स्त्रियांच्या शिक्षणामुळे प्रजननक्षमता कमी होते कारण : (a) शिक्षणामुळे स्त्रियांच्या कामाच्या संधी सुधारतात. (b) शिक्षीत स्त्रियांना स्वत:च्या मुलांनी शिक्षीत व्हावे वाटते. (c) शिक्षण आणि साक्षरता स्त्रियांना गर्भनिरोधकविषयी अधिक ग्रहणक्षम बनवते. (d) स्त्रियांची आर्थिक स्थिती सुधारते. पर्यायी उत्तरे :
- (1)(a) आणि (b)
- (2)केवळ (c)
- (3)(b) आणि (d)
- (4)(c) आणि (d)
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — केवळ (c). प्रश्नाचा सगळा भार 'कारण' या शब्दावर आहे : स्त्रियांच्या शिक्षणामुळे प्रजननक्षमता नेमकी कशामुळे कमी होते, असे विचारले आहे. म्हणजे इथे शिक्षणाचे चांगले परिणाम मोजायचे नाहीत, तर जन्मांची संख्या प्रत्यक्षात घटवणारी यंत्रणा ओळखायची आहे. छापलेल्या चार विधानांपैकी फक्त विधान (c) थेट अपत्यजन्माच्या वर्तनाला स्पर्श करते — शिक्षण व साक्षरता स्त्रीला गर्भनिरोधकाविषयी अधिक ग्रहणक्षम बनवतात. ही साखळी पायरीपायरीने तपासता येते : वाचता येणारी स्त्री आरोग्यसेविकेची सूचना, औषधाच्या वेष्टनावरील माहिती, भिंतीवरील फलक किंवा रेडिओवरचा संदेश स्वतः समजून घेऊ शकते; कोणत्या साधनाचे खरे दुष्परिणाम आहेत आणि कोणती केवळ अफवा आहे हे ती वेगळे करू शकते; आणि रूढी सांगेल ते निमूट स्वीकारण्याऐवजी पतीशी व आरोग्यसेविकेशी हा विषय बोलण्याची क्षमता तिच्याकडे येते. गर्भनिरोधकाची केवळ जाणीव एवढ्यावर न थांबता तिचे सलग वापरात रूपांतर होते, आणि गर्भनिरोधकाचा वापर ही जन्मसंख्या थेट घटवणाऱ्या मोजक्या गोष्टींपैकी एक आहे. विधाने (a), (b) आणि (d) — रोजगारसंधी, स्वतःच्या मुलांच्या शिक्षणाची आकांक्षा आणि सुधारलेली आर्थिक स्थिती — ही तिन्ही स्त्रीशिक्षणाचे खरेखुरे व चांगल्या प्रकारे नोंदलेले परिणाम आहेत, पण त्यांपैकी एकही विधान प्रजननवर्तनाचा उल्लेखसुद्धा करत नाही; जन्मदरापर्यंत पोहोचायला त्यांना आणखी कित्येक पायऱ्या ओलांडाव्या लागतात. शेवटी पर्यायांची मांडणीच निर्णय देते : विधान (c) एकतर एकटे — पर्याय (2) मध्ये — किंवा विधान (d) सोबत — पर्याय (4) मध्ये — निवडता येते, आणि आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेने ते एकटेच घेतले आहे. म्हणजे पर्यायांची रचनाच सांगते की परीक्षकाला 'खरी विधाने किती' नव्हे तर 'कारण देणारे विधान कोणते' एवढेच तपासायचे आहे.
- (1)(a) आणि (b) — हा पर्याय विधाने (a) व (b) जोडतो — सुधारलेल्या रोजगारसंधी आणि स्वतःच्या मुलांना शिकवण्याची इच्छा — आणि विधान (c) पूर्णपणे वगळतो, म्हणजे गर्भनिरोधक वर्तनाला स्पर्श करणारी एकमेव वाट बाजूला पडते. सुधारलेली रोजगारसंधी हा शिक्षित स्त्रियांची मुले कमी का असतात याच्या अर्थशास्त्रीय मांडणीचा खराखुरा भाग आहे : वेतनी कामामुळे बाळंतपणात जाणाऱ्या वेळेची संधी-किंमत वाढते, आणि म्हणूनच घराबाहेरचा रोजगार जिथे जास्त तिथे हा परिणाम अधिक ठळक दिसतो. पण तो स्त्रीच्या वेळेच्या किंमतीविषयीचा युक्तिवाद आहे, एखादा जन्म प्रत्यक्षात टळतो का यापासून कित्येक पावले दूर; आणि इथे छापलेले विधान प्रजननक्षमतेचा उल्लेखच करत नाही.
- (3)(b) आणि (d) — हा पर्याय विधाने (b) व (d) जोडतो — स्वतःच्या मुलांनी शिकावे ही इच्छा, आणि सुधारणारी आर्थिक स्थिती — आणि पुन्हा विधान (c) गाळतो. विधान (b) मागे प्रत्येक मुलाला शिकवायचे ठरवणारे पालक कमी मुले पसंत करतात ही ओळखीची 'संख्या विरुद्ध गुणवत्ता' मांडणी आहे, आणि विधान (d) ही उत्पन्नाची वाट आहे; शिक्षित स्त्रियांची प्रजननक्षमता का घटते या व्यापक विवेचनाचे दोन्ही खरेखुरे भाग आहेत. पण त्यांपैकी एकही विधान 'जन्म कसा टळतो' असा दावा करत नाही, आणि ही जोडी निवडणाऱ्या उमेदवाराच्या हाती गर्भनिरोधकाविषयीचे एकही विधान उरत नाही — नेमकी तीच यंत्रणा प्रश्न मागतो आहे.
- (4)(c) आणि (d) — हा सर्वात जवळचा चुकीचा पर्याय आहे आणि विधान (c) असलेला दुसरा एकमेव पर्याय आहे. तो गर्भनिरोधकाच्या वाटेला विधान (d) — स्त्रियांची सुधारणारी आर्थिक स्थिती — जोडतो. ही भर निरुपद्रवी वाटते म्हणून सापळा चालतो : उत्पन्न व शिक्षण सोबतच वाढतात आणि दोन्ही लहान कुटुंबाशी निगडित आहेत. पण उत्पन्न ही स्वतःच प्रजननावरील नियंत्रणाची यंत्रणा नाही — पैशातून पुष्कळ गोष्टी विकत घेता येतात, आणि त्यातून गर्भनिरोधक विकत घेतले जाईल का हे माहिती व तयारीवर ठरते, जी नेमकी विधान (c) पुरवते. शिवाय विधान (d) हे विधान (a) चीच बरीचशी पुनरावृत्ती आहे, कारण रोजगारसंधी सुधारणे हाच शिक्षणातून आर्थिक स्थिती सुधारण्याचा मार्ग आहे.
जगात कुठेही घटत्या प्रजननक्षमतेशी सर्वाधिक सातत्याने जुळणारा घटक म्हणजे स्त्रीशिक्षण; पण सहसंबंध म्हणजे यंत्रणा नव्हे, आणि हा प्रश्न यंत्रणेविषयी आहे. लोकसंख्याशास्त्रात हा फरक 'निकटवर्ती निर्धारक' या कल्पनेने स्पष्ट केला जातो : प्रजननक्षमता केवळ काही मोजक्या मध्यस्थ चलांमधूनच बदलू शकते — विवाहित स्त्रियांचे प्रमाण व विवाहाचे वय, गर्भनिरोधकाचा वापर, प्रेरित गर्भपात, आणि स्तनपानामुळे येणारा प्रसूतीनंतरचा वंध्यत्वकाळ. उत्पन्न, शिक्षण, नागरीकरण, रोजगार, कुटुंबाच्या आकाराविषयीच्या कल्पना — हे सगळे पार्श्वभूमीचे किंवा दूरस्थ घटक आहेत, आणि ते जन्मदर हलवू शकतात ते केवळ यांपैकी एखाद्या निकटवर्ती वाटेतून काम करूनच. शिक्षण त्यांपैकी अनेकांवर एकाच वेळी काम करते : ते विवाहाचे वय पुढे ढकलते, स्त्रीच्या वेळेची संधी-किंमत वाढवते, बालमृत्यू घटवते — म्हणजे तेवढीच मुले जिवंत राहण्यासाठी कमी जन्मांची गरज उरते — आणि गर्भनिरोधकाची माहिती व वापर दोन्ही वाढवते. यांपैकी शेवटची वाट वर्गखोलीपासून लहान कुटुंबापर्यंतची सर्वात आखूड व सर्वात थेट वाट आहे, आणि तीच विधान (c) वर्णन करते.
एमपीएससीचे लोकसंख्या व मनुष्यबळावरील प्रश्न वारंवार हेच तपासतात की उमेदवाराला यंत्रणा आणि सहसंबंध यांतील फरक कळतो का. अशा प्रश्नातले जवळपास प्रत्येक विधान स्वतंत्रपणे वाचले तर खरे असते, आणि केवळ खरेखोटे बघत वाचणारा उमेदवार चारपैकी तीन विधाने आनंदाने निवडतो; उत्तर मात्र प्रश्नातील जोडशब्द वाचूनच मिळते — इथे 'कारण', जो एक कार्यकारणभाव मागतो, फायद्यांची यादी नव्हे. कमवण्यासारखी सवय अशी : विधानांकडे बघण्याआधी प्रश्नातील तो जोडशब्द अधोरेखित करा, आणि मग प्रत्येक विधानाला विचारा की ते जन्मांची संख्या बदलणारी गोष्ट सांगते आहे की केवळ जन्मांभोवतीची परिस्थिती बदलणारी. हीच शिस्त या प्रश्नपत्रिकेतील अर्थशास्त्र व लोकसंख्याशास्त्राच्या इतर प्रश्नांतही उपयोगी पडते, जिथे पर्यायांच्या मांडणीत सहसा एक आखूड, मर्यादित पर्याय आणि त्याच्या शेजारी उदार दिसणाऱ्या जोड्या असतात — आणि निवडला जातो तो मर्यादित पर्यायच, कारण उरलेल्या जोड्या बरोबर विधानासोबत खरे पण असंबद्ध विधान घुसवतात.
- प्रजननक्षमता केवळ मोजक्या निकटवर्ती निर्धारकांमधूनच बदलू शकते — विवाहाचे वय व विवाहित स्त्रियांचे प्रमाण, गर्भनिरोधकाचा वापर, प्रेरित गर्भपात, आणि स्तनपानामुळे येणारा प्रसूतीनंतरचा वंध्यत्वकाळ. शिक्षण, उत्पन्न व रोजगार हे पार्श्वभूमीचे घटक असून त्यांना यांपैकी एखाद्या वाटेतूनच काम करावे लागते.
- साक्षरता प्रजननावरील नियंत्रण मुख्यतः याप्रकारे वाढवते की गर्भनिरोधक साधनांविषयीची छापील व बोललेली माहिती — वापराची पद्धत, दुष्परिणाम, दोन अपत्यांतील अंतराचा सल्ला — स्त्रीला वापरण्याजोगी होते, आणि त्यामुळे साधनांची नुसती जाणीव प्रत्यक्ष व सलग वापरात बदलते.
- भारताच्या राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणाच्या फेऱ्यांत शाळेत न गेलेल्या स्त्रियांचा प्रजननदर दीर्घ शालेय शिक्षण घेतलेल्या स्त्रियांपेक्षा सातत्याने अधिक नोंदवला जातो, आणि त्याच गटांमध्ये गर्भनिरोधकाचा वापर याच्या नेमका उलट दिशेने जातो.
- स्त्रीशिक्षण अप्रत्यक्षपणेही प्रजननक्षमता घटवते — विवाहाचे वय पुढे ढकलून आणि बालमृत्यू कमी करून; कारण जिवंत राहणाऱ्या अपत्यांची हवी तेवढी संख्या गाठण्यासाठी पालकांना कमी जन्मांची गरज उरते.
- 'संख्या विरुद्ध गुणवत्ता' हा युक्तिवाद — प्रत्येक मुलाला शिकवायचे ठरवणारे पालक कमी मुले पसंत करतात — या विवेचनाचा खराखुरा भाग आहे, पण तो हव्या असलेल्या कुटुंबाच्या आकारातून काम करतो, जन्म टाळण्याच्या कोणत्याही साधनातून नव्हे.
चारपैकी तीन विधाने शिक्षणाचे परिणाम सांगतात; अपत्यजन्मावर थेट काम करणारा मार्ग दाखवणारे विधान मात्र एकच.
- स्वतंत्रपणे खरे असलेले प्रत्येक विधान निवडणे, तर प्रश्नातील 'कारण' हा शब्द फक्त प्रजननक्षमता घटण्याचे कारण सांगणारे विधानच मागतो आहे
- उत्पन्न किंवा रोजगाराला स्वतःच प्रजननक्षमतेची यंत्रणा मानणे, तर जन्मांची संख्या बदलण्यासाठी दोघांनाही विवाहाचे वय किंवा गर्भनिरोधकाचा वापर यांच्यामधूनच काम करावे लागते
- बरोबर विधानाला खरे पण असंबद्ध विधान जोडणारा उदार दिसणारा पर्याय निवडणे — या प्रश्नातला सर्वात जवळचा चुकीचा पर्याय नेमका याच पद्धतीने बांधला आहे
- गर्भनिरोधकाची जाणीव आणि गर्भनिरोधकाचा वापर यांची गल्लत करणे — सर्वेक्षणांत जाणीव जवळजवळ सार्वत्रिक आढळते तर वापर त्याहून खूप कमी असतो, आणि प्रजननक्षमता बदलते ती वापरामुळे
एमपीएससी लोकसंख्येचे प्रश्न बहुधा विधानसंचाच्या रूपात मांडते, ज्यात बहुतेक विधाने स्वतंत्रपणे खरी असतात आणि उत्तर प्रश्नातील एका शब्दावर फिरते — 'कारण', 'मुळे', 'प्रत्यक्षपणे', 'प्रामुख्याने'. परीक्षक हेच तपासतो की उमेदवार कार्यकारण वाट आणि तिच्याभोवतीचे सहसंबंध वेगळे करू शकतो का; हाच भेद लोकसंख्याशास्त्रीय संक्रमण, लिंग गुणोत्तराचे निर्धारक आणि साक्षरतेचा विकास-निर्देशांक म्हणून वापर या प्रश्नांच्या मुळाशीही आहे. हाच विषय पुढे निकटवर्ती निर्धारकांवरील सरळ स्मरणप्रश्न म्हणून किंवा राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षणातील शिक्षणपातळीनुसार प्रजननदराची तुलना करणारा आकडेवारीचा प्रश्न म्हणून परत येऊ शकतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
प्रजननक्षमतेच्या अभ्यासात खालीलपैकी कोणता घटक पार्श्वभूमीचा सामाजिक-आर्थिक घटक नसून निकटवर्ती (मध्यस्थ) निर्धारक मानला जातो ?
- (a)स्त्री साक्षरतेचे प्रमाण
- (b)गर्भनिरोधकाचा वापर
- (c)दरडोई उत्पन्न
- (d)नागरीकरणाची पातळी
उत्तर(b) गर्भनिरोधकाचा वापर — निकटवर्ती निर्धारक म्हणजे ती जैविक व वर्तनविषयक चले, ज्यांच्यामधूनच इतर प्रत्येक प्रभावाला जावे लागते : विवाहाचे वय व विवाहित स्त्रियांचे प्रमाण, गर्भनिरोधकाचा वापर, प्रेरित गर्भपात आणि प्रसूतीनंतरचा वंध्यत्वकाळ. साक्षरता, उत्पन्न व नागरीकरण हे पार्श्वभूमीचे घटक असून यांपैकी एखादी वाट हलवूनच ते प्रजननक्षमता बदलतात.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
कौटुंबिक उत्पन्न स्थिर धरूनही स्त्रियांच्या शिक्षणामुळे प्रजननक्षमता घटते, याचे सर्वोत्तम स्पष्टीकरण खालीलपैकी कोणते ?
- (a)ते विवाहाचे वय पुढे ढकलते आणि गर्भनिरोधकाची माहिती व वापर वाढवते
- (b)ते अपत्य जन्माला घालण्याची जैविक क्षमता कमी करते
- (c)ते मुलग्यांची मागणी वाढवते
- (d)उत्पन्न स्थिर धरल्यावर त्याचा स्वतंत्र परिणाम उरतच नाही
उत्तर(a) ते विवाहाचे वय पुढे ढकलते आणि गर्भनिरोधकाची माहिती व वापर वाढवते — शिक्षणामुळे स्त्री ज्या वर्षांत अपत्यजन्माच्या शक्यतेला सामोरी जाते तो काळ आखूड होतो आणि गर्भनिरोधकाची माहिती तिला वापरण्याजोगी होते, म्हणून उत्पन्न स्थिर धरूनही परिणाम टिकतो. जैविक क्षमतेला ते स्पर्शही करत नाही, आणि मुलग्यांच्या आग्रहाला ते बळकट करण्याऐवजी कमकुवत करते.