गुन्नर मिर्डल यांच्या मते आर्थिक विकासात सरकारची भूमिका पुढीलप्रमाणे असावी. (a) प्रतिसारक परिणाम निष्प्रभ करुन विस्तारक परिणाम प्रभावी करणे. (b) विस्तारक परिणाम निष्प्रभ करुन प्रतिसारक परिणाम प्रभावी करणे. (c) प्रतिसारक परिणाम आणि विस्तारक परिणाम प्रभावी करणे. (d) विस्तारक परिणाम आणि प्रतिसारक परिणाम निष्प्रभ करणे. पर्यायी उत्तरे :
- (1)केवळ (a)
- (2)(a) आणि (c)
- (3)(b) आणि (c)
- (4)(c) आणि (d)
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — केवळ (a). गुन्नर मिर्डल (प्रश्नपत्रिकेत छापलेले नाव 'गुन्नर मिर्डल'; रूढ लेखन मिर्डाल) यांनी प्रादेशिक विषमतेचे स्पष्टीकरण 'चक्रीय व संचयी कार्यकारणभाव' या तत्त्वाने दिले : एकदा एखादा प्रदेश पुढे गेला की त्याचा फायदा स्वतःहून दुरुस्त न होता स्वतःलाच खतपाणी घालतो, कारण पुढारलेला आणि मागासलेला प्रदेश यांच्यात दोन परस्परविरोधी शक्ती वाहत असतात. प्रतिसारक परिणाम गरीब प्रदेशाकडून श्रीमंत प्रदेशाकडे वाहतात — तरुण व कुशल कामगार बाहेर स्थलांतर करतात, बचत व भांडवल अधिक परतावा देणाऱ्या ठिकाणी वाहत जाते, चांगले व्यापारी आणि चांगला माल केंद्रात एकवटतो, आणि मागासलेल्या प्रदेशाकडे विरळ श्रमशक्ती, कमी भांडवल व दुबळी बाजारपेठ उरते. विस्तारक परिणाम याच्या उलट दिशेने जातात : वाढणारे केंद्र परिघाकडून कच्चा माल व अन्न विकत घेते, त्याला कामाची उपकंत्राटे देते, आणि तंत्र व कौशल्य बाहेरच्या प्रदेशात पसरवते — म्हणजे वाढ केंद्रापासून भोवतालात पसरते. मिर्डल यांचा संपूर्ण युक्तिवाद असा की गरीब देशात या दोहोंपैकी प्रतिसारक परिणामच अधिक बलवान असतात; म्हणून स्वतःच्या मर्जीवर सोडलेली बाजारपेठ प्रादेशिक विषमता कमी करण्याऐवजी वाढवत नेते आणि समतोल कधी येतच नाही. यातूनच विधान (a) सांगते ती सरकारची भूमिका निघते : शासनाने जाणीवपूर्वक विस्तारक परिणाम बळकट करून पसरवावेत आणि प्रतिसारक परिणाम निष्प्रभ करावेत — वाहतूक व दळणवळणाच्या साधनांतून, मागासलेल्या प्रदेशाकडे वळवलेल्या गुंतवणुकीतून, आणि अन्यथा वाहून जाणाऱ्या आरोग्य, शिक्षण व पतपुरवठ्याच्या सोयी तिथे उभ्या करून. या दोन कामांची दिशा बरोबर सांगणारे एकमेव विधान (a) आहे, आणि विधान (a) एकटे देणारा एकमेव पर्याय (1) आहे.
- (2)(a) आणि (c) — हा पर्याय विधान (a) कायम ठेवतो पण त्याला विधान (c) — 'प्रतिसारक परिणाम आणि विस्तारक परिणाम प्रभावी करणे' — जोडतो, आणि ही दोन्ही एकाच वेळी शासनाचे धोरण असूच शकत नाहीत, कारण प्रतिसारक परिणामावर ती एकमेकांच्या विरुद्ध जातात : विधान (a) शासनाला तो निष्प्रभ करायला सांगते तर विधान (c) त्याला तो बळकट करायला सांगते. प्रतिसारक परिणाम बळकट करणे म्हणजे भांडवल, कुशल श्रम व व्यापार गरीब प्रदेशातून श्रीमंत प्रदेशाकडे वाहून जाण्यास सक्रिय मदत करणे — कोणतेही प्रादेशिक धोरण ज्यासाठी असते त्याच्या नेमके उलट, आणि मिर्डल यांच्या मते अनियंत्रित बाजारपेठ जे आधीच घडवते तेच.
- (3)(b) आणि (c) — हा पर्याय विधान (b) आणि विधान (c) जोडतो. विधान (b) हे मिर्डल यांच्या उपायाचे अचूक उलटे रूप आहे : ते विस्तारक परिणाम — केंद्राची वाढ बाहेर वाहून नेणारी शक्ती — निष्प्रभ करून परिघाला पोखरणारा प्रतिसारक परिणाम बळकट करू पाहते. धोरण म्हणून हे राबवले तर सगळा विकास आधीच श्रीमंत असलेल्या मोजक्या ठिकाणी एकवटतो आणि उरलेला प्रदेश पोकळ होत जातो; मिर्डल यांच्या मांडणीत तोच तर आजार आहे, उपाय नव्हे. विधान (c) पुढे तीच चूक आणखी वाढवते, कारण ते शासनाला प्रतिसारक परिणाम दुसऱ्यांदा बळकट करायला सांगते.
- (4)(c) आणि (d) — हा पर्याय विधाने (c) व (d) जोडतो, आणि ती दोन्ही एकमेकांशी थेट विसंगत आहेत — विधान (c) शासनाला दोन्ही परिणाम प्रभावी करायला सांगते तर विधान (d) दोन्ही निष्प्रभ करायला सांगते — म्हणून ती एकाच धोरणाचे वर्णन करूच शकत नाहीत. शिवाय विधान (d) स्वतःच्या पातळीवरही चुकीचे आहे, जरी त्यात प्रतिसारक परिणाम दाबण्याचा भाग बरोबर असला तरी : विस्तारक परिणामही निष्प्रभ केला तर पुढारलेल्या प्रदेशातील वाढ मागासलेल्या प्रदेशापर्यंत पोहोचण्याची यंत्रणाच बंद पडते, आणि गरीब प्रदेशाकडे स्वतःची गतीही उरत नाही व केंद्राचा लाभही मिळत नाही. मिर्डल यांना एक शक्ती दाबायची होती आणि दुसरी वाढवायची होती, दोन्ही नव्हे.
मिर्डल यांचे 'चक्रीय व संचयी कार्यकारणभाव' हे तत्त्व नवअभिजात अर्थशास्त्राच्या अपेक्षेविरुद्ध मांडले गेले. ती अपेक्षा अशी होती की प्रादेशिक फरक स्वतःच दुरुस्त होतात — भांडवल जिथे दुर्मीळ आहे तिकडे वाहते आणि श्रम जिथे मजुरी जास्त आहे तिकडे जातो, आणि अखेर परतावे समान होतात. मिर्डल यांचे म्हणणे याच्या उलट होते : सुरुवातीचा एक फायदा असे बदल घडवून आणतो जे त्याच फायद्याला बळकटी देतात, म्हणून व्यवस्था समतोलाकडे न जाता त्याच्यापासून दूर जाते. प्रदेशांदरम्यान हे दोन नावाजलेल्या शक्तींतून घडते. प्रतिसारक परिणाम मागासलेल्या प्रदेशाची हलणारी साधनसंपत्ती पुढारलेल्या प्रदेशाकडे नेतात : स्थलांतरात तरुण व कुशल माणसेच निवडली जातात, बँका जिथे परतावा जास्त तिथेच कर्ज देतात, आणि केंद्रातील उद्योगाच्या स्पर्धेत स्थानिक कारागिरी नष्ट होऊ शकते. विस्तारक परिणाम याच्या उलट दिशेने काम करतात, कारण वाढणारे केंद्र परिघाच्या अन्न, कच्चा माल व श्रमाची मागणी निर्माण करते आणि तंत्रज्ञान बाहेर पसरवते. दाट पायाभूत सुविधा व सशक्त सार्वजनिक धोरण असलेल्या श्रीमंत देशांत विस्तारक परिणाम तुलनेने बलवान असतात; गरीब देशांत ते दुबळे राहतात, प्रतिसारक परिणाम वरचढ ठरतात, आणि वाढीबरोबर प्रादेशिक विषमता रुंदावते. म्हणून धोरणात्मक निष्कर्ष मुक्त बाजाराचा नसून, दोन शक्तींतील तोल जाणीवपूर्वक बदलणाऱ्या हस्तक्षेपी शासनाचा आहे.
विकासाच्या अर्थशास्त्रातील नावे व त्यांच्या संकल्पना जोडणे हा एमपीएससीचा आवडता प्रकार आहे, आणि मिर्डल हे त्यातले नियमित नाव आहे — कधी प्रतिसारक व विस्तारक परिणामांसाठी, कधी 'मृदू शासन' या त्यांच्या संकल्पनेसाठी, तर कधी 'एशियन ड्रामा' या ग्रंथासाठी. या प्रश्नाचे वैशिष्ट्य असे की तो नाव व संकल्पना जोडून थांबत नाही, तर संकल्पनेतून निघणारा धोरणात्मक निष्कर्ष विचारतो; आणि चारही विधाने एकाच शब्दजोडीची उलटापालट करून बनवली आहेत, त्यामुळे संज्ञा ओळखणे पुरत नाही — दिशा नक्की करावी लागते. अशा प्रश्नात सर्वात सुरक्षित पद्धत म्हणजे संज्ञांचे अर्थ आधी सुटे लिहून काढणे : प्रतिसारक परिणाम म्हणजे गरीबाकडून श्रीमंताकडे वाहणारी गळती, विस्तारक परिणाम म्हणजे श्रीमंताकडून गरीबाकडे पसरणारा लाभ. एवढे स्पष्ट झाले की धोरण कोणते हे आपोआप ठरते — गळती थांबवा, पसरणे वाढवा — आणि उरलेली तीन विधाने केवळ शब्दांची फेरफार आहेत हे लगेच दिसते.
- गुन्नर मिर्डल (1898-1987) हे स्वीडिश अर्थशास्त्रज्ञ, ज्यांना 1974 चा अर्थशास्त्रातील नोबेल स्मृती पुरस्कार विभागून मिळाला, त्यांनी 'चक्रीय व संचयी कार्यकारणभाव' हे तत्त्व मांडले — ज्यात सुरुवातीचा फायदा किंवा तोटा बाजारशक्तींकडून दुरुस्त होण्याऐवजी स्वतःलाच बळकट करत जातो.
- प्रतिसारक परिणाम मागासलेल्या प्रदेशाकडून वाढणाऱ्या प्रदेशाकडे वाहतात — तरुण व कुशल श्रमाचे स्थलांतर, अधिक परताव्याकडे वाहणारी बचत व भांडवल, आणि केंद्राच्या मालामुळे स्थानिक उत्पादनाची पीछेहाट.
- विस्तारक परिणाम वाढणाऱ्या प्रदेशातून बाहेर पसरतात — परिघातील अन्न, कच्चा माल व श्रमाची मागणी, कामाची उपकंत्राटे, आणि भोवतालच्या प्रदेशात तंत्र व कौशल्याचा प्रसार.
- मिर्डल यांचे मत असे की अविकसित अर्थव्यवस्थांत प्रतिसारक परिणाम विस्तारक परिणामांवर वरचढ ठरतात, म्हणून अनियंत्रित वाढ प्रादेशिक विषमता रुंदावते आणि विस्तारक परिणाम बळकट करून प्रतिसारक परिणाम रोखण्यासाठी शासनाचा हस्तक्षेप आवश्यक ठरतो.
- त्यांच्या प्रमुख ग्रंथांत 'इकॉनॉमिक थिअरी अँड अंडरडेव्हलप्ड रीजन्स' (1957), 'एशियन ड्रामा : ॲन इन्क्वायरी इन्टू द पॉव्हर्टी ऑफ नेशन्स' (1968) आणि 'द चॅलेंज ऑफ वर्ल्ड पॉव्हर्टी' (1970) यांचा समावेश होतो; शेवटच्या ग्रंथात दक्षिण आशियातील दुर्बळ अंमलबजावणीविषयीचा त्यांचा 'मृदू शासन' हा युक्तिवादही येतो.
(b), (c) आणि (d) ही विधाने एकतर दोन्ही परिणामांची दिशा उलटी करतात, किंवा दोहोंना सरकारने सारखीच वागणूक द्यावी असे सांगतात — प्रत्येक परिणामाला त्याची योग्य दिशा देणारे विधान फक्त (a).
- प्रतिसारक व विस्तारक या संज्ञा ओळखता येणे पुरेसे मानणे, तर या प्रश्नातील चारही विधाने त्याच दोन संज्ञांची उलटापालट असल्याने दिशा ठरवावीच लागते
- एकाच पर्यायात परस्परविरोधी दोन विधाने स्वीकारणे — दोन्ही परिणाम बळकट करणे आणि दोन्ही निष्प्रभ करणे एकाच धोरणात बसू शकत नाहीत
- प्रतिसारक परिणाम रोखणे एवढेच लक्षात ठेवून विस्तारक परिणामही निष्प्रभ करणारा पर्याय निवडणे, ज्यामुळे वाढ परिघापर्यंत पोहोचण्याची वाटच बंद होते
- मिर्डल यांचा निष्कर्ष मुक्त बाजारपेठेच्या बाजूचा आहे असे गृहीत धरणे, तर त्यांचा संपूर्ण युक्तिवाद अनियंत्रित बाजारपेठ विषमता वाढवते याच निरीक्षणावर उभा आहे
विकासाच्या अर्थशास्त्रातील सिद्धांतांवर एमपीएससी तीन प्रकारे प्रश्न विचारते : नाव-ते-संकल्पना जोडणी, संकल्पनेची व्याख्या, आणि या प्रश्नासारखा संकल्पनेतून निघणारा धोरणात्मक निष्कर्ष. तिसरा प्रकार सर्वात कठीण असतो, कारण त्यात विधाने एकाच शब्दसंचाच्या फेरमांडणीतून बनवलेली असतात आणि निष्काळजी वाचनात ती सारखीच दिसतात. उपयुक्त तयारी म्हणजे प्रत्येक सिद्धांताबरोबर 'म्हणून शासनाने काय करावे' हे एका वाक्यात लिहून ठेवणे — मिर्डल यांच्यासाठी 'गळती थांबवा, पसरणे वाढवा' — कारण परीक्षेत नेमके तेच वाक्य चार वेगवेगळ्या दिशांनी फिरवून समोर ठेवलेले असते.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
गुन्नर मिर्डल यांच्या मांडणीत मागासलेल्या प्रदेशातून पुढारलेल्या प्रदेशाकडे कुशल श्रम व भांडवल वाहून जाणे या प्रक्रियेला काय म्हणतात ?
- (a)विस्तारक परिणाम
- (b)प्रतिसारक परिणाम
- (c)गुणक परिणाम
- (d)प्रदर्शन परिणाम
उत्तर(b) प्रतिसारक परिणाम — मागासलेल्या प्रदेशाची हलणारी साधनसंपत्ती वाढणाऱ्या केंद्राकडे ओढून घेणारी शक्ती, ज्यात तरुण व कुशल श्रमाचे स्थलांतर, अधिक परताव्याकडे वाहणारे भांडवल आणि स्थानिक उत्पादनाची पीछेहाट यांचा समावेश होतो. विस्तारक परिणाम याच्या उलट, केंद्राकडून परिघाकडे जाणारे असतात; गुणक व प्रदर्शन परिणाम या वेगळ्या संकल्पना आहेत.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
मिर्डल यांच्या चक्रीय व संचयी कार्यकारणभावाच्या तत्त्वानुसार अविकसित देशातील प्रादेशिक विषमतेविषयी खालीलपैकी कोणते विधान सर्वात अचूक आहे ?
- (a)बाजारशक्ती विषमता आपोआप कमी करतात, म्हणून हस्तक्षेप नको
- (b)प्रतिसारक परिणाम विस्तारक परिणामांवर वरचढ ठरतात, म्हणून विषमता वाढत जाते
- (c)विस्तारक परिणाम नेहमीच प्रबळ असतात, म्हणून विषमता आपोआप मिटते
- (d)दोन्ही परिणाम नेहमी समान असतात, म्हणून विषमता स्थिर राहते
उत्तर(b) प्रतिसारक परिणाम विस्तारक परिणामांवर वरचढ ठरतात, म्हणून विषमता वाढत जाते — मिर्डल यांचा मुख्य दावा हाच आहे की गरीब अर्थव्यवस्थेत पायाभूत सुविधा व संस्था दुबळ्या असल्याने वाढीचा लाभ बाहेर पसरण्याऐवजी साधनसंपत्तीची गळतीच अधिक बलवान ठरते. म्हणूनच त्यांचा धोरणात्मक निष्कर्ष हस्तक्षेपाचा आहे : विस्तारक परिणाम बळकट करा आणि प्रतिसारक परिणाम निष्प्रभ करा.