खालील विधानांचा विचार करुन योग्य पर्याय निवडा : विधान (a) : सन 2011 च्या अंतिम जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रात लोकसंख्येची सर्वात जास्त घनता मुंबई उपनगर जिल्ह्याची होती. विधान (b) : सन 2011 च्या अंतिम जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रात लोकसंख्येच्या घनतेत कोल्हापूर जिल्ह्याचा पाचवा क्रमांक आहे. वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहेत ?
- (1)विधान (a) बरोबर व (b) विधान चूक
- (2)विधान (b) बरोबर व (a) विधान चूक
- (3)दोन्ही विधाने चूक
- (4)दोन्ही विधाने बरोबर
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — दोन्ही विधाने बरोबर. विधान (a) म्हणते की 2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रात लोकसंख्येची सर्वाधिक घनता मुंबई उपनगर जिल्ह्याची होती, आणि ते खरे आहे : या जिल्ह्याची नोंद दर चौरस किलोमीटरमागे सुमारे 20,980 व्यक्ती अशी झाली, जो राज्यातील सर्वोच्च आकडा असून भारतातील कोणत्याही जिल्ह्याच्या तुलनेत सर्वाधिक आकड्यांपैकी एक आहे. विधान (b) म्हणते की घनतेत कोल्हापूर जिल्ह्याचा महाराष्ट्रात पाचवा क्रमांक आहे, आणि 2011 च्या आकड्यांनुसार तोही खरा आहे : यादीच्या वरचा क्रम असा लागतो — मुंबई उपनगर सुमारे 20,980, मुंबई शहर सुमारे 19,652, ठाणे सुमारे 1,157, पुणे सुमारे 603 आणि कोल्हापूर सुमारे 504 व्यक्ती दर चौरस किलोमीटर. दोन्हींपैकी एकही विधान चूक नसल्याने पर्याय (1), (2) व (3) हे तिन्ही बाद होतात आणि फक्त पर्याय (4) टिकतो. या यादीतून केवळ उत्तरापेक्षा दोन गोष्टी लक्षात ठेवण्यासारख्या आहेत. पहिली : क्रमांकांमधील घसरण प्रचंड आहे — मुंबईचे दोन्ही जिल्हे ठाण्याच्या तुलनेत दहापटींनी दाट आहेत आणि ठाणे पुण्याच्या साधारण दुप्पट आहे — म्हणजे यादीचा वरचा भाग सलग चढ-उतार नसून एक कडा आहे; एकच अवाढव्य महानगरी संकुल राज्याच्या जिल्हा-तक्त्याचे हेच करते. दुसरी : मुंबई उपनगर हा जिल्हा मुंबई शहरापेक्षा वरचा क्रमांक घेतो, आणि जुने बेटशहरच अधिक दाट असले पाहिजे असे गृहीत धरणाऱ्या उमेदवारांना हे चकित करते; उपनगर जिल्ह्याची लोकसंख्या कितीतरी मोठी आहे, आणि त्याचे क्षेत्रफळही अधिक असले तरी घनतेत तो पुढेच राहतो. मात्र कोल्हापूरचा पाचवा क्रमांक हे अधिक शिकवणारे तथ्य आहे, कारण तो महानगरी जिल्हा मुळीच नाही — दक्षिण महाराष्ट्रातील मुबलक पाणी असलेला, सघन शेती करणारा आणि दाट ग्रामीण वसाहत-रचना असलेला हा जिल्हा आहे. त्याचा क्रमांक हेच दाखवतो की या राज्यातील उच्च घनता वरच्या टोकाला नागरी एकवटीतून आणि तिच्या लगेच खाली सुपीक, दाट वसलेल्या ग्रामीण प्रदेशातून अशा दोन्ही मार्गांनी तयार होते.
- (1)विधान (a) बरोबर व (b) विधान चूक — हा पर्याय विधान (a) बरोबर स्वीकारतो पण विधान (b) नाकारतो, आणि प्रत्यक्षात (b) देखील भक्कम आहे. 2011 च्या जनगणनेला मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे व पुणे यांच्या पाठोपाठ लोकसंख्या घनतेत कोल्हापूरचा महाराष्ट्रातील पाचवाच क्रमांक होता. मुंबईविषयीच्या तथ्याबद्दल खात्री असलेल्या — आणि ती जवळजवळ प्रत्येकाला असते — पण 'पाचवा' इतक्या नेमक्या क्रमांकाबद्दल साशंक असलेल्या उमेदवाराला हा पर्याय आकर्षक वाटतो, आणि तो प्रश्नाचा अपरिचित अर्धा भागच चूक मानून मोकळा होतो. एखाद्या विधानाबद्दलची अनिश्चितता हा त्याविरुद्धचा पुरावा नसतो.
- (2)विधान (b) बरोबर व (a) विधान चूक — हा पर्याय विधान (a) नाकारतो, आणि दोहोंपैकी तेच अधिक पक्केपणाने नोंदलेले आहे. 2011 च्या जनगणनेला महाराष्ट्रातील कोणत्याही जिल्ह्यापेक्षा सर्वाधिक लोकसंख्या घनता मुंबई उपनगर जिल्ह्याचीच नोंदली गेली — दर चौरस किलोमीटरमागे सुमारे 20,980 व्यक्ती. या विधानाबद्दल शंका येण्याचा एकच मार्ग म्हणजे जुना बेटजिल्हा असलेले मुंबई शहर उपनगरांपेक्षा दाट असलेच पाहिजे असे गृहीत धरणे — पण 2011 चे आकडे मुंबई शहराला सुमारे 19,652 सह दुसऱ्या क्रमांकावर ठेवतात. या दोन जिल्ह्यांचा क्रम उलटा लक्षात राहणे हाच या पर्यायाकडे जाण्याचा सर्वाधिक संभाव्य मार्ग आहे.
- (3)दोन्ही विधाने चूक — हा पर्याय स्वीकारायचा तर मुंबई उपनगर जिल्ह्याविषयीचे उत्तम नोंदलेले तथ्य आणि कोल्हापूरचा बरोबर जिल्हा-क्रमांक ही दोन्ही एकाच वेळी चूक ठरावी लागतील, आणि यांपैकी एकही चूक नाही. दोन विधानांच्या प्रश्नात 'दोन्ही चूक' हा पर्याय सहसा चारपैकी सर्वात कमी संभाव्य असतो, कारण दोन नेमकी व पडताळण्याजोगी विधाने रचण्याचे कष्ट घेणारा प्रश्नकर्ता दोन्ही चुकीची क्वचितच करतो; तरीही तो या तर्कावर नव्हे तर तथ्यांवरच नाकारला पाहिजे, आणि इथे 2011 च्या जनगणनेचे आकडे त्याला थेट नाकारतात.
लोकसंख्येची घनता म्हणजे लोकसंख्या भागिले जमिनीचे क्षेत्रफळ, दर चौरस किलोमीटरमागे व्यक्ती अशी मांडलेली, आणि जनगणनेच्या सर्व निर्देशांकांपैकी ती तुम्ही कोणती सीमा आखता याविषयी सर्वाधिक संवेदनशील आहे. जवळजवळ पूर्णपणे बांधकाम झालेला जिल्हा हजारोंच्या घरातील आकडा दाखवतो; तेवढीच लोकसंख्या मोठ्या ग्रामीण क्षेत्रावर पसरलेली असेल तर तोच आकडा शेकड्यांत येतो. महाराष्ट्राचा जिल्हा-तक्ता हे दोन्ही परिणाम एकाच वेळी दाखवतो. 2011 च्या जनगणनेला संपूर्ण राज्याची घनता दर चौरस किलोमीटरमागे 365 व्यक्ती होती, म्हणजे 382 या अखिल भारतीय आकड्यापेक्षा कमी, कारण जगातील सर्वाधिक दाट नागरी संकुलांपैकी एक सामावणाऱ्या याच राज्यात अवर्षणप्रवण अंतर्भागातील व पूर्वेकडील जंगलपट्ट्यातील विरळ वस्तीचे विस्तीर्ण प्रदेशही आहेत. या सरासरीच्या आत जिल्ह्यांमधील पल्ला शंभरपटीहून अधिक आहे — मुंबईच्या जिल्ह्यांच्या वीस हजारांपासून विरळ वस्तीच्या जिल्ह्यांच्या शेकड्यांपर्यंत. म्हणून घनतेचा आकडा वाचणे म्हणजे नेहमी भाजक काय आहे हे विचारणे : नागरी जिल्ह्याचा आकडा बांधलेल्या पर्यावरणाचे प्रतिबिंब असतो, तर ग्रामीण जिल्ह्याचा आकडा जमिनीच्या उत्पादकतेचे आणि तिने पोसलेल्या वसाहत-रचनेचे.
एमपीएससी महाराष्ट्राच्या 2011 च्या जनगणनेच्या आकड्यांना परीक्षेसाठीचा ठरलेला माहितीसंच मानते आणि दरवर्षी त्याकडे परत येते — लोकसंख्येतील राज्याचा क्रमांक, घनता, साक्षरता व लिंग गुणोत्तर, आणि प्रत्येक निर्देशांकाच्या वरच्या व खालच्या टोकाला असणारे जिल्हे. या विषयासाठी आयोगाची आवडती रचना या प्रश्नात नेमकी दिसते : जवळजवळ प्रत्येक उमेदवाराला माहीत असलेले एक तथ्य आणि प्रत्यक्ष क्रमवार तक्ता पाहिल्याशिवाय कळणार नाही असे दुसरे तथ्य एकत्र जोडायचे, म्हणजे तक्ता वाचलेले उमेदवार सारांश वाचलेल्यांपासून वेगळे होतात. इथे कमवण्यासारखी सवय म्हणजे प्रत्येक निर्देशांकावरील फक्त सर्वोच्च व सर्वात खालचा जिल्हा नव्हे तर पहिले चार-पाच जिल्हे क्रमाने लक्षात ठेवणे, कारण अशा जोडीतले दुसरे विधान नेमके त्याच जागेत रचले जाते. पर्यायांची रचनाही लक्षात घ्या : इथे विधानांना (a) व (b) असे कंसातले लॅटिन अक्षरांचे लेबल आहे आणि उत्तराच्या पर्यायांना (1) ते (4) असे क्रमांक आहेत, म्हणून चर्चा करताना 'विधान (a)' आणि 'पर्याय (1)' अशीच नावे वापरून दोन्ही पद्धती वेगळ्या ठेवाव्यात.
- 2011 च्या जनगणनेला महाराष्ट्रातील कोणत्याही जिल्ह्यापेक्षा सर्वाधिक लोकसंख्या घनता मुंबई उपनगर जिल्ह्याची होती — दर चौरस किलोमीटरमागे सुमारे 20,980 व्यक्ती.
- 2011 च्या जनगणनेला महाराष्ट्रातील सर्वाधिक दाट पाच जिल्हे क्रमाने मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, पुणे व कोल्हापूर होते, आणि कोल्हापूरची घनता दर चौरस किलोमीटरमागे सुमारे 504 व्यक्ती होती.
- मुंबई शहर जिल्हा सुमारे 19,652 व्यक्ती दर चौरस किलोमीटर या घनतेसह दुसऱ्या क्रमांकावर, म्हणजे मुंबई उपनगरच्या खाली होता — जुना बेटजिल्हा दोहोंपैकी अधिक दाट नाही.
- 2011 च्या जनगणनेला महाराष्ट्राची एकूण लोकसंख्या घनता दर चौरस किलोमीटरमागे 365 व्यक्ती होती, म्हणजे 382 या अखिल भारतीय आकड्यापेक्षा कमी.
- घनता म्हणजे लोकसंख्या भागिले क्षेत्रफळ, म्हणून एखाद्या जिल्ह्याचा आकडा आत किती लोक राहतात यावर जितका अवलंबून असतो तितकाच त्याची सीमा किती जमीन आत घेते यावरही अवलंबून असतो.
या यादीचे वरचे टोक म्हणजे उतार नव्हे, थेट कडा आहे. कोल्हापूरची नोंद बोलकी आहे : महानगरी जिल्हा नसूनही मुबलक पाणी व दाट वस्ती असलेला ग्रामीण प्रदेश. दोन्ही विधाने बरोबर, म्हणून उत्तर पर्याय (4).
- एखाद्या विधानाबद्दल स्वतःची अनिश्चितता म्हणजे ते विधान चूक असल्याचा पुरावा मानणे — दोन विधानांच्या प्रश्नांत नेमकी हीच चूक अपरिचित अर्ध्या भागाला 'चूक' ठरवायला भाग पाडते
- जुने बेटशहर असलेला मुंबई शहर जिल्हा मुंबई उपनगरपेक्षा दाट असला पाहिजे असे गृहीत धरणे; 2011 च्या आकड्यांनुसार उपनगर पहिल्या व शहर दुसऱ्या क्रमांकावर आहे
- उच्च घनता म्हणजे नागरीकरणच असे समजणे — कोल्हापूर हा महानगरी जिल्हा नसतानाही सुपीक जमीन व दाट ग्रामीण वसाहत-रचनेमुळे पाचव्या क्रमांकावर येतो
- राज्याची सरासरी घनता आणि जिल्हानिहाय आकडे यांची गल्लत करणे; महाराष्ट्राची 365 ही सरासरी दोन्ही टोकांना असलेली प्रचंड विषमता लपवते
महाराष्ट्रावरील एमपीएससीचे जनगणना-प्रश्न तीन ठराविक रूपांत परत येतात : राज्याचा एखादा आकडा थेट विचारणारा एक-तथ्य प्रश्न, याच प्रश्नासारखी दोन विधानांची बरोबर-चूक जोडी, आणि चार विधानांचा वर्गीकरण करायचा संच. दोन विधानांची जोडी हे आयोगाचे उमेदवाराकडे केवळ ठळक मथळा आहे की संपूर्ण क्रमवार यादी आहे हे तपासण्याचे नेहमीचे साधन आहे, कारण त्यात प्रसिद्ध तथ्याला क्रमांकाच्या तथ्याची जोड दिली जाते. सर्वात विश्वासार्ह तयारी म्हणजे राज्याच्या एकत्रित आकड्यांचा सारांश वाचण्याऐवजी महाराष्ट्राचा 2011 चा जिल्हानिहाय तक्ताच घनता, लिंग गुणोत्तर व साक्षरतेच्या क्रमवारीने वाचणे, आणि प्रत्येक निर्देशांकावरील पहिले पाच व शेवटचे पाच जिल्हे क्रमानिशी लक्षात ठेवणे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
2011 च्या जनगणनेनुसार लोकसंख्येच्या घनतेनुसार महाराष्ट्रातील पहिल्या पाच जिल्ह्यांचा योग्य उतरता क्रम खालीलपैकी कोणता आहे ?
- (a)मुंबई शहर, मुंबई उपनगर, पुणे, ठाणे, कोल्हापूर
- (b)मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, पुणे, कोल्हापूर
- (c)मुंबई उपनगर, ठाणे, मुंबई शहर, कोल्हापूर, पुणे
- (d)ठाणे, मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, पुणे, नागपूर
उत्तर(b) मुंबई उपनगर, मुंबई शहर, ठाणे, पुणे, कोल्हापूर — 2011 च्या आकड्यांनुसार अनुक्रमे सुमारे 20,980, 19,652, 1,157, 603 आणि 504 व्यक्ती दर चौरस किलोमीटर. इथे लक्षात ठेवण्याजोग्या दोन गोष्टी म्हणजे मुंबई उपनगर मुंबई शहराच्या वर आहे, आणि मुंबईचे दोन्ही जिल्हे व ठाणे यांच्यामधील घसरण दहापटींची आहे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
2011 च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राची लोकसंख्येची घनता आणि तत्कालीन अखिल भारतीय घनता यांच्याबाबत खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?
- (a)महाराष्ट्राची घनता 365 होती, जी अखिल भारतीय 382 पेक्षा कमी होती
- (b)महाराष्ट्राची घनता 382 होती, जी अखिल भारतीय 365 पेक्षा जास्त होती
- (c)महाराष्ट्राची व अखिल भारतीय घनता दोन्ही 365 होत्या
- (d)महाराष्ट्राची घनता 504 होती, जी अखिल भारतीय 382 पेक्षा जास्त होती
उत्तर(a) महाराष्ट्राची घनता 365 होती, जी अखिल भारतीय 382 पेक्षा कमी होती — मुंबईचे अत्यंत दाट संकुल राज्यात असूनही अवर्षणप्रवण अंतर्भाग व पूर्वेकडील जंगलपट्ट्यातील विरळ वस्तीचे विस्तीर्ण प्रदेश राज्याची सरासरी अखिल भारतीय आकड्याखाली खेचतात. 504 हा आकडा कोल्हापूर जिल्ह्याचा आहे, राज्याचा नव्हे.