MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 3 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — सरोजिनी नायडू. धारासना हा गांधीजींनी दांडी यात्रेला ठरवलेला पुढचा टप्पा होता. 6 एप्रिल 1930 रोजी दांडीला मिठाचा कायदा मोडल्यानंतर त्यांनी व्हाइसरॉयला पत्र लिहून कळवले की, तत्कालीन सुरत जिल्ह्यातील धारासना येथील सरकारी मिठागारावर ते धाड घालतील आणि तिथे साठवलेल्या मिठाचा ताबा घेतील; प्रत्यक्ष कृतीपूर्वीच 5 मे 1930 च्या पहाटे सरकारने त्यांना अटक केली. त्यानंतर नेतृत्व आधीच ठरवलेल्या उतरंडीतून पुढे गेले. गांधीजींची जागा घेणार असलेले सहाहत्तर वर्षांचे माजी न्यायाधीश अब्बास तय्यबजी हेही कस्तूरबा गांधी यांच्यासह वाटेतच अटकेत गेले, आणि 21 मे 1930 रोजी अखेर झालेल्या या धाडीचे नेतृत्व सरोजिनी नायडू यांनी केले — त्यांच्यासोबत गांधीजींचे पुत्र मणिलाल होते. धारासना गाजले ते यश मिळाल्यामुळे नव्हे — यश मिळालेच नाही, मिठागारे सरकारच्याच ताब्यात राहिली — तर सतत होणाऱ्या मारहाणीखालीही अहिंसक शिस्त टिकून राहिल्याचे तिथे दिसले म्हणून. सत्याग्रहींची एकामागून एक तुकडी कुंपणापर्यंत चालत जाई आणि पोलिस पोलादी टोकाच्या लाठ्यांनी त्यांना पाडत, तरी बचावासाठीही कुणी हात उगारला नाही; स्वयंसेवकांना सरोजिनी नायडू यांची सूचना हीच होती की प्रतिकार करायचा नाही, अगदी वार अडवण्यासाठीसुद्धा नाही. अमेरिकन वार्ताहर वेब मिलर तिथे हजर होते, आणि त्यांनी पाठवलेले वार्तापत्र जगभर छापले गेले; ब्रिटिश सत्तेच्या नैतिक बाजूला सविनय कायदेभंग चळवळीतील इतर कोणत्याही एका घटनेपेक्षा जास्त हानी त्याने पोहोचवली. म्हणूनच प्रत्येक प्रमाणित नोंदीत धारासनाशी जोडले जाणारे नाव सरोजिनी नायडू यांचेच आहे, आणि त्या स्वतःही तिथेच अटक झाल्या. मराठी प्रश्नात 'सहभाग घेतला' एवढेच विचारले असले तरी उत्तर तेच राहते : उरलेल्या तिघांपैकी कुणीच 21 मे रोजी धारासनाच्या मिठागारावर नव्हते. त्यांची तिथली उपस्थिती ही स्त्रियांनी गांधीजींपुढे दीर्घकाळ मांडलेल्या एका मागणीची परिणतीही होती — परदेशी कापडावरील बहिष्कार व निदर्शने एवढ्यापुरते मर्यादित न राहता स्त्रियांनाही आघाडीवर राहून अटक स्वीकारता आली पाहिजे, ही ती मागणी.

• (1)कमलादेवी चटोपाध्याय — स्त्रियांनी केवळ निदर्शने न करता प्रत्यक्ष मिठाचा कायदा मोडावा यासाठी गांधीजींकडे सर्वाधिक आग्रह धरणाऱ्या स्त्रियांपैकी कमलादेवी एक होत्या, आणि त्यांनी तसे करूनही दाखवले — पण मुंबईत, धारासना येथे नव्हे. मुंबईत त्यांनी मीठ सत्याग्रह संघटित केला, जाहीरपणे बेकायदा मीठ तयार करून विकले — मुंबई शेअर बाजारातसुद्धा — आणि त्यांना वारंवार अटक झाली. स्वातंत्र्यानंतरची त्यांची कीर्ती भारतीय हस्तकला, हातमाग व रंगभूमीच्या पुनरुज्जीवनावर उभी आहे. त्या याच चळवळीच्या आणि याच वर्षाच्या आहेत, म्हणूनच हा चुकीचा पर्याय प्रभावी ठरतो; पण धारासनाची धाड त्यांची नाही. पेपरात त्यांचे आडनाव 'चटोपाध्याय' असे छापले आहे.
• (2)अंबिका चक्रवर्ती — अंबिका चक्रवर्ती हे बंगालमधील क्रांतिकारक होते, सत्याग्रही नव्हे — आणि ते पुरुष होते. उर्वरित यादी स्त्रियांची असल्याने त्यातले अपरिचित नावही स्त्रीचेच असावे असे गृहीत धरणाऱ्या उमेदवाराला पकडण्यासाठीच हा पर्याय इथे ठेवलेला आहे. एप्रिल 1930 च्या चितगाव शस्त्रागार हल्ल्यात ते सूर्य सेन यांचे सहकारी होते आणि जलालाबाद टेकडीवरील लढाईत त्यांनी भाग घेतला; त्यांना फाशीची शिक्षा झाली, जी पुढे कमी करण्यात आली. त्यांचा मार्ग सशस्त्र उठावाचा आणि कार्यक्षेत्र पूर्व बंगाल — त्याच वर्षी धारासना येथे झालेल्या नि:शस्त्र, प्रसिद्धीच्या झोतातील व मुद्दाम प्रतिकार न करणाऱ्या धाडीच्या दोन्ही बाबतीत नेमके उलट.
• (3)कस्तूरबा गांधी — कस्तूरबा गांधी सविनय कायदेभंग चळवळीत सक्रिय सहभागी होत्या आणि त्या काळात त्यांना अटकही झाली — किंबहुना धारासना धाडीच्या आधीच्या दिवसांत, गांधीजींच्या जागी त्या धाडीचे नेतृत्व करण्यासाठी निघालेल्या अब्बास तय्यबजी यांच्यासोबतच त्यांना अटक झाली. हा पर्याय धोकादायक ठरतो तो नेमका याच कारणाने : त्या धारासनाच्या कथेचा खराखुरा भाग आहेत, पण धाडीचे नेतृत्व करणाऱ्या नव्हे, तर धाडीपूर्वीच पोलिसांनी बाजूला केलेल्या व्यक्तींपैकी एक म्हणून. त्या दिवशीचे नेतृत्व सरोजिनी नायडू यांच्याकडे गेले, आणि 21 मे 1930 च्या नोंदी त्यांचेच नाव घेतात.

सविनय कायदेभंग चळवळ एका उतरंडीच्या तत्त्वावर उभी होती, आणि मीठ सत्याग्रहाने ते वारंवार दाखवून दिले : प्रत्येक नेत्याने आपला वारसदार आधीच नेमून ठेवायचा, म्हणजे अटकेने कार्यक्रम थांबू नये. धारासनाआधी गांधीजींची अटक, त्यानंतर अब्बास तय्यबजी यांची अटक, आणि 21 मे 1930 रोजी सरोजिनी नायडू यांनी स्वीकारलेले नेतृत्व हे या तत्त्वाचे पाठ्यपुस्तकी उदाहरण आहे. धारासनाने दाखवलेले दुसरे तत्त्व म्हणजे दिसणारी हिंसा मुद्दाम अंगावर ओढून घेणे. स्वयंसेवक रांगारांगांनी पुढे जात आणि प्रतिकार न करता मार खात, कारण त्या मारहाणीचा नैतिक व प्रचारात्मक परिणाम हेच उद्दिष्ट होते; वेब मिलर यांच्या प्रत्यक्षदर्शी वार्तापत्राने मिठागारावरील एका फसलेल्या धाडीचे रूपांतर ब्रिटिश राजवटीवरील आंतरराष्ट्रीय आरोपपत्रात केले. राष्ट्रीय चळवळीच्या आघाडीवर स्त्रिया येण्याच्या प्रक्रियेतलाही धारासना हा टप्पा आहे — दांडी यात्रेत केवळ पुरुषच असावेत असे गांधीजींना सुरुवातीला वाटत होते, आणि स्वतः अटक स्वीकारण्याच्या स्त्रियांच्या आग्रहाने 1930 पासून चळवळीची रचनाच बदलली.

एमपीएससीचे स्वातंत्र्यलढ्यावरील प्रश्न एका ठरावीक व्यक्तीला एका ठरावीक घटनेशी जोडून विचारतात, आणि मीठ सत्याग्रह अशा जोड्यांनी भरलेला आहे — दांडी : गांधीजी, वेदारण्यम : सी. राजगोपालाचारी, धारासना : सरोजिनी नायडू, मुंबईतील मीठ आंदोलन : कमलादेवी चटोपाध्याय, एप्रिल 1930 मधील पेशावरच्या घटना : खान अब्दुल गफार खान व गढवाली सैनिक. 'सविनय कायदेभंगात अनेक नेत्यांनी भाग घेतला' अशी ढोबळ जाणीव ठेवण्याऐवजी या जोड्या जोड्या म्हणूनच लक्षात ठेवण्याची सवय इथे फायद्याची ठरते; शिवाय अशा पर्याययादीत आयोग पूर्णपणे वेगळ्या प्रवाहातील एखादा क्रांतिकारक — इथे चितगाव शस्त्रागार हल्ल्यातील व्यक्ती — मुद्दाम मिसळते, हेही नोंदवावे : उमेदवार पद्धती व प्रदेश यांतील फरक ओळखतो, की केवळ स्वातंत्र्यसैनिकांची नावे ओळखतो, याची ती चाचणी असते. धारासनाला सुटी घटना न मानता चळवळीच्या क्रमात ठेवणेही उपयोगी : हा टप्पा मार्च 1931 च्या गांधी-आयर्विन कराराच्या आधीचा आहे, त्यामुळे 'यानंतर काय घडले' असे विचारणारे प्रश्न प्रत्यक्षात तो करार, गांधीजींची दुसऱ्या गोलमेज परिषदेतील उपस्थिती आणि 1932 मधील चळवळीचे पुनरुज्जीवन यांविषयीचे असतात.

• सुरत जिल्ह्यातील धारासना मिठागारावर धाड घालण्याची घोषणा गांधीजींनी केली होती, पण नेतृत्व करण्यापूर्वीच 5 मे 1930 रोजी त्यांना अटक झाली; त्यांनी नेमलेले वारसदार अब्बास तय्यबजी यांना कस्तूरबा गांधी यांच्यासह लगेचच अटक झाली.
• ही धाड 21 मे 1930 रोजी सरोजिनी नायडू यांच्या नेतृत्वाखाली, मणिलाल गांधी यांच्यासह झाली; स्वयंसेवक रांगारांगांनी पुढे जात आणि कोणताही प्रतिकार न करता पोलिसांचा मार सहन करत.
• अमेरिकन पत्रकार वेब मिलर हे या धाडीचे प्रत्यक्षदर्शी होते आणि त्यांच्या वार्तापत्राने ही हकिगत जगभर पोहोचवली; त्यामुळे भारतातील ब्रिटिश नैतिक अधिकाराला सर्वाधिक धक्का देणाऱ्या घटनांपैकी धारासना एक ठरले.
• सरोजिनी नायडू यांनी 1925 साली भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कानपूर अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले आणि त्या काँग्रेसच्या अध्यक्ष होणाऱ्या पहिल्या भारतीय स्त्री ठरल्या; पहिल्या स्त्री अध्यक्ष म्हणून 1917 साली ॲनी बेझंट होत्या.
• स्वातंत्र्यानंतर सरोजिनी नायडू संयुक्त प्रांताच्या राज्यपाल झाल्या आणि भारतातील प्रांत वा राज्याचे राज्यपालपद भूषवणाऱ्या त्या पहिल्या स्त्री ठरल्या; 1949 साली त्यांचे निधन झाले.

• धारासना ही गांधीजींचीच घोषित योजना असल्याने सवयीने 'गांधीजी' असे उत्तर देणे — 5 मे 1930 रोजी त्यांना अटक झाली आणि ते मिठागारापर्यंत पोहोचलेच नाहीत
• कमलादेवी चटोपाध्याय यांचा मुंबईतील मीठ सत्याग्रह आणि धारासनाची धाड यांची गल्लत करणे; दोन्ही 1930 चे, दोन्ही मिठाचे, पण स्थळ वेगळे आणि नेतृत्वही वेगळे
• स्त्रियांच्या यादीतील प्रत्येक अपरिचित नाव स्त्रीचेच मानणे — अंबिका चक्रवर्ती हे बंगालमधील पुरुष क्रांतिकारक होते
• धारासनाच्या मोर्चाच्या संदर्भात कस्तूरबा गांधी यांना झालेली अटक म्हणजेच धाडीचे नेतृत्व, असे समजणे

एमपीएससी मीठ सत्याग्रह विषयानुसार नव्हे तर स्थळानुसार तपासते — अमुक ठिकाणी नेतृत्व कोणी केले, अमुक तारखेला काय घडले — कारण ही एकाच निश्चित उत्तराची, संदिग्धता नसलेली माहिती असते. पर्याययादी सहसा त्याच चळवळीतील चार खऱ्या सहभागींची असते, म्हणून वगळण्याचे काम सर्वसाधारण पात्रतेवर नव्हे तर विशिष्ट घटनेवरच करावे लागते; आणि निदान एक पर्याय स्वातंत्र्यलढ्याच्या पूर्णपणे वेगळ्या प्रवाहातून — एखादा क्रांतिकारक किंवा नंतरच्या दशकातील नेता — घेतलेला असतो, जेणेकरून केवळ नावओळखीवर उत्तर देणाऱ्याला शिक्षा होईल. मीठ सत्याग्रह म्हणजे नावासह ठिकाणे आणि त्या ठिकाणांचे नेते असा नकाशा म्हणून शिकला, की प्रश्नांचा हा गट झटपट सुटतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मे 1930 मध्ये धारासना मिठागारावर सत्याग्रहींना झालेल्या पोलिसी मारहाणीचे, जगभरातील वृत्तपत्रांत छापून आलेले प्रत्यक्षदर्शी वृत्त कोणत्या पत्रकाराने लिहिले होते ?

  • (a)वेब मिलर
  • (b)विल्यम हॉवर्ड रसेल
  • (c)लुई फिशर
  • (d)एडवर्ड थॉम्पसन

  उत्तर(a) वेब मिलर — युनायटेड प्रेसचे हे वार्ताहर 21 मे 1930 च्या धारासना धाडीचे प्रत्यक्षदर्शी होते, आणि प्रतिकार न करणाऱ्या स्वयंसेवकांना पाडले जात असल्याचे वर्णन करणाऱ्या त्यांच्या वार्तापत्राने ही घटना जगभर पोहोचवली. विल्यम हॉवर्ड रसेल यांनी 'द टाइम्स' साठी 1857 च्या उठावाचे वार्तांकन केले होते, तर लुई फिशर हे धारासनाचे वार्ताहर म्हणून नव्हे तर गांधीजींचे नंतरचे चरित्रकार म्हणून ओळखले जातात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कोणत्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवून सरोजिनी नायडू काँग्रेसच्या अध्यक्ष होणाऱ्या पहिल्या भारतीय स्त्री ठरल्या ?

  • (a)कलकत्ता, 1917
  • (b)कानपूर, 1925
  • (c)कराची, 1931
  • (d)हरिपुरा, 1938

  उत्तर(b) कानपूर, 1925 — इथे सरोजिनी नायडू अध्यक्षस्थानी होत्या आणि काँग्रेसच्या अध्यक्ष होणाऱ्या पहिल्या भारतीय स्त्री ठरल्या. 1917 साली कलकत्ता येथे ॲनी बेझंट अध्यक्ष होत्या आणि त्या पहिल्या स्त्री अध्यक्ष होत्या, पण त्या भारतीय नव्हत्या; 1931 च्या कराची अधिवेशनाचे अध्यक्ष वल्लभभाई पटेल आणि 1938 च्या हरिपुरा अधिवेशनाचे अध्यक्ष सुभाषचंद्र बोस होते.