MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 28 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — मिसिसिपी (प्रश्नपत्रिकेत 'मिसीसीपी' असे छापले आहे). प्रश्नाची मांडणी काळजीपूर्वक केलेली आहे : ती 'खाली दिलेल्या पर्यायातील' असे स्पष्ट म्हणते, आणि हा शब्दप्रयोग महत्त्वाचा आहे. दिलेल्या चार नद्यांपैकी मिसिसिपी मोठ्या फरकाने सर्वात लांब आहे. ती उत्तर मिनेसोटातील इटास्का सरोवरात उगम पावते आणि सेंट लुई, मेम्फिस व न्यू ऑर्लिन्स या शहरांवरून वाहत सुमारे 3,766 किलोमीटर दक्षिणेकडे जाऊन मेक्सिकोच्या आखातावरील आपल्या त्रिभुज प्रदेशाला मिळते. दिलेल्या पर्यायांतील दुसऱ्या क्रमांकाची लांब नदी कोलंबिया आहे, पण ती याच्या निम्म्याहून थोडीच अधिक आहे; स्नेक तिच्याहूनही आखूड आहे, आणि हडसन तर मिसिसिपीच्या लांबीच्या जेमतेम सातव्या भागाइतकी आहे. म्हणजे या पर्यायसंचातील क्रम अजिबात चुरशीचा नाही, आणि प्रश्न कोणत्याही सूक्ष्म मापावर नव्हे तर प्रत्येक नदीच्या ढोबळ आकाराच्या जाणिवेवर सुटतो. अमेरिकेच्या नद्यांविषयीच्या प्रश्नाचे स्वाभाविक उत्तर मिसिसिपीच का ठरते, हे आणखी दोन तथ्ये स्पष्ट करतात. तिचे जलवाहन क्षेत्र ॲमेझॉन व काँगोच्या खोऱ्यांनंतर जगात तिसऱ्या क्रमांकाचे असून ते एकतीस राज्ये व कॅनडाच्या दोन प्रांतांचे पाणी गोळा करते — म्हणजे रॉकी व अप्लेशियन पर्वतांदरम्यानचा जवळजवळ संपूर्ण अमेरिकी अंतर्भाग. आणि तिची मोठी उपनदी मिसुरीसह ती जगातील सर्वात लांब नदीप्रणालींपैकी एक तयार करते. ही उपनदी मुद्दाम नावाने सांगण्यासारखी आहे, कारण प्रमाणित मापांनुसार मिसुरी ही स्वतः मिसिसिपीपेक्षा किंचित लांब भरते आणि संयुक्त संस्थानांतील सर्वात लांब एकल नदी म्हणून तिचीच नोंद अनेकदा केली जाते; पण मिसुरी इथल्या चार पर्यायांत नाही, म्हणून ती या उत्तरावर परिणाम करू शकत नाही. प्रश्नपत्रिका जी यादी प्रत्यक्षात छापते तिच्यात मिसिसिपी एकटीच वरच्या स्थानी उभी आहे, आणि पर्याय (1) बरोबर आहे.

• (2)कोलंबिया — कोलंबिया ही मोठी नदी आहे पण लांबीने कितीतरी कमी आहे — ब्रिटिश कोलंबियातील आपल्या उगमापासून वॉशिंग्टनमधून आणि वॉशिंग्टन-ओरेगॉन सीमेवरून वाहत प्रशांत महासागरापर्यंत ती सुमारे 2,000 किलोमीटर जाते. उत्तर अमेरिकेतून प्रशांत महासागराला मिळणाऱ्या नद्यांपैकी पाण्याच्या प्रमाणाने ती सर्वात मोठी आहे आणि जलविद्युतसाठी तिच्यावर अनेक धरणे आहेत; त्यामुळे तिला तिच्या लांबीच्या प्रमाणाबाहेर प्रसिद्धी मिळते आणि ती विश्वासार्ह उत्तरासारखी वाटते. पण प्रवाहाचे प्रमाण व आर्थिक महत्त्व हे प्रश्नाचे विषय नाहीत, आणि लांबीच्या बाबतीत कोलंबिया मिसिसिपीच्या निम्म्याहून थोडीच अधिक भरते.
• (3)स्नेक — स्नेक नदी सुमारे 1,735 किलोमीटर लांब आहे आणि ती स्वतःच एक उपनदी आहे — आयडाहो-ओरेगॉन सीमेवर हेल्स कॅन्यन ही खोल दरी कोरून ती आग्नेय वॉशिंग्टनमध्ये कोलंबियाला मिळते, आणि कोलंबियाची तीच सर्वात मोठी उपनदी आहे. एकाच पर्याययादीतील दुसऱ्या नदीला जाऊन मिळणारी नदी त्या देशातील सर्वात लांब नदी असण्याची शक्यता अत्यल्प असते, आणि केवळ या रचनात्मक निरीक्षणानेच तिला क्रमवारीत खाली ढकलता येते. लांबीने ती मिसिसिपीच्या साधारण निम्मी आहे आणि म्हणून ती उत्तर असू शकत नाही.
• (4)हडसन — चारही नद्यांपैकी हडसन खूप मोठ्या फरकाने सर्वात आखूड आहे — न्यूयॉर्क राज्यातील ॲडिरॉनडॅक पर्वतापासून दक्षिणेकडे न्यूयॉर्कच्या बंदरापर्यंत ती सुमारे 500 किलोमीटर वाहते. तिची प्रसिद्धी प्राकृतिक नसून ऐतिहासिक व व्यापारी आहे : या प्रदेशातील सुरुवातीच्या युरोपीय वसाहतीचा मार्ग तिनेच पुरवला, आणि इरी कालव्यासोबत तिने अटलांटिक महासागरापासून ग्रेट लेक्सपर्यंतचा जलमार्ग खुला केला. अमेरिकी इतिहासातील हेच ठळक स्थान ओळखीवर अंदाज बांधणाऱ्या उमेदवाराला तिचे नाव मोहात पाडते, आणि नेमक्या याच कारणाने हा प्रश्न प्रत्येक नदीच्या खऱ्या आकाराची ढोबळ जाणीव असणाऱ्यालाच गुण देतो.

संयुक्त संस्थानांचे जलवाहन दोन पर्वतप्रणाली आणि त्यांच्यामधील विस्तीर्ण अंतर्भाग यांनी ठरते. पश्चिमेकडील रॉकी पर्वत आणि पूर्वेकडील अप्लेशियन पर्वत यांच्यामध्ये मिसिसिपीचे खोरे बंदिस्त आहे, जे मध्यवर्ती सखल प्रदेशाचे वाहून जाणारे पाणी गोळा करून दक्षिणेकडे मेक्सिकोच्या आखाताकडे नेते. मिसिसिपी स्वतः मिनेसोटातील इटास्का सरोवरापासून न्यू ऑर्लिन्सच्या खालच्या पक्ष्याच्या पंजासारख्या त्रिभुज प्रदेशापर्यंत वाहते, आणि वाटेत तिला तीन मोठ्या उपनद्या मिळतात — उत्तरेकडील मैदानांतून येणारी मिसुरी, अप्लेशियन बाजूकडून येणारी ओहायो, आणि नैऋत्येकडून येणारी आर्कान्सा. तिचे खोरे संलग्न अमेरिकी भूभागाच्या सुमारे चाळीस टक्के भाग व्यापते आणि जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे जलवाहन क्षेत्र आहे. रॉकीच्या पश्चिमेला जलवाहन अगदी वेगळे आहे : आखूड, तीव्र उताराच्या नद्या कितीतरी कमी अंतरात प्रशांत महासागरापर्यंत पोहोचतात, त्यांतील कोलंबिया व तिची उपनदी स्नेक या सर्वात मोठ्या आहेत, आणि त्यांचे मूल्य जलवाहतुकीपेक्षा जलविद्युत व सिंचनासाठी अधिक आहे. अटलांटिकच्या बाजूला नद्या आणखीच आखूड आहेत — हडसन त्यांतीलच एक — कारण अप्लेशियन जलविभाजक किनाऱ्याच्या अगदी जवळ आहे.

जागतिक भूगोलावरील एमपीएससीचे प्रश्न बहुधा नद्या, पर्वत व वाळवंटांच्या 'सर्वात मोठे-सर्वात लांब' अशा टोकाच्या नोंदींभोवती फिरतात, आणि इथला सापळा नेहमी एकसारखाच असतो : प्रसिद्ध पण आकाराने लहान असलेले नाव त्याच यादीत ठेवायचे. इथे हडसन नेमके तेच काम करते — अमेरिकी इतिहासात व अर्थकारणात ती अतिशय ठळक आहे पण लांबीने चारपैकी सर्वात लहान. म्हणून अशा प्रश्नांत उपयुक्त सवय म्हणजे प्रसिद्धी आणि प्रश्नात विचारलेले परिमाण यांची फारकत करणे : प्रश्न लांबीचा आहे की पाण्याच्या प्रमाणाचा की खोऱ्याच्या क्षेत्रफळाचा, हे आधी ठरवायचे आणि मगच पर्याय तपासायचे. दुसरे उपयुक्त निरीक्षण रचनेचे आहे : यादीत एखादी नदी त्याच यादीतील दुसऱ्या नदीची उपनदी असेल — इथे स्नेक ही कोलंबियाची — तर ती जवळजवळ कधीच 'सर्वात लांब' असू शकत नाही, आणि हे लक्षात आले की एक पर्याय आकडे आठवल्याशिवायच बाद होतो. प्रश्नातील 'खाली दिलेल्या पर्यायातील' या शब्दांकडेही लक्ष द्यावे, कारण त्यांमुळे प्रश्न देशातील सर्वात लांब नदीविषयीचा न राहता दिलेल्या यादीपुरता मर्यादित होतो.

• मिसिसिपी नदी मिनेसोटातील इटास्का सरोवरात उगम पावते आणि मेक्सिकोच्या आखातावरील आपल्या त्रिभुज प्रदेशापर्यंत सुमारे 3,766 किलोमीटर दक्षिणेकडे वाहते.
• मिसिसिपीचे जलवाहन क्षेत्र ॲमेझॉन व काँगोनंतर जगात तिसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे असून ते संयुक्त संस्थानांतील एकतीस राज्ये आणि कॅनडाच्या दोन प्रांतांचे पाणी सामावून घेते.
• मिसिसिपीची सर्वात मोठी उपनदी असलेली मिसुरी प्रमाणित मापांनुसार स्वतः मिसिसिपीपेक्षा किंचित लांब भरते आणि संयुक्त संस्थानांतील सर्वात लांब एकल नदी म्हणून तिची नोंद अनेकदा केली जाते; या प्रश्नाच्या पर्यायांत ती नाही.
• सुमारे 2,000 किलोमीटर लांब असलेली कोलंबिया ब्रिटिश कोलंबियात उगम पावते आणि उत्तर अमेरिकेतून प्रशांत महासागराला मिळणाऱ्या नद्यांपैकी पाण्याच्या प्रमाणाने सर्वात मोठी आहे; स्नेक ही तिची सर्वात मोठी उपनदी आहे.
• सुमारे 500 किलोमीटर लांबीची हडसन आखूड असली तरी ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाची आहे — तिनेच न्यूयॉर्कला त्याचे बंदर दिले आणि इरी कालव्यामार्फत अटलांटिक ते ग्रेट लेक्स असा जलमार्ग खुला केला.

• नदीची ऐतिहासिक किंवा आर्थिक प्रसिद्धी हा तिच्या लांबीचा पुरावा मानणे — हडसन अमेरिकी इतिहासात अत्यंत ठळक असूनही चारही पर्यायांत सर्वात आखूड आहे
• लांबी, पाण्याचे प्रमाण व खोऱ्याचे क्षेत्रफळ ही तीन वेगळी परिमाणे एकत्र मिसळणे; कोलंबिया प्रवाहाच्या प्रमाणाने मोठी आहे पण लांबीने मिसिसिपीच्या निम्म्याहून थोडीच अधिक
• यादीतील एखादी नदी त्याच यादीतील दुसरीची उपनदी असल्याचे न पाहणे — स्नेक कोलंबियाला मिळते, म्हणून ती 'सर्वात लांब' असणे जवळजवळ अशक्य आहे
• 'खाली दिलेल्या पर्यायातील' हे शब्द दुर्लक्षून देशातील सर्वात लांब नदी विचारली आहे असे वाचणे; मिसुरी मिसिसिपीपेक्षा किंचित लांब असली तरी ती पर्यायांत नाही

एमपीएससी सामान्य भूगोलात जगातील नद्या, पर्वत, वाळवंटे व सरोवरांविषयी नियमित प्रश्न विचारते, आणि त्यांची रचना बहुधा तीन प्रकारची असते : याच प्रश्नासारखा 'सर्वात लांब किंवा सर्वात मोठे कोणते' असा थेट प्रश्न, नदीला ती ज्या समुद्राला किंवा आखाताला मिळते त्याच्याशी जोडणारा जोड्यांचा प्रश्न, आणि एखाद्या नदीच्या काठावरील शहरे किंवा तिच्या खोऱ्यातील देश विचारणारा प्रश्न. अशा प्रश्नांची तयारी नेमक्या किलोमीटरच्या आकड्यांनी नव्हे तर प्रत्येक मोठ्या नदीसाठी उगम, मुख आणि ढोबळ आकारवर्ग या तीन गोष्टींनी करावी, कारण पर्याय सहसा एकाच पातळीवरचे नसतात आणि ढोबळ क्रम माहीत असला की उत्तर निघते. सोबतच 'खाली दिलेल्या पर्यायातील' किंवा 'यांपैकी' असे मर्यादा घालणारे शब्द वाचण्याची सवय ठेवावी, कारण तेच अनेकदा तांत्रिकदृष्ट्या अधिक बरोबर पण यादीबाहेरील उत्तराचा प्रश्नच मिटवतात.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मिसिसिपी नदीच्या जलवाहन क्षेत्राबाबत आणि तिच्या सर्वात मोठ्या उपनदीबाबत खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)तिचे खोरे जगात सर्वात मोठे आहे आणि तिची सर्वात मोठी उपनदी ओहायो आहे
  • (b)तिचे खोरे जगात तिसऱ्या क्रमांकाचे आहे आणि तिची सर्वात मोठी उपनदी मिसुरी आहे
  • (c)तिचे खोरे जगात दुसऱ्या क्रमांकाचे आहे आणि तिची सर्वात मोठी उपनदी कोलंबिया आहे
  • (d)तिचे खोरे जगात पाचव्या क्रमांकाचे आहे आणि तिची सर्वात मोठी उपनदी स्नेक आहे

  उत्तर(b) तिचे खोरे जगात तिसऱ्या क्रमांकाचे आहे आणि तिची सर्वात मोठी उपनदी मिसुरी आहे — ॲमेझॉन व काँगोनंतर मिसिसिपीचे जलवाहन क्षेत्र येते, आणि ते एकतीस अमेरिकी राज्ये व कॅनडाच्या दोन प्रांतांचे पाणी गोळा करते. ओहायो व आर्कान्सा याही तिच्या मोठ्या उपनद्या आहेत, पण कोलंबिया व स्नेक रॉकीच्या पश्चिमेला प्रशांत महासागराकडे वाहतात आणि मिसिसिपी प्रणालीचा भागच नाहीत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  स्नेक नदी कोणत्या नदीची सर्वात मोठी उपनदी आहे आणि ती कोणत्या महासागराच्या जलवाहन प्रणालीचा भाग आहे ?

  • (a)मिसिसिपीची उपनदी, अटलांटिक प्रणालीचा भाग
  • (b)कोलंबियाची उपनदी, प्रशांत प्रणालीचा भाग
  • (c)कोलोरॅडोची उपनदी, प्रशांत प्रणालीचा भाग
  • (d)हडसनची उपनदी, अटलांटिक प्रणालीचा भाग

  उत्तर(b) कोलंबियाची उपनदी, प्रशांत प्रणालीचा भाग — स्नेक आयडाहो-ओरेगॉन सीमेवर हेल्स कॅन्यन कोरून आग्नेय वॉशिंग्टनमध्ये कोलंबियाला मिळते, आणि कोलंबिया प्रशांत महासागराला मिळते. मिसिसिपी व हडसन अटलांटिकच्या बाजूच्या प्रणाली आहेत, आणि कोलोरॅडो कॅलिफोर्नियाच्या आखाताकडे वाहते.