खालीलपैकी कोणती विधाने महाराष्ट्राच्या बाबतीत 2011 च्या जनगणनेनुसार बरोबर आहेत ? (a) लोकसंख्येत महाराष्ट्राचा देशात दुसरा क्रमांक आहे. (b) घनता प्रति चौ. कि.मी. 365 आहे. (c) साक्षरता 82.91% आहे. (d) लिंग गुणोत्तर 925 आहे. पर्यायी उत्तरे :
- (1)फक्त (a), (b) आणि (c)
- (2)फक्त (b), (c) आणि (d)
- (3)फक्त (a), (c) आणि (d)
- (4)वरील सर्व
बरोबर उत्तर पर्याय (1) — फक्त विधाने (a), (b) आणि (c). हा प्रश्न प्रत्यक्षात विधान (d) वरच ठरतो, आणि इतर काहीही तपासण्यापूर्वी हे का, ते पाहण्यासारखे आहे : दिलेल्या चार पर्यायांपैकी विधान (d) वगळणारा एकमेव पर्याय (1) आहे, म्हणून महाराष्ट्राचे 2011 चे लिंग गुणोत्तर 925 नव्हते एवढे माहीत असलेला उमेदवार उरलेल्या तिन्ही विधानांचा निवाडा न करताच उत्तर नोंदवू शकतो. 2011 च्या जनगणनेला महाराष्ट्राने दर 1,000 पुरुषांमागे 929 स्त्रिया अशी नोंद केली — 943 या अखिल भारतीय आकड्यापेक्षा कमी — म्हणून छापील 925 चुकीचे आहे आणि (d) असलेला प्रत्येक पर्याय पडतो. विधान (a) बरोबर आहे : सुमारे 11.24 कोटी लोकसंख्येसह 2011 च्या जनगणनेला महाराष्ट्र उत्तर प्रदेशाच्या पाठोपाठ देशातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वाधिक लोकसंख्येचे राज्य होते आणि भारताच्या लोकसंख्येचा सुमारे 9.3 टक्के भाग त्याच्याकडे होता. विधान (b) बरोबर आहे : राज्याची लोकसंख्या घनता दर चौरस किलोमीटरमागे 365 व्यक्ती होती, म्हणजे 382 या अखिल भारतीय घनतेपेक्षा कमी, कारण महाराष्ट्रात मुंबई-पुण्याभोवतीची अवाढव्य नागरी एकवट आणि अवर्षणप्रवण अंतर्भाग व पूर्वेकडील जंगलपट्ट्यातील विरळ वस्तीचे विस्तीर्ण प्रदेश एकत्र नांदतात. विधान (c) महाराष्ट्राची साक्षरता 82.91 टक्के देते. जनगणनेच्या प्रकाशित अंतिम तक्त्यात राज्याची साक्षरता 82.34 टक्के नोंदली आहे, त्यात पुरुष साक्षरता 88.38 व स्त्री साक्षरता 75.87 आहे; आणि सुमारे 82.9 टक्के हा आकडा 2011 च्या जनगणनेवरील बऱ्याच राज्यस्तरीय साहित्यात वापरला जातो. या दोन आकड्यांत साधारण अर्ध्या टक्क्याचा फरक आहे, आणि या प्रश्नात यांपैकी कोणता वापरला यावर काहीही अवलंबून नाही, कारण विधान (c) चूक मानून त्याचबरोबर (d) ही चूक मानणारा एकही पर्याय यादीत नाही. दोन्हीपैकी कोणतेही वाचन घेतले तरी उत्तर पर्याय (1) च राहते. उमेदवाराला इथे प्रत्यक्षात लागते ते लिंग गुणोत्तर, आणि ते लक्षात ठेवण्याचा सर्वात सुरक्षित मार्ग म्हणजे जोडीने ठेवणे : महाराष्ट्र 929 विरुद्ध भारत 943.
- (2)फक्त (b), (c) आणि (d) — हा पर्याय विधान (d) ठेवतो, ज्यातील महाराष्ट्राच्या लिंग गुणोत्तराचा 925 हा आकडा चुकीचा आहे — 2011 च्या जनगणनेने दर 1,000 पुरुषांमागे 929 स्त्रिया अशी नोंद केली — आणि त्याचवेळी तो भक्कम असलेले विधान (a) वगळतो, कारण उत्तर प्रदेशानंतर देशातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वाधिक लोकसंख्येचे राज्य महाराष्ट्रच होते. म्हणजे हा पर्याय परस्परविरुद्ध दिशांनी दोन चुका करतो : एकमेव खोटे विधान स्वीकारतो आणि सर्वाधिक पक्केपणाने नोंदलेले खरे विधान नाकारतो. 925 हा आकडा खऱ्या 929 च्या इतका जवळ आहे की घाईतल्या वाचनात तो टिकून जातो, आणि तो तिथे ठेवण्याचा हेतू नेमका तोच आहे.
- (3)फक्त (a), (c) आणि (d) — हा पर्यायदेखील खोटे विधान (d) ठेवतो आणि त्याशिवाय दर चौरस किलोमीटरमागे 365 व्यक्ती हा घनतेचा आकडा देणारे विधान (b) वगळतो, जे बरोबर आहे. घनता हा महाराष्ट्राच्या जनगणना-आकड्यांपैकी सर्वाधिक उद्धृत होणाऱ्या आकड्यांपैकी एक आहे आणि तो 382 या अखिल भारतीय मूल्याच्या अगदी खाली बसतो, म्हणून राज्याची रूपरेषा डोक्यात असलेल्या उमेदवाराने तो आत्मविश्वासाने ठेवायला हवा. इतर चुकीच्या पर्यायांप्रमाणेच इथेही घातक ठरणारा भाग (d) ठेवणे हाच आहे : 925 हे लिंग गुणोत्तर बरोबर मानणारा कोणताही पर्याय उत्तर असू शकत नाही.
- (4)वरील सर्व — हा पर्याय 925 या लिंग गुणोत्तरासह चारही विधाने स्वीकारतो आणि म्हणून इतर दोन चुकीच्या पर्यायांप्रमाणेच त्याच मुद्द्यावर पडतो. तिघांपैकी हाच सर्वात मोहात पाडणारा आहे, कारण पहिली तीन विधाने खरोखर बरोबर आहेत आणि चौथे अगदी थोडक्यात चुकते — खऱ्या 929 विरुद्ध 925 — म्हणून (a), (b) व (c) तपासून झाल्यावर (d) घाईने वाचणारा उमेदवार तेही आत ओढून घेतो. विधानांच्या प्रश्नात 'वरील सर्व' या पर्यायाचे ठरलेले काम हेच असते : तो वेग वाढवण्याला बक्षीस देतो आणि शेवटचा घटक पहिल्याइतक्याच काळजीने न तपासण्याला शिक्षा करतो.
भारतीय जनगणनेच्या पद्धतीत लिंग गुणोत्तर म्हणजे दर 1,000 पुरुषांमागे असलेल्या स्त्रियांची संख्या — जी इतर अनेक देशांत वापरल्या जाणाऱ्या पद्धतीच्या उलट आहे — आणि तो जनगणनेतील सर्वाधिक बारकाईने पाहिल्या जाणाऱ्या निर्देशांकांपैकी एक आहे, कारण त्यातून मुलींच्या जगण्याच्या संधी आणि लिंगनिवडीच्या प्रथांचा परिणाम या दोन्ही गोष्टी नोंदल्या जातात. 2011 च्या जनगणनेला भारताचे एकूण लिंग गुणोत्तर 943 होते, जे 2001 च्या 933 पेक्षा सुधारलेले असले तरी समानतेपासून बरेच दूर आहे. महाराष्ट्राचे 929 हे राष्ट्रीय आकड्याच्या खाली बसते, आणि तुलनेने संपन्न, मोठ्या प्रमाणात नागरीकरण झालेल्या व अधिक साक्षर राज्यासाठी हा निकाल लक्षवेधी आहे — तो हेच स्मरण करून देतो की लिंग गुणोत्तर उत्पन्न किंवा शिक्षणाच्या मागे सरळ रेषेत चालत नाही, आणि सर्वाधिक प्रतिकूल गुणोत्तर असलेली राज्ये अनेकदा देशातील अधिक संपन्न राज्यांपैकीच राहिली आहेत. लिंग गुणोत्तराबरोबरच महाराष्ट्रासाठी एमपीएससी ज्या चार निर्देशांकांकडे परत येते ते म्हणजे राज्याची लोकसंख्या व तिचा क्रमांक, घनता, साक्षरता आणि दशकीय वाढ; आणि ते प्रत्येकाच्या शेजारी संबंधित अखिल भारतीय आकडा ठेवून एकच जोडलेली रूपरेषा म्हणून शिकणे सर्वोत्तम, कारण जवळजवळ प्रत्येक प्रश्न तुलनेवरच उभा असतो.
हा प्रश्न एमपीएससीची ठरलेली रचना दाखवतो : तीन बरोबर विधाने आणि एक विधान ज्यातील आकडा चूक ठरण्याइतकाच बदललेला आहे. यावर उपाय म्हणजे अंकगणिती शिस्त — प्रत्येक आकडा 'हा वाजवी वाटतो का' या सर्वसाधारण जाणिवेवर न तपासता लक्षात ठेवलेल्या मूल्याशी ताडून पाहणे, कारण नेमका आकडा डोक्यात नसेल तर 925 आणि 929 हे दोन्ही सारखेच वाजवी वाटतात. शिवाय विधाने सोडवायला सुरुवात करण्यापूर्वी पर्यायांची यादी रचनेच्या दृष्टीने वाचणे फायद्याचे ठरते. इथे चार पर्याय (a),(b),(c) / (b),(c),(d) / (a),(c),(d) / वरील सर्व असे आहेत, म्हणजे विधान (c) प्रत्येक पर्यायात येते आणि म्हणून ते कधीच भेद करू शकत नाही, तर विधान (d) चारपैकी तीन पर्यायांत येते. याचा अर्थ संपूर्ण प्रश्न विधान (d) वरच फिरतो, आणि ते ठरवले की सर्वच ठरते. पर्यायांच्या यादीत प्रत्यक्षात फूट पाडणारे विधान कोणते हे शोधण्याची सवय या प्रश्नपत्रिकेत सर्वाधिक ठिकाणी उपयोगी पडणाऱ्या सवयींपैकी एक आहे.
- 2011 च्या जनगणनेला महाराष्ट्राचे लिंग गुणोत्तर दर 1,000 पुरुषांमागे 929 स्त्रिया होते, जे 943 या अखिल भारतीय आकड्यापेक्षा कमी आहे; विधान (d) मध्ये छापलेले 925 हे जनगणनेचे मूल्य नाही.
- 2011 च्या जनगणनेला सुमारे 11.24 कोटी लोकसंख्येसह महाराष्ट्र हे उत्तर प्रदेशानंतरचे भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वाधिक लोकसंख्येचे राज्य होते आणि देशाच्या लोकसंख्येपैकी सुमारे 9.3 टक्के लोक तिथे राहत होते.
- 2011 च्या जनगणनेला महाराष्ट्राची लोकसंख्या घनता दर चौरस किलोमीटरमागे 365 व्यक्ती होती, जी 382 या अखिल भारतीय घनतेपेक्षा कमी आहे.
- जनगणनेच्या प्रकाशित अंतिम तक्त्यानुसार 2011 मधील महाराष्ट्राची साक्षरता 82.34 टक्के आहे — पुरुष 88.38 व स्त्री 75.87 — तर या प्रश्नात वापरलेला सुमारे 82.9 टक्के हा आकडा 2011 च्या जनगणनेवरील राज्यस्तरीय साहित्यात मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.
- भारतीय जनगणनेच्या पद्धतीत लिंग गुणोत्तर दर 1,000 पुरुषांमागे स्त्रिया अशा स्वरूपात मांडले जाते, म्हणून 1,000 पेक्षा कमी आकडा लोकसंख्येत स्त्रियांपेक्षा पुरुष अधिक असल्याचे दर्शवतो.
लिंग गुणोत्तर जोडीने लक्षात ठेवा — महाराष्ट्र 929 विरुद्ध भारत 943 — म्हणजे बाकी कशाचाही निवाडा न करता प्रश्न सुटतो आणि पर्याय (1) उरतो.
- 925 आणि 929 यांसारखे जवळचे आकडे 'वाजवी वाटतात' या आधारावर स्वीकारणे — नेमका आकडा लक्षात ठेवलेला नसेल तर दोन्ही सारखेच खरे वाटतात आणि प्रश्न नेमका त्याच अंतरावर रचलेला असतो
- पहिली तीन विधाने बरोबर निघाली म्हणून वेगात जाऊन चौथे विधान वरवर वाचणे; विधानांच्या प्रश्नांत 'वरील सर्व' हा पर्याय याच वेगावर बक्षीस देऊन शेवटच्या घटकाच्या दुर्लक्षाला शिक्षा करतो
- महाराष्ट्र संपन्न व अधिक साक्षर आहे म्हणून त्याचे लिंग गुणोत्तरही राष्ट्रीय सरासरीहून चांगले असेल असे गृहीत धरणे; प्रत्यक्षात 929 हा आकडा 943 च्या खाली आहे
- विधाने सोडवण्याआधी पर्यायांची यादी रचनेच्या दृष्टीने न वाचणे — इथे विधान (c) चारही पर्यायांत असल्याने ते निरुपयोगी आहे आणि संपूर्ण प्रश्न विधान (d) वरच ठरतो
महाराष्ट्राच्या जनगणना-आकड्यांवरील एमपीएससीचे प्रश्न बहुधा चार विधानांचा संच देऊन त्यांतील एका विधानातील आकडा अगदी थोडा बदलतात, आणि उमेदवाराने तो नेमका बदल ओळखावा अशी अपेक्षा ठेवतात. कधी हाच आशय दोन विधानांच्या बरोबर-चूक जोडीत येतो, तर कधी 'महाराष्ट्राचे लिंग गुणोत्तर किती' असा थेट प्रश्न विचारला जातो. यावर चालणारी तयारी म्हणजे राज्याची जनगणना-रूपरेषा एकत्रित पाठ करणे — लोकसंख्या, क्रमांक, घनता, साक्षरता, लिंग गुणोत्तर व दशकीय वाढ — आणि प्रत्येक आकड्याशेजारी संबंधित अखिल भारतीय आकडा ठेवणे, कारण आयोगाचे बहुतांश प्रश्न या दोन आकड्यांच्या तुलनेवरच उभे राहतात. सोबतच पर्यायांची यादी आधी वाचून कोणते विधान भेद करते हे ठरवण्याची सवय लावली, तर संचाच्या प्रश्नांत लागणारा वेळ मोठ्या प्रमाणात वाचतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राचे लिंग गुणोत्तर आणि त्याच वेळचे अखिल भारतीय लिंग गुणोत्तर अनुक्रमे किती होते ?
- (a)925 आणि 933
- (b)929 आणि 943
- (c)943 आणि 929
- (d)933 आणि 940
उत्तर(b) 929 आणि 943 — दर 1,000 पुरुषांमागे स्त्रिया अशा भारतीय जनगणनेच्या पद्धतीनुसार महाराष्ट्राचे गुणोत्तर राष्ट्रीय आकड्याखाली आहे. 933 हा आकडा 2001 मधील अखिल भारतीय लिंग गुणोत्तराचा आहे, आणि 925 हा या प्रश्नपत्रिकेतील विधान (d) मध्ये छापलेला चुकीचा आकडा आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
2011 च्या जनगणनेनुसार लोकसंख्येच्या दृष्टीने महाराष्ट्राचा भारतात कितवा क्रमांक होता आणि त्याच्या पुढे कोणते राज्य होते ?
- (a)पहिला क्रमांक; त्याच्या पुढे कोणतेही राज्य नव्हते
- (b)दुसरा क्रमांक; पुढे उत्तर प्रदेश
- (c)दुसरा क्रमांक; पुढे बिहार
- (d)तिसरा क्रमांक; पुढे उत्तर प्रदेश व बिहार
उत्तर(b) दुसरा क्रमांक; पुढे उत्तर प्रदेश — सुमारे 11.24 कोटी लोकसंख्येसह महाराष्ट्र देशातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वाधिक लोकसंख्येचे राज्य होते आणि भारताच्या लोकसंख्येपैकी सुमारे 9.3 टक्के भाग त्याच्याकडे होता. बिहार त्या जनगणनेत तिसऱ्या क्रमांकावर होता, म्हणजे महाराष्ट्राच्या पुढे नव्हे तर मागे.