खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे ?
- (1)अरबी समुद्रात लक्षद्वीप बेटसमुह आहे.
- (2)भारताची सागरी सरहद्द किनारपट्टीपासून 12 नाविक मैल आहे.
- (3)बंगालच्या उपसागरात अंदमान व निकोबार बेटे आहेत.
- (4)भारताची पाकिस्तान व बांग्लादेशाबरोबर भू-सीमेची नैसर्गिक सरहद्द आहे.
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — 'भारताची पाकिस्तान व बांग्लादेशाबरोबर भू-सीमेची नैसर्गिक सरहद्द आहे.' आधी प्रश्नाची मांडणी पाहा : छापील प्रश्नात 'चुकीचे' हा शब्द ठळक अक्षरांत आहे, म्हणजे हा नकारात्मक प्रश्न आहे; जे एकच विधान खोटे आहे तेच उत्तर आहे आणि उरलेली तीन विधाने खरी असल्याची खात्री करून ती नाकारावी लागतात. पर्याय (4) हेच खोटे विधान आहे, आणि त्याला खोटे ठरवणारा शब्द म्हणजे 'नैसर्गिक'. भूगोलात आंतरराष्ट्रीय सीमांचे दोन प्रकार केले जातात : नैसर्गिक सीमा, ज्या आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या एखाद्या प्राकृतिक घटकाला अनुसरतात — पर्वतमाथा, कायमस्वरूपी नदीपात्र, वाळवंट किंवा समुद्र — आणि कृत्रिम सीमा, ज्या माणसांनी ठरवलेल्या किंवा लादलेल्या रेषा असून नंतर प्रत्यक्ष जमिनीवर आखल्या जातात. भारताची उत्तरेकडील सरहद्द ही पाठ्यपुस्तकातील नैसर्गिक सीमा आहे : हिमालयाची डोंगरभिंत भारताला चीन, नेपाळ व भूतानपासून वेगळे करते. पाकिस्तान व बांगलादेशबरोबरच्या सीमा नेमक्या उलट प्रकारच्या आहेत. दोन्ही 1947 मध्ये रॅडक्लिफ निवाड्याने तयार झाल्या; त्या निवाड्याला पंजाब व बंगालची फाळणी करण्यासाठी अवघे काही आठवडे मिळाले आणि त्याने कोणत्याही प्राकृतिक घटकाऐवजी मुख्यतः अस्तित्वातील जिल्हा व तालुका हद्दींना अनुसरून ती फाळणी केली. परिणामी ही सीमा मोकळ्या मैदानातून व लागवडीखालच्या जमिनीतून जाते, शेते व गावे — काही ठिकाणी एकाच शेतकऱ्याची जमीनही — कापत जाते, आणि जमिनीवर तिला खूण करणारे काहीही नसल्यानेच तिचे सर्वेक्षण करून खांब व कुंपण उभारावे लागले. कृत्रिम सीमेची हीच व्याख्या आहे, आणि म्हणूनच हे विधान चुकीचे आहे. उरलेली तीन विधाने भक्कम आहेत : लक्षद्वीप केरळ किनाऱ्यालगत अरबी समुद्रातच आहे; अंदमान व निकोबार बेटे बंगालच्या उपसागरातच आहेत; आणि 1976 च्या राज्यक्षेत्रीय जलक्षेत्र, खंडांतर्गत उतरण, अनन्य आर्थिक क्षेत्र व इतर सागरी क्षेत्र कायद्याने ठरवल्यानुसार भारताचे राज्यक्षेत्रीय जलक्षेत्र 12 नाविक मैलांपर्यंतच पसरते. नकारात्मक प्रश्न अपवाद विचारत असल्याने ही तिन्ही बरोबर विधाने इथे चुकीची उत्तरे ठरतात. एक नोंद : छापील मराठी पर्याय (4) मध्ये देशाच्या नावावर शाईचा डाग पडला असून त्यातील मधली अक्षरे स्पष्ट वाचता येत नाहीत; 'बांग्लादेशाबरोबर' हे रूप इथे प्रश्नपत्रिकेच्या इंग्रजी स्तंभातील 'Bangladesh' शी जुळवून नोंदवले आहे, आणि ते सुधारलेले नाही तर जसे नोंदले तसे ठेवले आहे.
- (1)अरबी समुद्रात लक्षद्वीप बेटसमुह आहे. — हे विधान खरे आहे, म्हणून 'कोणते विधान चुकीचे आहे' असे विचारणाऱ्या प्रश्नात ते नाकारावेच लागते. लक्षद्वीप हा केरळच्या मलबार किनाऱ्यालगत अरबी समुद्रात असलेला प्रवाळ कंकणद्वीपे, प्रवाळभित्ती व लहान बेटांचा समूह आहे, आणि क्षेत्रफळाने तो भारताचा सर्वात लहान केंद्रशासित प्रदेश आहे. उमेदवारांनी स्पष्ट ठेवावी अशी जोडी अशी : लक्षद्वीप पश्चिमेला अरबी समुद्रात आहे, तर अंदमान व निकोबार बेटे पूर्वेला बंगालच्या उपसागरात आहेत; या दोहोंची अदलाबदल करून लक्षात ठेवणारा उमेदवार हाच पर्याय निवडून प्रश्न गमावतो.
- (2)भारताची सागरी सरहद्द किनारपट्टीपासून 12 नाविक मैल आहे. — राज्यक्षेत्रीय सागरी हद्दीचे वर्णन म्हणून हे विधान खरे आहे आणि म्हणून ते उत्तर असू शकत नाही. 1976 च्या राज्यक्षेत्रीय जलक्षेत्र, खंडांतर्गत उतरण, अनन्य आर्थिक क्षेत्र व इतर सागरी क्षेत्र कायद्यानुसार भारताचे राज्यक्षेत्रीय जलक्षेत्र आधाररेषेपासून 12 नाविक मैलांपर्यंत पसरते आणि त्या टप्प्यात देशाचे पूर्ण सार्वभौमत्व चालते. या विधानाबद्दल शंका येणे सोपे आहे, कारण सागरी क्षेत्रे तिथेच थांबत नाहीत — लगतचे क्षेत्र 24 नाविक मैलांपर्यंत आणि अनन्य आर्थिक क्षेत्र 200 नाविक मैलांपर्यंत जाते — पण नुसत्या 'सागरी सरहद्द' या उल्लेखाचा अर्थ राज्यक्षेत्रीय सागरी हद्दच होतो, आणि तिची मर्यादा 12 नाविक मैलच आहे.
- (3)बंगालच्या उपसागरात अंदमान व निकोबार बेटे आहेत. — हे विधान खरे आहे आणि म्हणून ते नाकारावेच लागते. अंदमान व निकोबार बेटे बंगालच्या उपसागरात लांबलचक साखळीच्या रूपात पसरलेली आहेत आणि भारताच्या मुख्य भूमीपेक्षा आग्नेय आशियाच्या कितीतरी जवळ आहेत; या साखळीत अंदमान गटाला निकोबार गटापासून वेगळे करणारी सागरी वाट म्हणजे दहा अंश वाहिनी. या बेटांची राजधानी पोर्ट ब्लेअर आहे, आणि ग्रेट निकोबारवरील इंदिरा पॉइंट हे भारताचे सर्वात दक्षिणेकडील टोक आहे. एखाद्या नावाच्या छपाईतील चूक हे विधान खोटे ठरवण्याचे कारण नसते; ते जो भूगोल सांगते तो बरोबर आहे.
आंतरराष्ट्रीय सीमांचे वर्गीकरण त्या कशाने ठरतात यावरून केले जाते. नैसर्गिक किंवा प्राकृतिक सीमा कराराच्या स्वतंत्रपणे आधीच अस्तित्वात असलेल्या एखाद्या घटकाला अनुसरते — पर्वतमाथ्याची रेषा, जलविभाजक, नदीपात्र, सरोवर किंवा समुद्र — आणि तिचा फायदा असा की ती दिसते व तिचे संरक्षण करता येते, तर तिची कमजोरी अशी की नद्या पात्र बदलतात आणि पर्वतांत खिंडी असतात. कृत्रिम सीमा ही माणसांनी वाटाघाटी, लवाद किंवा निवाड्याद्वारे ठरवलेली रेषा असते आणि नंतर खांब, कुंपण व सर्वेक्षण खुणांनी ती प्रत्यक्ष जमिनीवर आखली जाते; अक्षवृत्त किंवा रेखावृत्ताला अनुसरून काढलेली भूमितीय सीमा हे याचे टोकाचे उदाहरण. भारताच्या सरहद्दी हे दोन्ही प्रकार दाखवतात. उत्तरेला हिमालय चीन, नेपाळ व भूतानबरोबर नैसर्गिक सीमा देतो. पश्चिमेला व पूर्वेला पाकिस्तान व बांगलादेशबरोबरच्या सीमा 1947 च्या रॅडक्लिफ निवाड्याने तयार झाल्या, ज्याने अत्यंत तातडीच्या दबावाखाली पंजाब व बंगालची फाळणी प्रशासकीय हद्दींना अनुसरून केली, आणि त्या सीमा सपाट, दाट वस्तीच्या शेतजमिनीतून जातात, जिथे त्यांना खूण करणारा एकही प्राकृतिक घटक नाही. भारताची बांगलादेशबरोबरची सुमारे 4,096 किलोमीटरची सीमा ही देशाची सर्वात लांब भूसीमा आहे, आणि ती नुसती दाखवता येण्याऐवजी तिला कुंपण व खांब घालावे लागले हाच तिच्या कृत्रिमतेचा प्रत्यक्ष परिणाम आहे.
एमपीएससी भारताच्या सरहद्दींवर व सागरी क्षेत्रांवर नियमितपणे प्रश्न विचारते, आणि या प्रश्नात दिसणारी रचना त्यातील नेहमीची आहे : तीन सरळ, पडताळण्याजोगी खरी विधाने आणि एक विधान जे एका विशेषणामुळेच खोटे ठरते. म्हणून अशा प्रश्नात विधानाचा आशय बरोबर वाटला तरी थांबू नये; प्रत्येक विशेषण स्वतंत्रपणे तपासावे. इथे 'भारताची पाकिस्तान व बांगलादेशबरोबर भूसीमा आहे' हा भाग पूर्णपणे खरा आहे — खोटा ठरतो तो फक्त 'नैसर्गिक' हा शब्द. हीच सवय सीमेच्या प्रश्नांपुरती मर्यादित नाही : संख्या, वर्ष व विशेषण हे तीन घटक बहुतेक चुकीच्या विधानांचे वाहक असतात. दुसरी उपयुक्त तयारी म्हणजे भारताच्या सागरी क्षेत्रांचे तीन टप्पे — 12, 24 व 200 नाविक मैल — आणि त्या प्रत्येकात भारताला कोणते अधिकार असतात हे एकत्र लक्षात ठेवणे, कारण प्रश्नकर्ते अनेकदा एका क्षेत्राचा आकडा दुसऱ्या क्षेत्राच्या नावाला जोडून विधान खोटे करतात.
- नैसर्गिक सीमा पर्वतमाथा किंवा नदीसारख्या आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या प्राकृतिक घटकाला अनुसरते, तर कृत्रिम सीमा ही माणसांनी ठरवलेली किंवा निवाड्याने दिलेली रेषा असून नंतर ती प्रत्यक्ष जमिनीवर खांब-कुंपणाने आखली जाते.
- भारताच्या पाकिस्तान व बांगलादेशबरोबरच्या सीमा 1947 च्या रॅडक्लिफ निवाड्याने तयार झाल्या, ज्याने पंजाब व बंगालची विभागणी कोणत्याही प्राकृतिक घटकाऐवजी मुख्यतः प्रशासकीय हद्दींना अनुसरून केली; म्हणून त्या कृत्रिम सीमा आहेत.
- भारताची बांगलादेशबरोबरची सुमारे 4,096 किलोमीटरची सीमा ही देशाची सर्वात लांब भूसीमा आहे आणि ती बहुतांशी सपाट, दाट वस्तीच्या मैदानी प्रदेशातून जाते.
- प्रवाळ कंकणद्वीपे व बेटांचा समूह असलेले लक्षद्वीप केरळ किनाऱ्यालगत अरबी समुद्रात आहे, तर अंदमान व निकोबार बेटे बंगालच्या उपसागरात आहेत आणि त्यांची राजधानी पोर्ट ब्लेअर आहे.
- 1976 च्या राज्यक्षेत्रीय जलक्षेत्र, खंडांतर्गत उतरण, अनन्य आर्थिक क्षेत्र व इतर सागरी क्षेत्र कायद्यानुसार भारताचे राज्यक्षेत्रीय जलक्षेत्र आधाररेषेपासून 12 नाविक मैल, लगतचे क्षेत्र 24 नाविक मैल आणि अनन्य आर्थिक क्षेत्र 200 नाविक मैलांपर्यंत पसरते.
चीन, नेपाळ व भूतानसमोर उभा असलेला हिमालय हीच भारताची पाठ्यपुस्तकातील नैसर्गिक सीमा. पश्चिम व पूर्व सीमांचे मोजमाप करून खांब व कुंपण उभारावे लागले, कारण जमिनीवर त्यांची खूण करणारे काहीच नव्हते.
- 'चुकीचे' हा ठळक शब्द दुर्लक्षून यादीतील पहिले खरे वाटणारे विधान निवडणे — नकारात्मक प्रश्नात तीन विधाने खरी असतात आणि तीच नाकारायची असतात
- विधानाचा मुख्य आशय बरोबर वाटला की ते संपूर्ण विधान बरोबर मानणे; इथे भूसीमा असल्याचा भाग खरा आहे आणि फक्त 'नैसर्गिक' या एका विशेषणामुळे विधान खोटे ठरते
- लक्षद्वीप व अंदमान-निकोबार यांची अदलाबदल करणे — लक्षद्वीप पश्चिमेला अरबी समुद्रात आणि अंदमान-निकोबार पूर्वेला बंगालच्या उपसागरात आहेत
- सागरी क्षेत्रांचे आकडे एकमेकांत मिसळणे : राज्यक्षेत्रीय जलक्षेत्र 12, लगतचे क्षेत्र 24 आणि अनन्य आर्थिक क्षेत्र 200 नाविक मैल — नुसत्या 'सागरी सरहद्द' चा अर्थ पहिलेच क्षेत्र
भारताच्या सरहद्दी, बेटे व सागरी क्षेत्रे हा एमपीएससीचा ठरलेला विषय आहे आणि तो बहुधा दोन रूपांत येतो : याच प्रश्नासारखे 'कोणते विधान चुकीचे आहे' असे विचारणारे नकारात्मक विधान-प्रश्न, आणि शेजारी देशाला सीमेच्या लांबीशी किंवा बेटाला त्याच्या समुद्राशी जोडणारे जोड्यांचे प्रश्न. आयोगाला विशेषतः अशी विधाने आवडतात ज्यांचा आशय बरोबर असतो पण एक विशेषण किंवा एक आकडा बदललेला असतो, म्हणून तयारीत केवळ तथ्ये नव्हे तर त्यांच्या नेमक्या शब्दरूपांकडेही लक्ष द्यावे लागते. उपयुक्त पद्धत म्हणजे प्रत्येक शेजारी देशासाठी सीमेची लांबी, सीमेचा प्रकार आणि तिला जन्म देणारा करार किंवा निवाडा एकत्र लक्षात ठेवणे, आणि सागरी क्षेत्रांचे तीन आकडे त्या क्षेत्रांतील अधिकारांसह पाठ करणे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
भारताच्या पाकिस्तान व बांगलादेशबरोबरच्या भूसीमा कोणत्या प्रकारच्या सीमा मानल्या जातात आणि त्या कशामुळे तयार झाल्या ?
- (a)नैसर्गिक सीमा, हिमालयाच्या माथ्याच्या रेषेमुळे तयार झालेल्या
- (b)कृत्रिम सीमा, 1947 च्या रॅडक्लिफ निवाड्याने तयार झालेल्या
- (c)भूमितीय सीमा, एका अक्षवृत्ताला अनुसरून काढलेल्या
- (d)नैसर्गिक सीमा, कायमस्वरूपी नदीपात्रांना अनुसरून काढलेल्या
उत्तर(b) कृत्रिम सीमा, 1947 च्या रॅडक्लिफ निवाड्याने तयार झालेल्या — या निवाड्याने पंजाब व बंगालची फाळणी प्राकृतिक घटकांऐवजी मुख्यतः अस्तित्वातील प्रशासकीय हद्दींना अनुसरून केली, त्यामुळे सीमा सपाट व दाट वस्तीच्या शेतजमिनीतून जाते आणि तिला खांब व कुंपण घालावे लागले. हिमालय ही भारताची नैसर्गिक सीमा चीन, नेपाळ व भूतानबरोबर आहे, पाकिस्तान-बांगलादेशबरोबर नव्हे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
1976 च्या कायद्यानुसार भारताचे राज्यक्षेत्रीय जलक्षेत्र, लगतचे क्षेत्र आणि अनन्य आर्थिक क्षेत्र आधाररेषेपासून अनुक्रमे किती नाविक मैल पसरते ?
- (a)12, 24 आणि 200 नाविक मैल
- (b)12, 200 आणि 24 नाविक मैल
- (c)24, 100 आणि 200 नाविक मैल
- (d)6, 12 आणि 100 नाविक मैल
उत्तर(a) 12, 24 आणि 200 नाविक मैल — राज्यक्षेत्रीय जलक्षेत्र, खंडांतर्गत उतरण, अनन्य आर्थिक क्षेत्र व इतर सागरी क्षेत्र कायदा, 1976 नुसार भारताला 12 नाविक मैलांपर्यंत पूर्ण सार्वभौमत्व, 24 पर्यंतच्या लगतच्या क्षेत्रात मर्यादित अंमलबजावणीचे अधिकार, आणि 200 नाविक मैलांपर्यंतच्या अनन्य आर्थिक क्षेत्रात साधनसंपत्तीवरील अधिकार मिळतात.