजणी गुणोत्तर सांगते की गरीब किती आहेत — दारिद्र्यरेषेखालील लोकसंख्येचे प्रमाण — आणि राजकीय चर्चेत हाच आकडा उद्धृत होतो. तो ओबडधोबडही आहे, कारण रेषेच्या एक रुपया खाली असलेली व्यक्ती आणि पूर्णपणे निराधार व्यक्ती त्याच्या दृष्टीने सारख्याच असतात, आणि जे आधीच दारिद्र्याच्या उंबरठ्यावर आहेत त्यांना मदत करून तो सर्वात स्वस्तात सुधारता येतो. पॉव्हर्टी गॅप इंडेक्स सांगतो की गरीब किती खोल गरीब आहेत : तो रेषेपासूनची प्रमाणातील तूट संपूर्ण लोकसंख्येवर सरासरी काढतो आणि म्हणून खोली नोंदवतो; कोणत्याही गरीब व्यक्तीचे उत्पन्न वाढले की तो खाली येतो, ती व्यक्ती रेषा ओलांडो अथवा न ओलांडो. वर्गित दारिद्र्य तूट आणखी पुढे जाऊन दारिद्र्यातील विषमता मोजते, कारण ती प्रत्येक तुटीला तिच्याच प्रमाणात वजन देते आणि त्यामुळे सर्वात गरिबाची स्थिती सर्वाधिक मोजली जाते. ही तिन्ही मापे एकाच कुटुंबातील आहेत — फॉस्टर-ग्रीर-थॉरबेक कुटुंब — आणि त्यांच्यातील फरक फक्त प्रमाणातील तुटीला दिलेल्या घातांकाचा आहे : अनुक्रमे शून्य, एक व दोन.

एमपीएससी दारिद्र्यावरील प्रश्न बहुधा दोन बाजूंनी विचारते : एक तर भारतातील दारिद्र्यरेषा ठरवणाऱ्या समित्या व त्यांचे निकष, आणि दुसरे म्हणजे या प्रश्नासारखे मापांचे अर्थ. दुसऱ्या प्रकारात उमेदवाराचा घोटाळा जवळजवळ नेहमी एकाच जागी होतो — सगळी मापे 'दारिद्र्य किती' एवढेच सांगतात असे तो गृहीत धरतो, तर प्रत्यक्षात प्रत्येक माप वेगळा प्रश्न विचारते. म्हणून तयारीत प्रत्येक मापासमोर तो प्रश्न एका ओळीत लिहून ठेवावा : डोकेमोजणी गुणोत्तर — किती जण गरीब आहेत; दारिद्र्य तूट — ते किती खोल गरीब आहेत आणि त्यांना रेषेपर्यंत आणायला किती पैसा लागेल; वर्गित तूट — गरिबांतही सर्वात वाईट स्थिती किती वाईट आहे. एवढी यादी तयार असेल तर या प्रश्नासारखा पर्याय पाहताच उत्तर मिळते, आणि उलट दिशेने विचारलेला प्रश्न — 'कोणते माप हे सांगत नाही' — देखील तेवढ्याच वेगाने सुटतो.

• पॉव्हर्टी गॅप इंडेक्स म्हणजे दारिद्र्यरेषेखालील उत्पन्नाची किंवा उपभोगाची सरासरी प्रमाणातील तूट, जी संपूर्ण लोकसंख्येवर सरासरी काढली जाते आणि त्यात रेषेच्या वर असलेल्यांची तूट शून्य धरली जाते.
• हा निर्देशांक दारिद्र्यरेषा व लोकसंख्येने गुणला की एकत्रित दारिद्र्य तूट मिळते — प्रत्येक गरीब व्यक्तीला अचूक लक्ष्यासह बरोबर दारिद्र्यरेषेपर्यंत उचलण्यासाठी लागणारी किमान रक्कम.
• डोकेमोजणी गुणोत्तर दारिद्र्याची केवळ व्याप्ती मोजते आणि रेषा न ओलांडणाऱ्या कोणत्याही सुधारणेने ते बदलत नाही; हीच त्रुटी भरून काढण्यासाठी पॉव्हर्टी गॅप इंडेक्स रचला गेला.
• डोकेमोजणी गुणोत्तर, दारिद्र्य तूट आणि वर्गित दारिद्र्य तूट ही तिन्ही मापे फॉस्टर-ग्रीर-थॉरबेक कुटुंबातील असून त्यांच्यातील फरक केवळ प्रमाणातील तुटीला दिलेल्या घातांकाचा — शून्य, एक व दोन — आहे.
• गौरव दत्त व मार्टिन रॅव्हॅलिन हे जागतिक बँकेतील अर्थशास्त्रज्ञ असून भारतातील दारिद्र्यावरील त्यांच्या कामात दारिद्र्यातील बदलाचे वाढीचा घटक व पुनर्वाटपाचा घटक असे विभाजन करण्याची पद्धत येते.

• पॉव्हर्टी गॅप इंडेक्स गरिबांची संख्या मोजतो असे समजणे, तर संख्या मोजणारे माप डोकेमोजणी गुणोत्तर आहे आणि हा निर्देशांक खोली मोजतो
• भारताची दारिद्र्यरेषा उष्मांकाच्या निकषातून निघाली म्हणून तिच्यावर उभारलेली मापेही उष्मांकात मोजली जातात असे मानणे, तर रूपांतरानंतर सर्व मापे पैशातच मोजली जातात
• गरिबांची एकत्रित तूट आणि दरडोई उत्पन्नातील आवश्यक वाढ एकच समजणे, तर सरासरी उत्पन्नातील वाढ गरिबांपर्यंत पोहोचेलच याची कोणतीही हमी नसते
• उरलेले पर्याय स्पष्टपणे बाद न करता 'यापैकी काहीही नाही' हा सुटकेचा पर्याय निवडणे

दारिद्र्यमापनावरील एमपीएससीचे प्रश्न बहुतेक वेळा एका मापाचा नेमका अर्थ किंवा दोन मापांतील फरक तपासतात, आणि चुकीचे पर्याय जवळच्याच पण वेगळ्या राशी — उष्मांकाची तूट, दरडोई उत्पन्न, गरिबांची संख्या — पुढे करून बांधले जातात. कधी प्रश्न मापाशी जोडलेल्या अर्थशास्त्रज्ञाचे नाव विचारून येतो, तर कधी 'हे माप काय सांगत नाही' अशा उलट रूपात. दोन्ही रूपांना एकच तयारी पुरते : प्रत्येक मापासमोर ते उत्तर देत असलेला प्रश्न एका ओळीत लिहून ठेवणे, आणि दारिद्र्य तुटीच्या बाबतीत तिचे पैशात रूपांतर करणारे सूत्र — निर्देशांक गुणिले दारिद्र्यरेषा गुणिले लोकसंख्या — लक्षात ठेवणे, कारण त्याच सूत्रातून या प्रश्नाचे उत्तर थेट निघते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  दारिद्र्याच्या मापांपैकी कोणते माप गरिबांच्या संख्येत बदल न होताही, केवळ गरिबांचे उत्पन्न वाढल्यास खाली येते ?

  • (a)डोकेमोजणी गुणोत्तर
  • (b)पॉव्हर्टी गॅप इंडेक्स
  • (c)जिनी गुणांक
  • (d)दरडोई उत्पन्न

  उत्तर(b) पॉव्हर्टी गॅप इंडेक्स — तो दारिद्र्यरेषेपासूनची प्रमाणातील तूट मोजतो, म्हणून एखाद्या गरीब व्यक्तीचे उत्पन्न वाढले की ती व्यक्ती रेषा ओलांडली नसली तरी निर्देशांक खाली येतो. डोकेमोजणी गुणोत्तर मात्र रेषा ओलांडल्याशिवाय जागचे हलत नाही; जिनी गुणांक संपूर्ण वाटपातील विषमता मोजतो आणि दरडोई उत्पन्न ही सरासरी आहे, दारिद्र्याचे माप नव्हे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  एकत्रित दारिद्र्य तूट काढण्यासाठी पॉव्हर्टी गॅप इंडेक्स कशाने गुणावा लागतो ?

  • (a)दारिद्र्यरेषा आणि एकूण लोकसंख्या
  • (b)दरडोई उत्पन्न आणि गरिबांची संख्या
  • (c)स्थूल राष्ट्रीय उत्पन्न आणि महागाई दर
  • (d)किमान वेतन आणि रोजगाराचे दिवस

  उत्तर(a) दारिद्र्यरेषा आणि एकूण लोकसंख्या — निर्देशांक ही संपूर्ण लोकसंख्येवर सरासरी काढलेली प्रमाणातील तूट असल्याने त्याला दारिद्र्यरेषेने गुणले की सरासरी रुपयातील तूट मिळते आणि लोकसंख्येने गुणले की एकूण रक्कम. हीच रक्कम म्हणजे अचूक लक्ष्यासह प्रत्येक गरीब व्यक्तीला दारिद्र्यरेषेपर्यंत नेण्यासाठी लागणारा किमान हस्तांतरणाचा खर्च.