MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 2 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — नाना जगन्नाथ शंकरशेठ. जगन्नाथ शंकरशेठ (1803–1865), ज्यांना सर्वजण 'नाना' म्हणत, हे एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील मुंबईतील सर्वांत श्रीमंत व सार्वजनिक जीवनात सर्वाधिक सक्रिय भारतीय नागरिक होते, आणि शिक्षण हा त्यांनी सर्वांत सातत्याने अर्थसाहाय्य केलेला विषय होता. 1819 ते 1827 या काळात मुंबईचे गव्हर्नर असलेले माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन निवृत्त होऊन परत जात असताना शहरातील नागरिकांनी त्यांच्या सन्मानार्थ वर्गणी उभारली — तोच एल्फिन्स्टन फंड — पण या निधीचे प्रयोजन पुतळा उभारणे हे नव्हते, तर कायमस्वरूपी देणगीनिधी उभा करणे हे होते : भारतीयांना इंग्रजी व युरोपीय विज्ञाने शिकवण्यासाठी अध्यासने (प्राध्यापकपदे) चालवणे. या निधीला शंकरशेठ यांनी स्वतःच्या खिशातून ₹ 25,000 दिले; संपूर्ण निधी व्यापारी घराण्यांकडून थोडा थोडा जमवला जात असताना ही वैयक्तिक रक्कम प्रचंड मोठी होती, आणि याच एका तपशिलावर हा प्रश्न फिरतो. या पैशाने अपेक्षित तेच काम केले — या निधीतून एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशन चालली, आणि तिच्यातूनच पुढे एल्फिन्स्टन कॉलेज उभे राहिले. शिवाय शंकरशेठ हे केवळ देणगीदार नव्हते : बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटीचे आणि नंतर बोर्ड ऑफ एज्युकेशनचे आघाडीचे सदस्य म्हणून, तो पैसा कसा खर्च करायचा हे ठरवणाऱ्या यंत्रणेच्या केंद्रस्थानीही ते होते. त्यांची एकूण कारकीर्द पाहता हे श्रेय अपघाती नव्हे तर सुसंगत ठरते : मुलींना शिकवणे सामाजिकदृष्ट्या महागात पडत असलेल्या काळात त्यांनी स्वतःच्या घरात मुलींची शाळा सुरू केली; 1853 सालची मुंबई–ठाणे रेल्वे चालवणाऱ्या ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वेच्या पहिल्या संचालक मंडळावरील केवळ दोन भारतीयांपैकी ते एक होते; 1852 साली स्थापन झालेल्या बॉम्बे असोसिएशनचे ते संस्थापक-अध्यक्ष होते; आणि मुंबईच्या विधिमंडळावर नामनियुक्त झालेले ते पहिले भारतीय होते. उरलेली तिन्ही नावे महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक इतिहासातील खरीखुरी माणसे आहेत, पण ती अभ्यासक, शिक्षक व सुधारक आहेत — त्या पिढीच्या संस्था ज्यांच्या भांडवलावर उभ्या राहिल्या ते व्यापारी-दानशूर नव्हेत — आणि त्यांतले दोघे तर हा निधी उभारला गेला तेव्हा जन्मालाही आलेले नव्हते.

• (1)बाळशास्त्री जांभेकर — बाळशास्त्री जांभेकर (1812–1846) यांचा एल्फिन्स्टन संस्थांशी खराखुरा संबंध आहे — एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशनमध्ये शिकवणाऱ्या आरंभीच्या भारतीयांपैकी ते एक होते — आणि म्हणूनच हा चुकीचा पर्याय चांगला रचलेला आहे. पण हा संबंध उलट दिशेने जातो : ते देणगीदारांत नव्हे, तर पगारी अभ्यासक-शिक्षक म्हणून तिथे होते. 1832 साली 'दर्पण' आणि 1840 साली 'दिग्दर्शन' सुरू करणारे मराठी पत्रकारितेचे जनक म्हणून ते स्मरणात आहेत — या कामाने त्यांना प्रभाव दिला, संपत्ती नाही. शिवाय 1827 साली एल्फिन्स्टन मुंबई सोडून गेले तेव्हा जांभेकर जेमतेम पंधरा वर्षांचे होते, त्यामुळे ₹ 25,000 ची वैयक्तिक देणगी दुहेरी अर्थाने अशक्य होती.
• (2)रामकृष्ण भांडारकर — रा. गो. भांडारकर (1837–1925) हे केवळ कालक्रमानेच बाद होतात : एल्फिन्स्टन फंड उभारला गेल्यानंतर तब्बल दहा वर्षांनी त्यांचा जन्म झाला. ते पूर्णपणे पुढच्या पिढीतले आहेत — प्राच्यविद्यापंडित व संस्कृततज्ज्ञ, प्रार्थना समाजाचे सदस्य, न्यायमूर्ती रानडे व वामन आबाजी मोडक यांच्यासोबत 1885 साली महाराष्ट्र गर्ल्स एज्युकेशन सोसायटी व तिच्या हुजूरपागा शाळेचे संस्थापक, आणि 1917 साली पुण्यात ज्यांच्या नावाने भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिराची स्थापना झाली ते विद्वान. भारतीय शिक्षणातील त्यांचे योगदान नंतरच्या काळातील संशोधन व संस्थाबांधणीचे आहे, 1820 च्या दशकातील व्यापारी दानशूरपणाचे नाही.
• (4)वामन आबाजी मोडक — वामन आबाजी मोडक हेदेखील या निधीनंतरच्या पिढीतले आहेत. 1867 साली आत्माराम पांडुरंग यांच्यासोबत प्रार्थना समाजाच्या संस्थापकांपैकी ते एक होते, 1870 च्या सुमारास पुण्यात केलेल्या त्यांच्या जाहीर व्याख्यानांनी समाजाचा प्रसार मुंबईबाहेर होण्यास मदत झाली, आणि 1885 साली रानडे व रा. गो. भांडारकर यांच्यासोबत त्यांनी महाराष्ट्र गर्ल्स एज्युकेशन सोसायटी व महाराष्ट्रातील सर्वांत जुनी मुलींची हायस्कूल असलेली हुजूरपागा स्थापन केली. स्त्रीशिक्षणातील ही कामगिरी लक्षणीय आहे आणि म्हणूनच हे नाव इथे विश्वासार्ह वाटते — पण 1827 च्या एल्फिन्स्टन वर्गणीपासून ते सुमारे चार दशकांनी वेगळे आहे, आणि मोडक हे मोठ्या रकमा देणारे दाते नव्हे तर शिक्षक व सुधारक होते.

आरंभीच्या वसाहतकालीन मुंबईतील पाश्चात्त्य शिक्षण सरकारी पैशातून उभे राहिले नाही. त्याचा साचा असा होता : शहरातील हिंदू, पारशी व मुस्लीम व्यापारी वर्गाने वर्गणी काढून निधी उभा करायचा, तो बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटीने चालवायचा, आणि वसाहती प्रशासनाने मान्यता, अभ्यासक्रम व काही युरोपीय शिक्षक पुरवायचे. 1827 चा एल्फिन्स्टन फंड हे या साच्याचे आदर्श उदाहरण आहे : परत जाणाऱ्या गव्हर्नरचा गौरवनिधी वर्गणीदारांच्याच इच्छेनुसार भारतीयांना इंग्रजी व युरोपीय विज्ञाने शिकवणाऱ्या अध्यासनांसाठीच्या कायमस्वरूपी देणगीनिधीत रूपांतरित करण्यात आला, आणि त्यातूनच एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशन व पुढे एल्फिन्स्टन कॉलेज उभे राहिले — मुंबईचा पहिला इंग्रजी-शिक्षित व्यावसायिक वर्ग मोठ्या प्रमाणात याच संस्थेत घडला. हे लक्षात घेतले की जगन्नाथ शंकरशेठ, जमशेटजी जीजीभॉय, कावसजी जहांगीर अशा व्यापाऱ्यांची नावे शहरभर महाविद्यालये, रुग्णालये व कलाशाळांना का जोडलेली आहेत हे उलगडते : हा खर्च सरकारी तिजोरीने नव्हे, तर खासगी भारतीय भांडवलाने केला होता.

एमपीएससीचे महाराष्ट्राच्या इतिहासावरील प्रश्न संस्थेत कोण शिकवत होते यापेक्षा तिच्यासाठी पैसा कोणी दिला हे वारंवार विचारतात, कारण देणगीदार हा एकच पडताळता येणारा तपशील असतो, तर शिक्षकवर्ग तसा नसतो. शिवाय हा प्रश्न एका साध्या कालक्रमी सवयीलाही बक्षीस देतो, जी निधीबद्दल काहीच माहीत नसतानाही अर्धी पर्याययादी निकालात काढते : एल्फिन्स्टन फंड 1827 चा आहे, आणि दिलेल्या चौघांपैकी दोघे — 1837 साली जन्मलेले भांडारकर आणि 1860 च्या दशकापासून सक्रिय झालेले मोडक — शतकाच्या उत्तरार्धातले आहेत. म्हणून महाराष्ट्रातील ठरावीक सुधारकांच्या जन्म व कार्यकाळाची ढोबळ कालरेषा तयार ठेवणे, त्यांची कामगिरी सुटी सुटी पाठ करण्यापेक्षा जास्त गुण मिळवून देते; एमपीएससीचे कितीतरी पर्याय त्यांच्या आशयाचा विचार करण्याआधीच तारखांवर कापता येतात. ही विशिष्ट देणगी विचारली जाण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे तिथून सुरू होणारी साखळी अभ्यासक्रम पुढे शतकभर पाठलाग करतो : एल्फिन्स्टन संस्थांनी मुंबईतील पहिली इंग्रजी-शिक्षित व्यावसायिक पिढी घडवली, आणि 1852 ची बॉम्बे असोसिएशन व अखेरीस 1885 ची भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस यांचे सदस्य याच वर्गातून आले.

• जगन्नाथ 'नाना' शंकरशेठ (1803–1865) यांनी एल्फिन्स्टन फंडाला वैयक्तिक ₹ 25,000 दिले; 1819 ते 1827 या काळात मुंबईचे गव्हर्नर असलेल्या माउंटस्टुअर्ट एल्फिन्स्टन यांच्या सन्मानार्थ ही वर्गणी उभारली गेली होती.
• हा निधी भारतीयांना इंग्रजी व युरोपीय विज्ञाने शिकवणाऱ्या अध्यासनांसाठी कायमस्वरूपी देणगीनिधी म्हणून वापरला गेला; बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटीच्या अंतर्गत त्यातूनच एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशन व पुढे एल्फिन्स्टन कॉलेज उभे राहिले.
• शंकरशेठ यांनी स्वतःच्या निवासस्थानात मुलींची शाळा सुरू केली आणि बोर्ड ऑफ एज्युकेशनवर काम केले; त्यामुळे ते या निधीचे केवळ वर्गणीदार नव्हे तर तो खर्च करणाऱ्या यंत्रणेतील सहभागीही होते.
• 1852 साली स्थापन झालेल्या बॉम्बे असोसिएशनचे ते संस्थापक-अध्यक्ष होते, आणि मुंबईच्या विधिमंडळावर नामनियुक्त होणारे पहिले भारतीय होते.
• एप्रिल 1853 मध्ये मुंबई ते ठाणे अशी भारतातील पहिली प्रवासी रेल्वे चालवणाऱ्या ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वेच्या पहिल्या संचालक मंडळावरील केवळ दोन भारतीयांपैकी ते एक होते.

• एल्फिन्स्टन संस्थांत शिकवणारी माणसे आणि त्यांच्यासाठी पैसा देणारी माणसे यांची गल्लत करणे — जांभेकर तिथे शिकवत होते, शंकरशेठ यांनी त्यासाठी पैसा दिला
• तारखांकडे दुर्लक्ष करणे : भांडारकर यांचा जन्म 1837 चा आणि मोडक 1860 च्या दशकापासून सक्रिय, त्यामुळे 1827 च्या निधीला दोघांपैकी कुणीच वर्गणी देऊ शकत नव्हते
• परत जाणाऱ्या गव्हर्नरचा गौरवनिधी स्मारकावर खर्च झाला असेल असे गृहीत धरणे; हा निधी मुद्दाम शैक्षणिक देणगीनिधीत रूपांतरित करण्यात आला होता

या प्रकारचे प्रश्न महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक व सुधारणा-इतिहासातील चार खरीखुरी नावे देतात आणि संपूर्ण प्रश्न एका विशिष्ट कृतीवर टांगतात — एक देणगी, एक स्थापना, एक पहिली नियुक्ती. एमपीएससीला ते आवडतात कारण तो तपशील संदिग्ध नसतो आणि प्रत्येक प्रमाणित राज्य-इतिहास पुस्तकात छापलेला असतो; शिवाय प्रश्नात ₹ ची रक्कम घातली की प्रश्न प्रत्यक्षापेक्षा अवघड भासतो. यावरची कार्यक्षम तयारी म्हणजे एकोणिसाव्या शतकातील मुंबई व पुण्यासाठी संस्था, संस्थापक किंवा देणगीदार, स्थळ व दशक अशा स्तंभांचा तक्ता, आणि त्याच्या शेजारी ठरावीक व्यक्तींची जन्म-मृत्यू वर्षे — म्हणजे आशयावर कापता येत नाहीत असे पर्यायही कालक्रमावर कापता येतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पश्चिम भारतातील राजकीय प्रतिनिधित्वासाठीच्या आरंभीच्या संस्थांपैकी एक असलेल्या, 1852 साली स्थापन झालेल्या बॉम्बे असोसिएशनचे पहिले अध्यक्ष खालीलपैकी कोण होते ?

  • (a)दादाभाई नौरोजी
  • (b)जगन्नाथ शंकरशेठ
  • (c)बाळशास्त्री जांभेकर
  • (d)महादेव गोविंद रानडे

  उत्तर(b) जगन्नाथ शंकरशेठ — 1852 साली स्थापन झालेल्या बॉम्बे असोसिएशनचे ते संस्थापक-अध्यक्ष होते. दादाभाई नौरोजी या संस्थेशी आणि पुढे ईस्ट इंडिया असोसिएशनसारख्या संस्थांशी जोडलेले होते, पण संस्थापक-अध्यक्षपद शंकरशेठ यांचे आहे; जांभेकर यांचे 1846 साली निधन झाले होते आणि रानडे पुढच्या पिढीतले आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  महाराष्ट्रातील सर्वांत जुनी मुलींची हायस्कूल असलेली हुजूरपागा आणि महाराष्ट्र गर्ल्स एज्युकेशन सोसायटी 1885 साली कोणत्या सुधारकांच्या गटाने स्थापन केली ?

  • (a)जोतीराव फुले, सावित्रीबाई फुले व सगुणाबाई
  • (b)म. गो. रानडे, रा. गो. भांडारकर व वामन आबाजी मोडक
  • (c)जगन्नाथ शंकरशेठ, जमशेटजी जीजीभॉय व बाळशास्त्री जांभेकर
  • (d)गोपाळ गणेश आगरकर, बाळ गंगाधर टिळक व वि. कृ. चिपळूणकर

  उत्तर(b) म. गो. रानडे, रा. गो. भांडारकर व वामन आबाजी मोडक — या तिघांनी 1885 साली महाराष्ट्र गर्ल्स एज्युकेशन सोसायटी व हुजूरपागा स्थापन केली. फुले दांपत्याने 1848 साली पुण्यात मुलींची पहिली शाळा काढली होती, तो वेगळा व आधीचा प्रयत्न आहे; तर आगरकर, टिळक व चिपळूणकर हे 1880 ची न्यू इंग्लिश स्कूल व 1884 ची डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी यांच्याशी जोडलेले आहेत.