MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 24 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (4) — वरील सर्व : वृक्षाकार, समांतर, अनिश्चित आणि जाळीदार या चारही प्रकारच्या जलप्रणाली महाराष्ट्रात आढळतात. प्रश्न राज्याचे वैशिष्ट्य ठरवणारी एकच जलप्रणाली कोणती असे विचारत नाही; तो यांपैकी कोणकोणत्या प्रणाली राज्यात आढळतात एवढेच विचारतो — आणि अरुंद किनारपट्टीपासून उभ्या दक्षिणोत्तर डोंगरभिंतीमार्गे विस्तीर्ण लाव्हा पठारापर्यंत पसरलेल्या राज्यात या चारही प्रणालींना जागा आहे. एकेक करून पाहू. वृक्षाकार प्रणाली — मुख्य प्रवाहाला झाडाच्या फांद्यांप्रमाणे लघुकोनात मिळणाऱ्या उपनद्या — तिथे तयार होते जिथे खालचा खडक सर्वत्र साधारण सारखाच प्रतिकार करतो आणि पाण्याला वळवणारी कोणतीही संरचनात्मक रेषा नसते. दख्खनच्या बेसाल्टवर बहुतांश ठिकाणी हीच सामान्य स्थिती आहे, आणि गोदावरी व भीमा खोऱ्यांचे पूर्ववाहिनी पठारी जलवहन हेच फांद्यांचे रूप घेते. समांतर प्रणाली — एकाच दिशेने शेजारी शेजारी वाहणारे प्रवाह, जे तळपातळीपर्यंत पोहोचेपर्यंत एकमेकांना मिळत नाहीत — तिथे तयार होते जिथे जमिनीला एकच सलग व तीव्र उतार असतो. सह्याद्रीचा पश्चिम कडा नेमके तेच पुरवतो : कोकणातील आखूड, वेगवान नद्या माथ्यावरून अरबी समुद्रापर्यंत एकाच तीव्र उतारावरून साधारण समांतर मार्गांच्या मालिकेत उतरतात. जाळीदार प्रणाली — मुख्य प्रवाहाला जवळजवळ काटकोनात मिळणाऱ्या उपनद्या, ज्यातून चौकटीसारखे जाळे तयार होते — तिथे तयार होते जिथे खडक एकसंध नसून पट्ट्यापट्ट्यांत असतो, त्यामुळे प्रवाह कमकुवत पट्ट्यांवरून कापत जातात आणि कठीण पट्टे फक्त खिंडींतूनच ओलांडतात; दख्खनचा लाव्हा एकावर एक साचलेल्या वेगवेगळ्या कठीणपणाच्या थरांचा बनलेला आहे आणि संधी व संरचनारेषांनी कापलेला आहे, त्यामुळे जिथे हे नियंत्रण प्रभावी ठरते तिथे जलवहन हीच कोनयुक्त मांडणी घेते. अनिश्चित प्रणाली हा उरलेला वर्ग आहे : असे जलवहन ज्यात कोणतीही सुसंगत भूमिती दिसत नाही, कारण भूउंचसखलपणा अनियमित असतो आणि उतार किंवा खडकाची संरचना यांपैकी एकही आकार लादण्याइतके प्रबळ नसते. तीनही अंशतः पर्याय प्रत्यक्षात आढळणारी एकेक प्रणाली वगळतात, म्हणून पर्याय (4) हाच टिकणारा पर्याय आहे.

• (1)(a), (b) आणि (c) — हा पर्याय वृक्षाकार, समांतर व अनिश्चित जलवहन स्वीकारतो पण (d) जाळीदार प्रणाली वगळतो, आणि तेच वगळणे ही चूक आहे. जिथे कठीण व कमी कठीण खडकांचे आलटूनपालटून पट्टे असतात, किंवा संधी व संरचनारेषांचा संच असतो, तिथे उपनद्यांना कमकुवत रेषांवरून वाहावे लागते आणि त्या मुख्य प्रवाहाला जवळजवळ काटकोनात मिळतात — म्हणजे जाळीदार जाळे तयार होते. महाराष्ट्राचा दख्खनी बेसाल्ट हा असमान कठीणपणाच्या अनेक स्वतंत्र लाव्हा प्रवाहांचा, संधींनी कापलेला ढीग आहे, आणि नेमकी हीच पट्टेदार व संरचनानियंत्रित जमीन नियंत्रण प्रबळ असेल तिथे कोनयुक्त जलवहन घडवते.
• (2)(b), (c) आणि (d) — हा पर्याय घटक (a) म्हणजे वृक्षाकार प्रणाली वगळतो, आणि तिन्ही वगळण्यांपैकी हेच सर्वात कमी समर्थनीय आहे. खडक व्यापकपणे एकसंध असेल आणि कोणतीही संरचना पाण्याला वळवत नसेल तेव्हा नदीजाळे जे मूलभूत रूप घेते तेच वृक्षाकार जलवहन आहे, आणि महाराष्ट्रातील तीच सर्वात व्यापक प्रणाली आहे — दख्खनच्या लाव्हा प्रदेशातून वाहणाऱ्या गोदावरी व भीमा खोऱ्यांतील लांब पूर्ववाहिनी पठारी नद्या हेच दाखवतात. विशिष्ट परिस्थितीत तयार होणाऱ्या प्रणाली मान्य करून सर्वसाधारण प्रणालीच नाकारणारे उत्तर भूगोल उलटा मांडते.
• (3)(a), (c) आणि (d) — हा पर्याय घटक (b) म्हणजे समांतर प्रणाली वगळतो, आणि राज्याच्या भूरचनेमुळे नेमकी तीच सर्वात स्पष्ट दिसणारी प्रणाली आहे. सह्याद्रीच्या माथ्याच्या पश्चिमेला जमीन थोड्याच अंतरात अरबी समुद्रापर्यंत तीव्रपणे उतरते, आणि कोकणातील नद्या त्या एकाच प्रबळ उतारास प्रतिसाद देत आखूड व वेगवान राहून एकाच दिशेने शेजारी शेजारी वाहतात, समुद्रापर्यंत पोहोचण्यापूर्वी कोणत्याही सामायिक मुख्य प्रवाहात एकत्र न येता. एकसारखा तीव्र उतार ही समांतर जलवहनाची पाठ्यपुस्तकातील अट आहे, आणि महाराष्ट्राचा पश्चिम कडा ती राज्याच्या संपूर्ण किनारपट्टीभर पुरवतो.

जलप्रणाली म्हणजे नदी व तिच्या उपनद्या नकाशावर वरून पाहिल्यावर दिसणारी त्यांची मांडणी, आणि ती जाळे खोल कापत जात असताना पाण्यावर कशाचे नियंत्रण होते याचा पुरावा म्हणून वाचली जाते. इथे चार नियंत्रणे महत्त्वाची आहेत : सुरुवातीच्या उताराची दिशा व तीव्रता, खडकाची एकसंधता, संधी व विभंगांसारख्या संरचनारेषांचे अस्तित्व, आणि भूउंचसखलपणाचा आकार. वृक्षाकार प्रणाली संरचनात्मक नियंत्रणाचा अभावच नोंदवते — एकसंध खडक, सौम्य प्रादेशिक उतार आणि झाडासारखे फांद्या फुटणारे जाळे. समांतर प्रणाली एकाच तीव्र उताराचे वर्चस्व नोंदवते, जो प्रवाहांना एकाच दिशेने रांगेत लावतो. जाळीदार प्रणाली पट्टेदार खडकाचे प्रबळ संरचनात्मक नियंत्रण नोंदवते, ज्यातून काटकोनात होणारे संगम आणि चौकटीसारखे जाळे तयार होते. त्रिज्याकार प्रणाली मध्यभागी असलेला उंच बिंदू नोंदवते जिथून प्रवाह बाहेरच्या दिशेने पसरतात, तर केंद्राभिमुख प्रणाली याच्या उलट — एका द्रोणीत एकत्र येणारे प्रवाह — नोंदवते. प्रश्नपत्रिका ज्याला 'अनिश्चित' म्हणते तो उरलेला वर्ग असे जलवहन दर्शवतो जे यांपैकी कोणत्याही प्रकारात नीट बसत नाही, कारण भूउंचसखलपणा अनियमित असतो आणि जाळ्याला आकार देण्याइतके एकही नियंत्रण प्रबळ नसते. या प्रणाली म्हणजे प्रदेशाचे स्थिर गुणधर्म नसून परिस्थितीला दिलेले प्रतिसाद असल्याने, ज्या राज्याची भूशास्त्रीय रचना व भूरचना बदलत जाते तिथे एकाच राज्यात अनेक प्रणाली दिसू शकतात.

हा प्रश्न एखादे तथ्य नव्हे तर एक सवय तपासतो : जेव्हा प्रश्न मोठ्या व भौतिकदृष्ट्या वैविध्यपूर्ण प्रदेशात यांपैकी कोणकोणत्या गोष्टी 'आढळतात' असे विचारतो, तेव्हा उमेदवाराचे काम सर्वाधिक आढळणारी गोष्ट निवडणे नसून प्रत्येक प्रकार तिथे आढळूच शकत नाही असे कारण शोधणे असते. महाराष्ट्र हे याचे विशेष स्पष्ट उदाहरण आहे, कारण थोड्याच अंतरात त्याची भूरचना तीनदा बदलते — कोकणची किनारी सखल पट्टी, सह्याद्रीचा कडा आणि दख्खनचे पठार — आणि प्रत्येक विभाग वेगळ्या नियंत्रणांचा संच पुरवतो. एमपीएससी महाराष्ट्राच्या भूरचनेकडे व जलवहनाकडे इतक्या वेळा परत येते की या त्रिस्तरीय प्राकृतिक विभागणीची चौकट पक्की करून तिच्यावर जलप्रणाली, नद्या, पर्जन्य व मृदा या सर्व गोष्टी टांगून ठेवणे फायद्याचे ठरते. इथे मांडणीकडेही लक्ष द्या : प्रश्नपत्रिका चारही घटक एकाच ओळीत शेजारी छापते आणि नंतर स्वतंत्र 'पर्यायी उत्तरे :' असा ठळक मथळा देते, म्हणजे (a) ते (d) ही यादी बरोबर-चूक ठरवायच्या विधानांची नसून प्रकारांची सूची आहे.

• वृक्षाकार प्रणाली म्हणजे झाडासारखे फांद्या फुटणारे जाळे जिच्यात उपनद्या मुख्य प्रवाहाला लघुकोनात मिळतात; ती साधारण एकसारखा प्रतिकार करणाऱ्या खडकावर, जिथे कोणतीही संरचनारेषा जलवहनाला वळवत नाही तिथे तयार होते.
• समांतर प्रणाली म्हणजे एकाच दिशेने शेजारी शेजारी वाहणाऱ्या प्रवाहांचा संच, आणि एकच प्रबळ व एकसारखा उतार वर्चस्व गाजवत असेल तिथे — जसे सह्याद्रीच्या तीव्र पश्चिम कड्यावर — ती तयार होते.
• जाळीदार प्रणालीत उपनद्या मुख्य प्रवाहाला जवळजवळ काटकोनात मिळतात आणि चौकटीसारखे जाळे तयार होते; पट्टेदार खडक किंवा संरचनात्मक संधी प्रवाहांना कमकुवत रेषांपुरते बांधून ठेवतात तिथे ती तयार होते.
• महाराष्ट्राची भूरचना कोकणची किनारी पट्टी, सह्याद्री म्हणजे पश्चिम घाट, आणि दख्खनचे पठार अशी विभागली जाते, आणि प्रत्येक विभाग उतार व खडकाच्या नियंत्रणाचे वेगळे मिश्रण पुरवतो.
• गोदावरी व भीमा खोऱ्यांतील पूर्ववाहिनी पठारी नद्या दख्खनच्या बेसाल्टवरून महाराष्ट्राच्या बहुतांश भागाचे जलवहन करतात, तर कोकणातील आखूड नद्या पश्चिमेकडे वाहत अरबी समुद्राला मिळतात.

• 'कोणत्या प्रकारच्या जलप्रणाली आढळतात' या प्रश्नाचे वाचन 'राज्याचे वैशिष्ट्य कोणती प्रणाली आहे' असे करणे — विविधता असलेल्या प्रदेशात प्रत्येक प्रकार वगळण्यासाठी कारण लागते, आणि केवळ 'सर्वाधिक आढळणारा कोणता' हा प्रश्न नाही
• 'वरील सर्व' हा पर्याय अतिव्यापक वाटतो म्हणून सवयीने तो टाळणे; प्राकृतिकदृष्ट्या वैविध्यपूर्ण राज्यात तोच अनेकदा एकमेव टिकणारा पर्याय असतो
• जाळीदार प्रणालीसाठी घडीच्या पर्वतांतील आलटूनपालटून येणारे स्तरच लागतात असे मानणे; संधी व संरचनारेषांनी कापलेला असमान कठीणपणाचा लाव्हा ढीगही तेच कोनयुक्त नियंत्रण पुरवतो
• 'अनिश्चित' हा वर्ग म्हणजे प्रश्नपत्रिकेतील चूक किंवा भरतीचा पर्याय समजणे; कोणतेही एक नियंत्रण प्रबळ नसल्यामुळे आकार न घेणाऱ्या जलवहनासाठी तो खरा उरलेला वर्ग आहे

महाराष्ट्राची भूरचना व जलवहन हा एमपीएससीचा नियमित विषय आहे आणि तो तीन ठराविक रूपांत येतो : याच प्रश्नासारखा 'यांपैकी काय आढळते' असा संच, नदीला तिच्या खोऱ्याशी किंवा उगमस्थानाशी जोडणारा जोड्यांचा प्रश्न, आणि एखाद्या प्राकृतिक विभागाचे वर्णन देऊन तो ओळखायला सांगणारा प्रश्न. यावर चालणारी तयारी म्हणजे राज्याची कोकण-सह्याद्री-पठार ही त्रिस्तरीय चौकट पक्की करून तिच्यावर उतार, पर्जन्य, मृदा, जलप्रणाली व नद्यांची दिशा हे सर्व एकत्र लावणे, आणि प्रत्येक जलप्रणालीसाठी 'ती कोणत्या परिस्थितीत तयार होते' हे एक वाक्य लक्षात ठेवणे. संचाच्या प्रश्नांत निर्णायक कौशल्य म्हणजे प्रत्येक घटक स्वतंत्रपणे तपासणे — तीनपैकी दोन बरोबर आहेत म्हणून तिसरा चूक असेल असे गृहीत न धरणे, कारण अशा प्रश्नांत 'वरील सर्व' हा पर्याय अनेकदा खराच बरोबर असतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  उपनद्या मुख्य प्रवाहाला जवळजवळ काटकोनात मिळून चौकटीसारखे जाळे तयार होते, अशी जलप्रणाली कोणत्या भूशास्त्रीय परिस्थितीत तयार होते ?

  • (a)सर्वत्र एकसारखा प्रतिकार करणारा खडक आणि सौम्य प्रादेशिक उतार
  • (b)कठीण व कमी कठीण खडकांचे आलटूनपालटून पट्टे किंवा प्रबळ संरचनात्मक संधी
  • (c)मध्यभागी असलेला एकच उंच घुमटाकार डोंगर
  • (d)चारही बाजूंनी बंद असलेली सखल द्रोणी

  उत्तर(b) कठीण व कमी कठीण खडकांचे आलटूनपालटून पट्टे किंवा प्रबळ संरचनात्मक संधी — हीच जाळीदार प्रणालीची अट आहे, कारण प्रवाह कमकुवत पट्ट्यांवरून वाहतात आणि कठीण पट्टे फक्त खिंडींतून ओलांडतात, त्यामुळे संगम काटकोनाजवळ येतात. एकसंध खडक व सौम्य उतार वृक्षाकार प्रणाली देतो, मध्यवर्ती उंच घुमट त्रिज्याकार प्रणाली देतो, आणि बंद सखल द्रोणी केंद्राभिमुख प्रणाली देते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  कोकणातील नद्या सह्याद्रीच्या माथ्यावरून अरबी समुद्रापर्यंत एकाच दिशेने शेजारी शेजारी वाहतात, हे कोणत्या जलप्रणालीचे उदाहरण आहे ?

  • (a)वृक्षाकार जलप्रणाली
  • (b)जाळीदार जलप्रणाली
  • (c)समांतर जलप्रणाली
  • (d)केंद्राभिमुख जलप्रणाली

  उत्तर(c) समांतर जलप्रणाली — सह्याद्रीच्या पश्चिम कड्याचा एकच प्रबळ व तीव्र उतार आखूड, वेगवान कोकणी नद्यांना एकाच दिशेने रांगेत लावतो आणि त्या समुद्रापर्यंत कोणत्याही सामायिक मुख्य प्रवाहात एकत्र येत नाहीत. वृक्षाकार प्रणालीला एकसंध खडक व सौम्य उतार लागतो, जाळीदार प्रणालीला पट्टेदार खडकाचे संरचनात्मक नियंत्रण, आणि केंद्राभिमुख प्रणालीला बंद सखल द्रोणी.