MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 23 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — सोन. आधी प्रश्नाची मांडणी नीट वाचा : छापील प्रश्नात 'नाही' हा शब्द ठळक अक्षरांत आहे, म्हणजे हा नकारात्मक प्रश्न आहे आणि यादीतील जी एकच नदी सिंधू प्रणालीची नाही तीच उत्तर आहे. दिलेल्या चारपैकी तीन नद्या पंजाबच्या पाच नद्यांपैकी आहेत — ज्यांच्या एकत्रित पाण्यावरून पंजाबला त्याचे नाव मिळाले त्याच उपनद्या — आणि फक्त सोन पूर्णपणे वेगळ्या जलप्रणालीत बसते. सिंधू नदी तिबेटमध्ये मानसरोवराजवळ उगम पावते, वायव्येकडे लडाखमधून वाहते, नंतर पाकिस्तानातून दक्षिणेकडे वळून अरबी समुद्राला मिळते. तिच्या मोठ्या डाव्या तीरावरील उपनद्या म्हणजे झेलम, चिनाब, रावी, बियास आणि सतलज; या पाचही पंजाबच्या मैदानात एकमेकींत मिळत जातात — बियास सतलजला मिळते, सतलज चिनाबला मिळते, आणि पंचनद या नावाने ओळखला जाणारा एकत्रित प्रवाह सिंधूला मिळतो. प्रश्नपत्रिकेत 'चिनाब' व 'बियास' अशी छापील रूपे आहेत, पण दोन्ही नद्या त्या गटाच्या सदस्य आहेत यात शंका नाही. सोन मात्र गंगा प्रणालीची आहे आणि भारताच्या पूर्णपणे वेगळ्या भागातील आहे : ती मध्य प्रदेशातील अमरकंटक पठारावर उगम पावते — नर्मदेला जन्म देणारे तेच पठार — ईशान्येकडे मध्य प्रदेशातून व बिहारमधून वाहत जाते आणि पाटण्याच्या थोडे वरच्या बाजूला गंगेला मिळते. ती गंगेच्या उजव्या तीरावरील प्रमुख उपनद्यांपैकी एक आहे. गंगेचे बहुतांश पाणी तिच्या हिमालयातून येणाऱ्या डाव्या तीरावरील उपनद्यांतून येते, तर सोन, चंबळेने पोसलेली यमुना प्रणाली किंवा दामोदर यांसारखे द्वीपकल्पीय उजव्या तीराचे प्रवाह जुन्या, कठीण पठारी प्रदेशाचे जलवहन करतात. सोनच्या संपूर्ण मार्गात तिला सिंधू खोऱ्याजवळ नेणारे काहीही नाही, आणि विंध्य-सातपुडा उंचवटा या दोन प्रणाली पूर्णपणे वेगळ्या ठेवतो. म्हणून प्रश्नाला अपेक्षित असलेला अपवाद सोन आहे आणि पर्याय (3) हेच उत्तर आहे.

• (1)चिनाब — चिनाब ही सिंधूची खरीखुरी उपनदी आहे आणि म्हणूनच 'कोणती उपनदी नाही' असे विचारणाऱ्या प्रश्नाचे उत्तर ती असू शकत नाही. पाण्याच्या प्रमाणाने ती पंजाबच्या पाच नद्यांपैकी सर्वात मोठी आहे. हिमाचल प्रदेशातील लाहौल खोऱ्यात चंद्रा व भागा या दोन प्रवाहांच्या संगमातून ती तयार होते, आणि त्यावरूनच तिचे जुने नाव चंद्रभागा पडले. जम्मू-काश्मीरमधून ती पाकिस्तानात जाते, तिथे तिला रावी व सतलज मिळतात आणि नंतर एकत्रित पंचनद सिंधूला मिळतो. नकारात्मक प्रश्नात बरोबर तथ्य हेच नेमके नाकारायचे असते.
• (2)बियास — बियास हीदेखील सिंधूची खरी उपनदी आहे, म्हणून अपवाद विचारणाऱ्या प्रश्नात तिलाही नाकारावेच लागते. ती हिमाचल प्रदेशातील रोहतांग खिंडीजवळ उगम पावते, मंडी व कुलू भागातून वाहत पंजाबच्या मैदानात उतरते आणि हरिके इथे सतलजला मिळते; तिथून तिचे पाणी सतलज व पंचनदमार्गे सिंधूपर्यंत पोहोचते. पंजाबच्या सर्व नद्यांपैकी हिचाच संपूर्ण प्रवाहमार्ग भारताच्या हद्दीत आहे — ही तिची स्वतंत्र ओळख लक्षात ठेवण्याजोगी आहे, पण त्यामुळे ती सिंधू प्रणालीबाहेर जात नाही.
• (4)रावी — इथे दिलेल्या सिंधूच्या तीन उपनद्यांपैकी रावी ही तिसरी असून तीदेखील उत्तर ठरण्यास तितकीच अपात्र आहे. ती हिमाचल प्रदेशातील कुलूच्या डोंगरात उगम पावते, चंबाजवळून वाहते, भारत-पाकिस्तान सीमेच्या काही भागाला समांतर जाते आणि पाकिस्तानात शिरून चिनाबला मिळते. पाण्याच्या विसर्गाने ती पंजाबच्या नद्यांमध्ये सर्वात लहान आहे आणि त्यामुळे उमेदवार कधीकधी तिच्याबद्दल साशंक होतात, पण आकाराचा आणि जलप्रणालीच्या सदस्यत्वाचा काहीही संबंध नाही — रावीचे पाणी सिंधूला मिळते, म्हणून ती सिंधू प्रणालीचीच आहे.

नदीप्रणाली ही जलविभाजकाने ठरते, प्रदेशाच्या नावाने नव्हे : एखादी नदी ज्या मुख्य नदीत आपले पाणी सोडते तिच्याच प्रणालीची ती सदस्य असते, मग ती कितीही लहान असो किंवा तिचा उगम कितीही दूर असो. सिंधू प्रणाली तिबेटमधील मानसरोवराजवळून सुरू होते आणि लडाख, गिलगिट-बाल्टिस्तान व पाकिस्तानमार्गे अरबी समुद्रापर्यंत जाते; झेलम, चिनाब, रावी, बियास व सतलज या तिच्या पाच मोठ्या उपनद्या पंजाबच्या मैदानात एकमेकींत मिळून पंचनद तयार करतात आणि मग सिंधूला मिळतात. गंगा प्रणाली याहून पूर्णपणे वेगळी आहे आणि तिच्या दोन प्रकारच्या उपनद्या आहेत : हिमालयातून येणाऱ्या डाव्या तीराच्या उपनद्या — रामगंगा, घागरा, गंडक, कोसी — ज्या बर्फ वितळून पोसल्या जातात आणि म्हणून बारमाही असतात; आणि द्वीपकल्पीय पठारावरून येणाऱ्या उजव्या तीराच्या उपनद्या — यमुना व तिच्या चंबळ-केन-बेतवा शाखा, सोन, दामोदर — ज्या जुन्या कठीण खडकाळ प्रदेशाचे जलवहन करतात, ज्यांचे खोरे उथळ व स्थिर असते आणि ज्यांचा प्रवाह पावसावर अवलंबून असल्याने ऋतुमानानुसार खूप बदलतो. या दोन प्रणालींमध्ये विंध्य व सातपुडा या उंचवट्यांची रांग आडवी येते; तिच्या दक्षिणेकडे नर्मदा व तापी पश्चिमवाहिनी होऊन थेट अरबी समुद्राला मिळतात आणि कोणत्याही मोठ्या प्रणालीच्या उपनद्या ठरत नाहीत.

एमपीएससीच्या नदी-प्रश्नांत खरी अडचण नद्यांची नावे आठवण्याची नसते — ती नदी कोणत्या प्रणालीत सोडते हे ठरवण्याची असते, आणि नेमक्या त्याच जागी असे प्रश्न सापळा रचतात. इथला सापळा भौगोलिक शेजारपणाचा आहे : सोन उत्तर भारतातील मोठी नदी आहे, उत्तरेकडेच वाहते आणि गंगेच्या खोऱ्यात असल्याने 'उत्तरेकडची नदी' म्हणून सिंधूच्या उपनद्यांच्या यादीत ती चटकन बसल्यासारखी वाटते. पण उत्तरेकडे असणे आणि सिंधूला मिळणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. उपयुक्त सवय म्हणजे प्रत्येक नदीसाठी 'ही कुठे सोडते' हा एकच प्रश्न विचारणे : चिनाब — पंचनदमार्गे सिंधूला; बियास — सतलजला, म्हणजे पुन्हा सिंधूला; रावी — चिनाबला, म्हणजे सिंधूला; सोन — गंगेला. एकदा हा प्रश्न प्रत्येक पर्यायाला लावला की उत्तर उरलेले काम न करता समोर येते. याखेरीज नकारात्मक मांडणीकडेही लक्ष द्यावे : 'नाही' ठळक असल्याने इथे बरोबर तथ्य नाकारायचे असते, आणि घाईत तीन बरोबर तथ्यांपैकी एक निवडून प्रश्न गमावणे हा या प्रकारातील सर्वात सामान्य अपघात आहे.

• सिंधू नदी तिबेटमध्ये मानसरोवराजवळ उगम पावते आणि झेलम, चिनाब, रावी, बियास व सतलज या तिच्या पाच प्रमुख उपनद्या मुख्य नदीला मिळण्यापूर्वी पंचनद या नावाने एकत्र येतात.
• सोन नदी मध्य प्रदेशातील अमरकंटक पठारावर उगम पावते — नर्मदा जिथून उगम पावते तेच पठार — आणि गंगेच्या उजव्या तीरावरील प्रमुख उपनद्यांपैकी एक म्हणून पाटण्याच्या वरच्या बाजूला गंगेला मिळते.
• हिमाचल प्रदेशात चंद्रा व भागा या प्रवाहांच्या संगमातून तयार होणारी आणि चंद्रभागा या नावानेही ओळखली जाणारी चिनाब ही पाण्याच्या प्रमाणाने पंजाबच्या नद्यांतील सर्वात मोठी नदी आहे.
• बियास रोहतांग खिंडीजवळ उगम पावते आणि हरिके इथे सतलजला मिळते; पंजाबच्या नद्यांपैकी फक्त तिचाच संपूर्ण प्रवाहमार्ग भारताच्या हद्दीत आहे.
• गंगेच्या हिमालयातील डाव्या तीराच्या उपनद्या बर्फाने पोसलेल्या व बारमाही असतात, तर सोन व चंबळसारख्या द्वीपकल्पीय उजव्या तीराच्या उपनद्या जुन्या पठारी प्रदेशात उगम पावतात आणि लक्षणीयरीत्या अधिक ऋतुनिष्ठ असतात.

• 'नाही' हा ठळक शब्द दुर्लक्षून यादीतील पहिले बरोबर तथ्य निवडणे — नकारात्मक प्रश्नात जे विधान बरोबर आहे तेच नाकारायचे असते, आणि इथे चारपैकी तीन विधाने बरोबर आहेत
• उत्तर भारतात वाहणारी मोठी नदी म्हणजे सिंधू किंवा गंगेपैकी कोणत्याही एकीची उपनदी असावी असे गृहीत धरणे; प्रणालीचे सदस्यत्व दिशेने नव्हे तर ती नदी कुठे पाणी सोडते यावरून ठरते
• नदीच्या आकारावरून तिचे प्रणालीतील स्थान ठरवणे — रावी विसर्गाने पंजाबातील सर्वात लहान नदी असूनही ती पूर्णपणे सिंधू प्रणालीचीच आहे
• छापील स्पेलिंगमुळे गोंधळणे : प्रश्नपत्रिकेतील 'चिनाब' व 'बियास' या नेहमीच्याच चिनाब व बियास नद्या आहेत, आणि नावाची लेखनपद्धत त्यांना दुसऱ्या प्रणालीत हलवत नाही

एमपीएससी भारताच्या जलप्रणाली सातत्याने विचारते आणि बहुधा या प्रश्नासारखीच रचना वापरते — एकाच प्रणालीच्या तीन खऱ्या सदस्यांबरोबर एक बाहेरची नदी ठेवायची आणि नकारात्मक मांडणीने विचारायचे. कधी हाच आशय जोड्या लावण्याच्या स्वरूपात येतो, जिथे नदी तिच्या उगमस्थानाशी किंवा तिला मिळणाऱ्या मुख्य नदीशी जोडायची असते, आणि कधी 'खालीलपैकी कोणत्या नद्या अरबी समुद्राला मिळतात' अशा संचाच्या रूपात. या सर्वांवर एकच तयारी चालते : प्रत्येक मोठ्या नदीसाठी उगमस्थान, ती कोणाला मिळते आणि ती कोणत्या समुद्राला जाऊन मिळते ही तीन माहिती एकत्र लक्षात ठेवणे, आणि द्वीपकल्पीय व हिमालयीन नद्यांतील फरक स्पष्ट ठेवणे. नकारात्मक शब्द ठळक असो वा नसो, प्रश्न वाचताना तो अधोरेखित करण्याची सवय याच प्रकारच्या प्रश्नांत सर्वाधिक गुण वाचवते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सोन नदीच्या उगमस्थानाबाबत आणि ती कोणत्या नदीला मिळते याबाबत खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे ?

  • (a)ती रोहतांग खिंडीजवळ उगम पावते आणि सतलजला मिळते
  • (b)ती अमरकंटक पठारावर उगम पावते आणि गंगेला मिळते
  • (c)ती मानसरोवराजवळ उगम पावते आणि सिंधूला मिळते
  • (d)ती पश्चिम घाटात उगम पावते आणि गोदावरीला मिळते

  उत्तर(b) ती अमरकंटक पठारावर उगम पावते आणि गंगेला मिळते — नर्मदेला जन्म देणाऱ्या त्याच मध्य प्रदेशातील पठारावर सोनचा उगम आहे, आणि ती ईशान्येकडे वाहत पाटण्याच्या वरच्या बाजूला गंगेला मिळते. रोहतांग खिंड हे बियासचे उगमस्थान आहे, मानसरोवराजवळचा प्रदेश सिंधूचे, आणि सोनचा पश्चिम घाट किंवा गोदावरी प्रणालीशी काहीही संबंध नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  पंजाबच्या पाच नद्यांचा एकत्रित प्रवाह सिंधू नदीला मिळण्यापूर्वी कोणत्या नावाने ओळखला जातो ?

  • (a)पंचनद
  • (b)चंद्रभागा
  • (c)पंजनाला
  • (d)हरिके

  उत्तर(a) पंचनद — झेलम, चिनाब, रावी, बियास व सतलज या पाच नद्यांचे पाणी एकत्र आल्यावर तयार होणाऱ्या प्रवाहाचे हेच नाव आहे आणि तोच सिंधूला मिळतो. चंद्रभागा हे चिनाबचे जुने नाव आहे, चंद्रा व भागा यांच्या संगमावरून पडलेले; आणि हरिके हे बियास सतलजला मिळण्याचे संगमस्थळ आहे, एकत्रित प्रवाहाचे नाव नव्हे.