MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 40 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — केवळ विधान (b). आधी एक गोष्ट लक्षात घ्या : इथे पर्यायांचा छापील क्रम नेहमीसारखा नाही. 'केवळ (b)' हा पर्याय (1) म्हणून छापला आहे आणि 'केवळ (a)' हा पर्याय (2) म्हणून; त्यामुळे उत्तर 'केवळ (b)' आहे असे ठरवून सवयीने दुसऱ्या क्रमांकावर खूण करणारा उमेदवार गुण गमावतो. दृष्टिकोण नियोजन म्हणजे असे दीर्घकालीन नियोजन ज्यात अर्थव्यवस्थेची दीर्घ पल्ल्याची लक्ष्ये पंधरा, वीस किंवा पंचवीस वर्षांच्या कालावधीसाठी अगाऊ ठरवली जातात, आणि विधान (b) ही व्याख्या जशीच्या तशी — रूढपणे सांगितल्या जाणाऱ्या तिन्ही कालपल्ल्यांसह — मांडते. मात्र दृष्टिकोण नियोजनाला स्वतंत्र तंत्र बनवणारा भाग व्याख्येच्या दुसऱ्या अर्ध्यात आहे, आणि चुकीची विधाने नेमका तोच मोडतात : हा दीर्घ कालावधी एकाच योजनेच्या रूपात राबवला जात नाही. तो लागोपाठ येणाऱ्या आखूड योजनांत — रूढपणे प्रत्येकी पाच वर्षांच्या — विभागला जातो, आणि यांतील प्रत्येक आखूड योजना अर्थव्यवस्थेला दीर्घ पल्ल्याच्या लक्ष्यांकडे आणखी एक टप्पा पुढे नेण्यासाठी आखली जाते. म्हणजे दृष्टिकोण योजना दिशा पुरवते आणि मध्यमकालीन योजना अंमलबजावणी पुरवतात; आणि म्हणूनच विधान (c) — '15 ते 20 वर्षांच्या संपूर्ण कालावधीसाठी एक योजना' — चुकीचे आहे : ते दोन्ही पातळ्या एकत्र मिटवून टाकते आणि प्रत्यक्षात कोणतीही नियोजन यंत्रणा जे करत नाही त्याचे वर्णन करते, कारण एकही योजना-दस्तऐवज वीस वर्षांच्या तरतुदी वापरण्याजोग्या तपशिलात मांडू शकत नाही. विधान (a) अधिक अरुंद कारणाने चुकीचे आहे : ते कालपल्ला वीस ते पंचवीस वर्षे असा देते आणि त्यामुळे पंधरा वर्षांचा पर्याय वगळते, जो प्रमाणित व्याख्येत आहे आणि जो विधान (b) बरोबर मांडते. विधान (d) सरळसरळ चुकीचे आहे, आणि तेही नेमक्या उलट दिशेने : व्यापक उद्दिष्टे व लक्ष्ये एक किंवा दोन वर्षांत साध्य करणे म्हणजे वार्षिक किंवा अल्पकालीन नियोजन, जे नियोजकाच्या साधनसंचातील सर्वात आखूड कालपल्ला आहे आणि दृष्टिकोणाच्या अगदी विरुद्ध आहे. म्हणून फक्त विधान (b) टिकते आणि उत्तर पर्याय (1) आहे.

• (2)केवळ (a) — हा पर्याय विधान (a) निवडतो, जे दृष्टिकोण नियोजनाचा कालपल्ला वीस ते पंचवीस वर्षे असा देते. प्रमाणित व्याख्येत तीन कालपल्ले सांगितले जातात — पंधरा, वीस किंवा पंचवीस वर्षे — आणि विधान (a) पंधरा वर्षांचा पर्याय वगळून हा पल्ला कापून टाकते; प्रत्यक्षात भारतीय व्यवहारात सर्वाधिक वापरला गेलेला कालपल्ला तोच आहे. त्याच्या लगेच खाली छापलेले विधान (b) हीच कल्पना पूर्ण पल्ल्यासह मांडते आणि म्हणून या जोडीतले तेच अचूक आहे. हा पर्याय दुसऱ्या एका कारणानेही धोकादायक आहे : उत्तर 'केवळ (b)' असताना उमेदवाराचा हात सवयीने ज्या जागेकडे जातो नेमकी तीच जागा तो व्यापतो, कारण प्रश्नपत्रिका 'केवळ (b)' आधी आणि 'केवळ (a)' नंतर छापते.
• (3)(a) आणि (c) — हा पर्याय विधान (a) चा कापलेला कालपल्ला विधान (c) शी जोडतो, आणि या प्रश्नातील मूलभूत चूक विधान (c) मध्येच आहे. विधान (c) म्हणते की दृष्टिकोण नियोजन म्हणजे पंधरा ते वीस वर्षांच्या संपूर्ण कालावधीसाठी एकच योजना, आणि दृष्टिकोण नियोजन नेमके तेच नाही. दीर्घ कालावधी लागोपाठच्या आखूड योजनांच्या — रूढपणे पंचवार्षिक योजनांच्या — मालिकेत विभागला जातो, आणि प्रत्येक योजना अर्थव्यवस्थेला दीर्घ पल्ल्याच्या लक्ष्यांकडे नेण्यासाठी आखली जाते; दृष्टिकोण योजना दिशा ठरवते आणि मध्यमकालीन योजना तरतुदी करतात. वीस वर्षे व्यापणारा एकच दस्तऐवज योजनेला लागणारा कार्यात्मक तपशील पेलूच शकत नाही, आणि म्हणूनच ही दुहेरी रचना अस्तित्वात आहे.
• (4)(c) आणि (d) — हा सर्वात कमजोर पर्याय आहे, कारण तो विधान (c) मधील दोन पातळ्या एकत्र मिटवण्याची चूक विधान (d) शी जोडतो, आणि विधान (d) तर संपूर्ण संकल्पनेलाच छेद देते. विधान (d) मध्ये व्यापक उद्दिष्टे व लक्ष्ये एक किंवा दोन वर्षांत साध्य होतात — ते म्हणजे वार्षिक किंवा अल्पकालीन नियोजन, जे अर्थसंकल्पासाठी आणि मध्यमकालीन योजनेच्या वर्षवार अंमलबजावणीसाठी वापरले जाते आणि नियोजनाच्या व्यवहारातील सर्वात आखूड कालपल्ला आहे. एक ते दोन वर्षांचा कालपल्ला मान्य करणारी दृष्टिकोण नियोजनाची व्याख्या 'दृष्टिकोण' हा शब्दच सोडून देते, आणि तिला एकाच योजनेच्या दाव्याशी जोडल्याने चूक दुप्पट होते.

आर्थिक नियोजन तीन एकात एक बसणाऱ्या कालपल्ल्यांवर चालते, आणि पारिभाषिक शब्द त्यांना लांबी व कार्य या दोन्ही आधारांवर वेगळे करतात. दृष्टिकोण नियोजन सर्वात दीर्घ आहे : ते अर्थव्यवस्थेची रचना, उत्पादनाची पातळी, गुंतवणुकीचा आकृतिबंध आणि गाठायची सामाजिक ध्येये अशी व्यापक व दीर्घ पल्ल्याची उद्दिष्टे पंधरा, वीस किंवा पंचवीस वर्षांच्या कालावधीसाठी ठरवते. मध्यमकालीन नियोजन — भारतात परिचित असलेली पंचवार्षिक योजना — ती दिशा प्रत्यक्षात प्रशासित करता येतील अशा क्षेत्रनिहाय लक्ष्यांत व आर्थिक तरतुदींत रूपांतरित करते. वार्षिक किंवा अल्पकालीन नियोजन मध्यमकालीन योजनेचे एक वर्ष घेऊन त्याचा अर्थसंकल्प बनवते आणि पीकपाणी, बाह्य परिस्थिती व प्रत्यक्षात उपलब्ध महसुलानुसार त्यात फेरबदल करते. या तिघांतील नाते श्रेणीबद्ध आहे : प्रत्येक आखूड योजना ही अधिक दीर्घ योजनेचा एक तुकडा असते, आणि दीर्घ योजनाच आखूड योजनेचे मूल्यमापन करण्याचा निकष पुरवते. दीर्घ पल्ल्याच्या योजनेचे व्यावहारिक समर्थन असे की काही निर्णयांचे मूल्यमापन पाच वर्षांत होऊच शकत नाही — सिंचन प्रणाली, वीजनिर्मिती क्षमता, वाहतूक मार्गिका, उच्च शिक्षणाचा विस्तार — कारण त्यांचा खर्च एका योजनाकाळात होतो आणि परतावा दुसऱ्या. भारताने नियोजन आयोगाच्या कालखंडात ही रचना वापरली, आणि आयोगाच्या जागी नीती आयोग आल्यानंतर पंधरा वर्षांचा दृष्टी दस्तऐवज, सात वर्षांची व्यूहरचना व तीन वर्षांचा कृती कार्यक्रम अशी तत्सम त्रिस्तरीय चौकट जाहीर करण्यात आली.

एमपीएससीच्या अर्थशास्त्र विभागातील व्याख्येचे प्रश्न बहुधा एक प्रमाणित पाठ्यपुस्तकी व्याख्या घेऊन तिच्याशेजारी तीन जवळून हुकणारी रूपे छापून तयार केले जातात, आणि त्या प्रत्येक रूपात नेमका एकच घटक बदललेला असतो — कालपल्ल्याची लांबी, योजनांची संख्या, किंवा तपशिलाची पातळी. यावर उपाय म्हणजे व्याख्या सारांशरूपात नव्हे तर पूर्ण स्वरूपात लक्षात ठेवणे, कारण सारांश 'पंधरा, वीस किंवा पंचवीस वर्षे' आणि 'वीस ते पंचवीस वर्षे' यांच्यात फरक करू शकत नाही. हा प्रश्न उत्तरपत्रिकेवरील साध्या काळजीलाही बक्षीस देतो : प्रश्नपत्रिका पर्याय 'केवळ (b)', 'केवळ (a)', '(a) आणि (c)', '(c) आणि (d)' या क्रमाने छापते, म्हणजे वाचकाला अपेक्षित असलेला क्रम उलटा करते; त्यामुळे कोणता क्रमांक खूण करायचा हे विधानांच्या क्रमावरून गृहीत न धरता पर्यायाच्या मजकुराशी ताडून पाहावे लागते. याशिवाय एक भेद इथे जोडून ठेवण्यासारखा आहे, कारण एमपीएससी दोन्ही विचारते आणि उमेदवार त्यांची गल्लत करतात : कालपल्ला आणि पद्धत हे दोन वेगळे अक्ष आहेत. दृष्टिकोण, मध्यमकालीन व वार्षिक नियोजन योजनेचे वर्गीकरण ती किती पुढचे पाहते यावरून करतात, तर निर्देशात्मक व आदेशात्मक नियोजन ते वर्गीकरण योजना संबंधित घटकांना किती बंधनकारक आहे यावरून करतात — आणि दृष्टिकोण योजना यांपैकी कोणत्याही प्रकारची असू शकते.

• दृष्टिकोण नियोजन म्हणजे असे दीर्घकालीन नियोजन ज्यात दीर्घ पल्ल्याची लक्ष्ये पंधरा, वीस किंवा पंचवीस वर्षांच्या कालावधीसाठी अगाऊ ठरवली जातात.
• दृष्टिकोण योजना एकाच योजनेच्या रूपात राबवली जात नाही; तो दीर्घ कालावधी लागोपाठच्या आखूड योजनांत — रूढपणे प्रत्येकी पाच वर्षांच्या — विभागला जातो आणि प्रत्येक योजना दीर्घ पल्ल्याची लक्ष्ये पुढे नेण्यासाठी आखली जाते.
• मध्यमकालीन नियोजन म्हणजे भारतीय व्यवहारातील पंचवार्षिक योजना, जी दीर्घ पल्ल्याची दिशा क्षेत्रनिहाय लक्ष्यांत व आर्थिक तरतुदींत रूपांतरित करते, तर वार्षिक नियोजन त्यातील एका वर्षाचे रूपांतर अर्थसंकल्पात करते.
• दीर्घ कालपल्ल्याचे नियोजन अस्तित्वात असते कारण सिंचन प्रणाली, वीजनिर्मिती क्षमता व वाहतूक मार्गिकांसारख्या प्रकल्पांचा खर्च एका योजनाकाळात होतो आणि परतावा दुसऱ्या, त्यामुळे त्यांचे मूल्यमापन एकाच पंचवार्षिक योजनेत करता येत नाही.
• नियोजन आयोगाच्या जागी नीती आयोग आल्यानंतर पंधरा वर्षांचा दृष्टी दस्तऐवज, सात वर्षांची व्यूहरचना व तीन वर्षांचा कृती कार्यक्रम अशी त्रिस्तरीय चौकट जाहीर करण्यात आली.

• पर्यायांचा छापील क्रम गृहीत धरणे — इथे 'केवळ (b)' पर्याय (1) आहे आणि 'केवळ (a)' पर्याय (2), म्हणून विधानांच्या क्रमावरून क्रमांक ठरवणे थेट चूक ठरते
• व्याख्या सारांशरूपात लक्षात ठेवणे; 'पंधरा, वीस किंवा पंचवीस वर्षे' आणि 'वीस ते पंचवीस वर्षे' यांतील फरक सारांशाने कधीच दाखवता येत नाही
• दृष्टिकोण नियोजन म्हणजे संपूर्ण दीर्घ कालावधीसाठीची एकच योजना असे समजणे; प्रत्यक्षात तो कालावधी लागोपाठच्या पंचवार्षिक योजनांत विभागला जातो
• कालपल्ल्यानुसारचे वर्गीकरण आणि पद्धतीनुसारचे वर्गीकरण एकत्र मिसळणे — दृष्टिकोण-मध्यमकालीन-वार्षिक हा एक अक्ष आहे आणि निर्देशात्मक-आदेशात्मक हा पूर्णपणे वेगळा

आर्थिक नियोजनावरील एमपीएससीचे प्रश्न बहुधा तीन रूपांत येतात : याच प्रश्नासारखा व्याख्येचा प्रश्न, जिथे प्रमाणित व्याख्येशेजारी तीन जवळून हुकणारी रूपे ठेवली जातात; नियोजनाच्या प्रकाराला त्याच्या कालपल्ल्याशी किंवा उदाहरणाशी जोडणारा जोड्यांचा प्रश्न; आणि भारतीय नियोजनाच्या संस्थात्मक इतिहासावरील तथ्य-प्रश्न. यावर चालणारी तयारी म्हणजे प्रत्येक संकल्पनेची व्याख्या शब्दशः पूर्ण स्वरूपात लक्षात ठेवणे आणि तिच्या शेजारी तिचा नेमका विरुद्ध किंवा शेजारचा प्रकार ठेवणे, कारण चुकीचे पर्याय बहुधा त्या शेजारच्या प्रकाराचेच वर्णन असतात. याशिवाय पर्यायांचा छापील क्रम प्रत्येक वेळी वाचण्याची सवय लावावी : या प्रश्नपत्रिकेत तो अपेक्षेच्या उलट आहे, आणि व्याख्या बरोबर ओळखूनही केवळ क्रमामुळे गुण जाणे हा टाळता येण्याजोगा अपघात आहे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  दृष्टिकोण नियोजन आणि मध्यमकालीन नियोजन यांच्यातील नाते खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर मांडते ?

  • (a)दृष्टिकोण योजना संपूर्ण कालावधीसाठी एकच दस्तऐवज असतो आणि मध्यमकालीन योजना अनावश्यक ठरतात
  • (b)दृष्टिकोण योजना दिशा ठरवते आणि तो दीर्घ कालावधी लागोपाठच्या पंचवार्षिक योजनांत विभागून राबवला जातो
  • (c)मध्यमकालीन योजना दिशा ठरवते आणि दृष्टिकोण योजना तिची वर्षवार अंमलबजावणी करते
  • (d)दोन्ही एकाच कालपल्ल्याच्या असतात, फक्त त्यांची नावे वेगळी असतात

  उत्तर(b) दृष्टिकोण योजना दिशा ठरवते आणि तो दीर्घ कालावधी लागोपाठच्या पंचवार्षिक योजनांत विभागून राबवला जातो — दृष्टिकोण योजना दीर्घ पल्ल्याची लक्ष्ये अगाऊ ठरवते आणि प्रत्येक मध्यमकालीन योजना अर्थव्यवस्थेला त्या लक्ष्यांकडे एक टप्पा पुढे नेते. वर्षवार अंमलबजावणी वार्षिक नियोजन करते, आणि एकच दस्तऐवज वीस वर्षांचा कार्यात्मक तपशील पेलू शकत नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  नियोजन आयोगाच्या जागी नीती आयोग आल्यानंतर जाहीर करण्यात आलेल्या त्रिस्तरीय चौकटीत कोणत्या तीन कालावधींचा समावेश होता ?

  • (a)पंधरा वर्षांचा दृष्टी दस्तऐवज, सात वर्षांची व्यूहरचना व तीन वर्षांचा कृती कार्यक्रम
  • (b)वीस वर्षांचा दृष्टी दस्तऐवज, दहा वर्षांची व्यूहरचना व पाच वर्षांची योजना
  • (c)पंचवीस वर्षांचा दृष्टी दस्तऐवज, पाच वर्षांची योजना व एक वर्षाचा अर्थसंकल्प
  • (d)दहा वर्षांचा दृष्टी दस्तऐवज, पाच वर्षांची व्यूहरचना व दोन वर्षांचा कृती कार्यक्रम

  उत्तर(a) पंधरा वर्षांचा दृष्टी दस्तऐवज, सात वर्षांची व्यूहरचना व तीन वर्षांचा कृती कार्यक्रम — ही रचना दृष्टिकोण, मध्यमकालीन व अल्पकालीन नियोजनाच्या जुन्या श्रेणीबद्ध चौकटीशीच समांतर आहे, फक्त कालपल्ले बदलले आहेत आणि ठराविक पंचवार्षिक योजनांची जागा व्यूहरचना व कृती कार्यक्रमाने घेतली आहे.