MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 30 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — (a), (b) आणि (c) : बांदर, घोग्गुस आणि तेलवासा. हा प्रश्न ज्या घटकावर ठरतो तो प्रत्यक्षात वगळलेला घटक आहे — (d) वनी. वनी हे कोळशासाठी सुप्रसिद्ध गाव आहे — त्यालाच 'काळ्या हिऱ्यांचे गाव' म्हणतात आणि वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेड आपल्या दोन खाणक्षेत्रांना वनीचेच नाव देते — पण वनी तालुका यवतमाळ जिल्ह्यात आहे, चंद्रपूर जिल्ह्यात नाही. प्रश्न नेमका चंद्रपूर जिल्ह्यातील ठिकाणांविषयी विचारत असल्याने वनी असलेला प्रत्येक पर्याय बाद होतो, आणि त्यामुळे पर्याय (4) एका फटक्यात निघून जातो. उरतात तीन शक्यता, आणि उरलेल्या दोन याच प्रकारच्या तपासणीने बाद होतात. पर्याय (2) म्हणतो की जिल्ह्यात फक्त बांदर इथेच कोळसा आहे आणि पर्याय (3) म्हणतो की फक्त घोग्गुस इथेच; या तिन्ही नावांपैकी एकाहून अधिक ठिकाणे जिल्ह्यातील कोळसा-स्थळे आहेत हे सिद्ध होताच दोन्ही कोसळतात. घोग्गुस — म्हणजे चंद्रपूर तालुक्यातील, चंद्रपूर शहरापासून सुमारे वीस किलोमीटरवरील घुग्घुस हे खाणगाव — इथे दीर्घकाळ चालवलेल्या कोळसा खाणी असून त्यांतून चांगल्या प्रतीचा बिगर-कोकिंग कोळसा निघतो. तेलवासा हे त्याच जिल्ह्यातील भद्रावती तालुक्यात वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेड चालवत असलेल्या उघड्या खाणीचे ठिकाण आहे. ही दोन ठिकाणे पक्की झाल्यावर 'फक्त एकच ठिकाण' सांगणारा कोणताही पर्याय टिकत नाही आणि पर्याय (1) हाच एकमेव उरतो; म्हणजे प्रश्नपत्रिकेची पर्याययादीच बांदरला चंद्रपूरचे तिसरे कोळसा-स्थळ म्हणून वाचायला भाग पाडते. ही तिन्ही ठिकाणे वर्धा खोरे कोळसाक्षेत्रात येतात, जे प्रामुख्याने चंद्रपूर जिल्ह्यात पसरलेले असून महाराष्ट्रातील बहुतांश कोळशाचा तोच स्रोत आहे. प्रश्नाचा व्यापक मुद्दा असा की महाराष्ट्राचा कोळसा राज्यभर पसरलेला मुळीच नाही : तो पूर्व विदर्भातील वर्धा खोऱ्याच्या पट्ट्यापुरता मर्यादित आहे, आणि एखादी नामवंत खाण कोणत्या जिल्ह्यात येते हे माहीत असणे हा नेमका तोच स्थानिक भूगोल आहे जो एमपीएससी महाराष्ट्राच्या उमेदवाराकडून अपेक्षित ठेवते.

• (2)फक्त (a) — हा पर्याय जिल्ह्यातील कोळसा फक्त बांदरपुरता मर्यादित करतो, आणि ते बरोबर असू शकत नाही, कारण घुग्घुस व तेलवासा ही दोन्ही चंद्रपूर जिल्ह्यातील प्रस्थापित कोळसा-खाण स्थळे आहेत — घुग्घुस हे चंद्रपूर तालुक्यातील दीर्घकाळ चालवलेले खाणगाव आणि तेलवासा हे भद्रावती तालुक्यातील वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेडची उघडी खाण असलेले ठिकाण. या रचनेच्या प्रश्नात 'फक्त एकच' असा पर्याय जवळजवळ नेहमीच उमेदवाराला दुसरे उदाहरण सांगता येते का हेच तपासत असतो, आणि इथे आणखी दोन उदाहरणे उपलब्ध आहेत. यादीतले एकच नाव ओळखीचे वाटणाऱ्या आणि उरलेली एकही नाव माहीत नसलेल्या उमेदवारालाच हा पर्याय आकर्षक वाटतो.
• (3)फक्त (b) — हा पर्याय उत्तर फक्त घोग्गुसपुरते मर्यादित करतो. घुग्घुस हे खरोखरच चंद्रपूर जिल्ह्यातील कोळसा-स्थळ आहे, म्हणून हा पर्याय खऱ्या तथ्यापासून सुरुवात करतो आणि नेमके त्यामुळेच तो पर्याय (2) पेक्षा अधिक धोकादायक ठरतो — ज्याने घुग्घुसचे नाव ऐकले आहे आणि यादीतले दुसरे काहीच ऐकलेले नाही, त्याला हा पर्याय स्वतःच्या आठवणीची पावतीच वाटतो. पण तेलवासा हेदेखील त्याच जिल्ह्यातील भद्रावती तालुक्यातले कोळसा-काम आहे, म्हणून जिल्ह्याचा कोळसा घुग्घुसपुरता मर्यादित नाही आणि हा अनन्यतेचा दावा पडतो. एक बरोबर नाव ओळखणे आणि उरलेली नावे चूक असल्याची खात्री करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.
• (4)(b), (c) आणि (d) — हाच खरा सापळा-पर्याय आहे, कारण तो चंद्रपूरची दोन खरी ठिकाणे — घोग्गुस व तेलवासा — वनीबरोबर जोडतो, आणि कोळशाशी उमेदवाराच्या मनात सर्वाधिक जोडले जाणारे नाव वनीच आहे; ते मोठे खाणगाव आहे आणि वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेडची दोन प्रशासकीय क्षेत्रे त्याचेच नाव घेतात. अडचण जिल्ह्याची आहे : वनी तालुका यवतमाळ जिल्ह्याचा आहे, चंद्रपूरचा नाही. प्रश्न जिल्ह्याबाबत नेमका असल्याने शेजारच्या जिल्ह्यातले कोळसा-गाव कितीही महत्त्वाचे असले तरी ते चुकीचे उत्तर ठरते, आणि जो उमेदवार खनिज तपासतो पण प्रशासकीय सीमा तपासत नाही त्याला शिक्षा देण्यासाठीच हा पर्याय ठेवलेला आहे.

महाराष्ट्राचा कोळसा राज्याच्या पूर्व टोकाला, विदर्भाच्या जिल्ह्यांपुरता मर्यादित आहे, आणि तो भारतातील जवळजवळ सर्व खाणयोग्य कोळसा पुरवणाऱ्या गोंडवन कोळसा-स्तरांचा भाग आहे. मुख्य क्षेत्र म्हणजे वर्धा खोरे कोळसाक्षेत्र, जे प्रामुख्याने चंद्रपूर जिल्ह्यात असून शेजारच्या यवतमाळ व वर्धा जिल्ह्यांत पसरते; याखेरीज नागपूर जिल्ह्यात कामठी हे स्वतंत्र लहान कोळसाक्षेत्र आहे. झारखंडसाठी धनबाद जे आहे तेच महाराष्ट्रासाठी चंद्रपूर आहे : कोल इंडियाची उपकंपनी असलेली वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेड इथे खाणकाम चालवते आणि तिची प्रशासकीय क्षेत्रे प्रत्येकी एका ठिकाणाच्या नावाने ओळखली जातात; या कोळशावरच जिल्ह्यात व त्याच्या आसपास औष्णिक वीजनिर्मिती व सिमेंट उद्योगाची मोठी एकवट उभी आहे. या प्रकारचा गोंडवन कोळसा बहुतांशी बिगर-कोकिंग व मध्यम प्रतीचा असतो, म्हणूनच त्याचा वापर धातुशास्त्रापेक्षा वीजनिर्मितीसाठी होतो; आणि राज्याची मोठी कोळसा-आधारित वीजकेंद्रे पूर्व विदर्भातच का आहेत हे थेट कोळसाक्षेत्राच्या स्थानावरून समजते — कमी प्रतीचा कोळसा वाहून नेण्यापेक्षा वीज वाहून नेणे स्वस्त पडते.

महाराष्ट्राच्या खनिज भूगोलावरील प्रश्न जवळजवळ नेहमीच भूशास्त्रावर नव्हे तर ठिकाण कोणत्या जिल्ह्यात येते यावर ठरतात, कारण राज्याचा अभ्यास केलेला उमेदवार आणि सर्वसाधारण आर्थिक भूगोल वाचलेला उमेदवार यांतील फरक तेच दाखवते. या प्रश्नातील सापळा याचे उत्तम उदाहरण आहे : निर्णायक तथ्य कोळसा म्हणजे काय किंवा तो कसा तयार झाला हे नसून वनी यवतमाळचे आहे चंद्रपूरचे नाही, आणि तरीही वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेडची दोन प्रशासकीय खाणक्षेत्रे वनीचेच नाव घेतात, हे आहे. एमपीएससीसाठी कमवण्यासारखी सवय म्हणजे राज्याच्या खनिज, औद्योगिक व सिंचन भूगोलात शिकलेल्या प्रत्येक ठिकाणाला त्याचा जिल्हा जोडून ठेवणे, आणि शेजारच्या जिल्ह्याविषयीच्या प्रश्नात ओळखीचे नाव दिसले की सावध होणे. या प्रश्नाने बक्षीस दिलेली दुसरी सवय रचनेची आहे : चारपैकी तीन पर्याय एकमेकांचे उपसंच असतील, तेव्हा त्यांच्यात फूट पाडणारा एकच घटक कोणता ते आधी ठरवावे आणि तोच पहिल्यांदा सोडवावा.

• महाराष्ट्राचा कोळसा पूर्व विदर्भापुरता मर्यादित आहे — मुख्यतः प्रामुख्याने चंद्रपूर जिल्ह्यात असलेल्या वर्धा खोरे कोळसाक्षेत्रात, आणि याखेरीज नागपूर जिल्ह्यात एक लहान क्षेत्र आहे.
• या प्रश्नपत्रिकेत 'घोग्गुस' असे छापलेले घुग्घुस हे चंद्रपूर तालुक्यातील, चंद्रपूर शहरापासून सुमारे वीस किलोमीटरवरील खाणगाव असून तिथल्या खाणींतून बिगर-कोकिंग कोळसा निघतो.
• तेलवासा हे चंद्रपूर जिल्ह्यातील भद्रावती तालुक्यात वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेड चालवत असलेल्या उघड्या कोळसा खाणीचे ठिकाण आहे.
• वनी हे कोळसा-गाव यवतमाळ जिल्ह्यात आहे, चंद्रपूरमध्ये नाही — जरी वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेड आपल्या खाणक्षेत्रांना त्याचेच नाव देत असले तरी; आणि नेमकी हीच जिल्हा-ओळख हा प्रश्न तपासतो.
• भारतातील खाणयोग्य कोळसा प्रामुख्याने गोंडवन कोळसा असून तो बहुतांशी बिगर-कोकिंग व औष्णिक वीजनिर्मितीसाठी वापरला जातो; म्हणूनच कोळसा-आधारित वीजकेंद्रे कोळसाक्षेत्रांच्या जवळच एकवटलेली दिसतात.

• वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेडची खाणक्षेत्रे वनीच्या नावाने ओळखली जातात म्हणून वनीला चंद्रपूर जिल्ह्यात ठेवणे; तालुका स्वतः यवतमाळ जिल्ह्यात आहे
• यादीतले एकच ओळखीचे नाव दिसले की 'फक्त एकच ठिकाण' असा पर्याय स्वीकारणे, उरलेली नावेही कोळसा-स्थळे आहेत का हे तपासल्याशिवाय
• जिल्हानिहाय विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर संपूर्ण राज्याविषयी किंवा संपूर्ण कोळसाक्षेत्राविषयी खरे असलेल्या तथ्याने देणे
• प्रश्नपत्रिकेच्या छापील स्पेलिंगमुळे गोंधळणे — घुग्घुससाठी 'घोग्गुस' आणि वणीसाठी 'वनी' — आणि नावाचे छापील रूप अपरिचित वाटले म्हणून ते ठिकाणच नाकारणे

महाराष्ट्राच्या खनिज व औद्योगिक भूगोलावरील एमपीएससीचे प्रश्न बहुधा ठिकाणाला जिल्ह्याशी किंवा खनिजाशी जोडण्याभोवती फिरतात, आणि यादीत शेजारच्या जिल्ह्यातले एखादे सुप्रसिद्ध नाव मुद्दाम ठेवतात. कधी हाच आशय 'खालीलपैकी कोणते ठिकाण अमुक जिल्ह्यात आहे' अशा थेट प्रश्नात येतो, कधी खनिज-जिल्हा जोड्यांच्या स्वरूपात, तर कधी एखाद्या उद्योगाचे स्थान त्याच्या कच्च्या मालाशी जोडण्याच्या प्रश्नात. यावर चालणारी तयारी म्हणजे राज्याच्या नकाशावर प्रत्येक महत्त्वाच्या खाण, धरण, वीजकेंद्र व औद्योगिक वसाहतीला जिल्ह्यासह ठेवणे, आणि विशेषतः जिल्ह्यांच्या सीमेवरील ठिकाणांबाबत सावध राहणे. सोबतच पर्यायांची रचना वाचण्याची सवय ठेवावी : इथे तीन पर्याय एकमेकांचे उपसंच असल्याने वनीचा जिल्हा ठरवला की संपूर्ण प्रश्नच सुटतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  महाराष्ट्रातील बहुतांश दगडी कोळसा कोणत्या कोळसाक्षेत्रातून मिळतो आणि ते प्रामुख्याने कोणत्या जिल्ह्यात पसरलेले आहे ?

  • (a)कामठी कोळसाक्षेत्र, प्रामुख्याने नागपूर जिल्ह्यात
  • (b)वर्धा खोरे कोळसाक्षेत्र, प्रामुख्याने चंद्रपूर जिल्ह्यात
  • (c)वर्धा खोरे कोळसाक्षेत्र, प्रामुख्याने यवतमाळ जिल्ह्यात
  • (d)गोदावरी खोरे कोळसाक्षेत्र, प्रामुख्याने गडचिरोली जिल्ह्यात

  उत्तर(b) वर्धा खोरे कोळसाक्षेत्र, प्रामुख्याने चंद्रपूर जिल्ह्यात — हेच राज्याचे मुख्य कोळसाक्षेत्र असून ते शेजारच्या यवतमाळ व वर्धा जिल्ह्यांतही पसरते. कामठी हे नागपूर जिल्ह्यातील स्वतंत्र पण लहान क्षेत्र आहे, आणि महाराष्ट्राचा कोळसा पूर्व विदर्भाबाहेर आढळत नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कोळशासाठी प्रसिद्ध असलेले वनी हे ठिकाण महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात येते ?

  • (a)चंद्रपूर
  • (b)यवतमाळ
  • (c)वर्धा
  • (d)नागपूर

  उत्तर(b) यवतमाळ — वनी हे मोठे कोळसा-गाव असून वेस्टर्न कोलफिल्ड्स लिमिटेड आपल्या दोन प्रशासकीय खाणक्षेत्रांना त्याचेच नाव देते, पण तालुका स्वतः यवतमाळ जिल्ह्यात आहे. वनीला चंद्रपूरमध्ये ठेवणे ही महाराष्ट्राच्या खनिज भूगोलातील सर्वाधिक वेळा होणाऱ्या चुकांपैकी एक आहे, कारण संपूर्ण वर्धा खोरे कोळसाक्षेत्र चंद्रपूरशीच जोडले जाते.