विखुरलेल्या वसाहतीची खालीलप्रमाणे वैशिष्ट्ये आहेत : (a) डोंगराळ भागात, गवताळ प्रदेश, दाट जंगलांचा प्रदेश येथे प्राकृतिक व पर्यावरणीय प्रतिकुलतेमुळे विखुरलेली वसाहती आढळते. (b) या वसाहतीमध्ये घरांची रचना ही एकाकी स्वरूपाची असते. (c) नदी, डोंगररांगा, रस्ते, रेल्वेमार्ग इत्यादीमुळे घरांचे समूह परस्परांपासून दूर अंतरावर असतात. (d) मैदानी भागात तसेच सुपीक मृदेच्या भागात भारतात ह्या वसाहती आढळतात. वरीलपैकी कोणते विधान/विधाने बरोबर आहे/त ?
- (1)(a) फक्त
- (2)(a) आणि (b) फक्त
- (3)(a), (b) आणि (c)
- (4)वरील सर्व
बरोबर उत्तर पर्याय (2) — फक्त विधान (a) आणि विधान (b). विखुरलेली वसाहत म्हणजे अशी वसाहत जिच्यात स्वतंत्र घरे मोठ्या क्षेत्रावर एकमेकांपासून दूर उभी असतात आणि गावाचे कोणतेही मध्यवर्ती केंद्रक अजिबात नसते; इथे वसाहतीचे एकक म्हणजे एकटे शेतघर किंवा एकटी झोपडी, घरांचा दाट समूह नव्हे. विधान (a) कारणे बरोबर मांडते : डोंगराळ आणि खडकाळ प्रदेश, गवताळ प्रदेश व दाट जंगल इथेच विखुरलेपणा दिसतो, कारण तिथली प्राकृतिक परिस्थिती एकत्र येण्यास प्रतिकूल असते — लागवडयोग्य तुकडे लहान व विखुरलेले असतात, पाणी एका सामायिक विहिरीतून किंवा तळ्यातून न घेता अनेक लहान स्थानिक स्रोतांतून घ्यावे लागते, कुरण उपयोगी पडण्यासाठी पसरलेलेच असावे लागते, आणि मोठी लोकसंख्या एकत्र राहू शकेल असे एकही स्थळ तिथे उपलब्ध नसते. विधान (b) या प्रकाराचे निदानक रूप बरोबर मांडते : घरे एकाकी असतात, ज्या शेतांशी किंवा ज्या मोकळ्या तुकड्याशी त्यांचा संबंध आहे त्यांच्यामध्ये एकेकटी उभी असतात. ही दोन विधाने मिळून या प्रकाराची व्याख्याच होतात — एक कारण आणि एक रूप. विधान (c) मात्र त्यातील महत्त्वाच्या शब्दावरच अडते : ते नदी, डोंगररांगा, रस्ते व रेल्वेमार्गांमुळे 'घरांचे समूह' एकमेकांपासून दूर पडतात असे सांगते. हा प्रकार खराच अस्तित्वात आहे, पण तो म्हणजे खंडित किंवा पाडेवजा वसाहत — जिच्यात एकच गाव अनेक वेगवेगळ्या पाड्यांत विभागले जाते, प्रत्येक पाडा आतून दाट असतो, आणि त्यांच्यामध्ये प्राकृतिक किंवा सामाजिक अडसर असतो. समूहांनी बनलेली वसाहत ही व्याख्येनेच विखुरलेली नसते; विखुरलेपणा म्हणजे समूहच विरघळून एकेकटी घरे उरणे. विधान (d) नेमक्या उलट कारणाने चुकते : मैदानी व सुपीक मृदेचा प्रदेश हीच भारतातील वसाहत सर्वाधिक केंद्रित असण्याची जागा आहे, कारण सपाट जमीन, खोल मृदा, खात्रीचे पाणी आणि सामायिक संरक्षण व सामायिक सोयींची गरज या सर्वच गोष्टी एकत्र राहण्याचे फायदे देतात. गंगेची, पंजाबची व गोदावरी खोऱ्याची सुपीक मैदाने ही पाठ्यपुस्तकातील दाट गावाची जागा आहे, विखुरलेल्या शेतघरांची नव्हे. म्हणून (a) व (b) टिकतात, (c) व (d) पडतात, आणि नेमकी हीच दोन विधाने ठेवणारा एकमेव पर्याय (2) आहे.
- (1)(a) फक्त — हा पर्याय विधान (b) वगळतो, पण (b) हे (a) इतकेच भक्कम आहे. 'या वसाहतीमध्ये घरांची रचना ही एकाकी स्वरूपाची असते' हा विखुरलेल्या वसाहतीविषयीचा वैकल्पिक जादा तपशील नाही — तेच तिचे व्याख्यात्मक वैशिष्ट्य आहे. एखाद्या वसाहतीला विखुरलेली म्हटले जाते तेच मुळात तिची घरे समूहात नसून एकेकटी उभी असतात म्हणून; विधान (a) मध्ये सांगितलेला प्रतिकूल भूप्रदेश हे कारण आहे, आणि एकाकी घर हा त्याचा परिणाम, ज्याच्या आधारे भूगोलाभ्यासक नकाशावर हा प्रकार ओळखतो. (b) नाकारले तर या वर्गाला स्वतःची व्याख्याच उरणार नाही.
- (3)(a), (b) आणि (c) — हा पर्याय विधान (c) जोडतो, आणि (c) वेगळ्याच वसाहत-प्रकाराचे वर्णन करते. (c) मध्ये नदी, डोंगररांगा, रस्ते व रेल्वेमार्गांनी एकमेकांपासून दूर पडलेले 'घरांचे समूह' आहेत — तो खंडित किंवा पाडेवजा प्रकार आहे, ज्यात एकच महसुली गाव प्राकृतिक किंवा सामाजिक अडसरामुळे अनेक दाट पाड्यांत विभागले जाते. त्या रचनेतील प्रत्येक पाडा स्वतःच केंद्रित असतो. विखुरलेली वसाहत म्हणजे मात्र जिथे एकही समूह शिल्लक राहत नाही आणि एकटे घर हेच एकक असते; म्हणून समूहांवर उभे असलेले वर्णन विखुरलेपणाचे वर्णन असूच शकत नाही. 'परस्परांपासून दूर अंतरावर' एवढाच शब्दप्रयोग वाचून थांबणाऱ्या उमेदवारांना पकडणारा हाच पर्याय आहे.
- (4)वरील सर्व — हा पर्याय विधान (c) च्या वर विधान (d) देखील जोडतो, आणि (d) ही पानावरील सर्वात उघड चूक आहे : ते विखुरलेल्या वसाहती भारतातील मैदानी व सुपीक मृदेच्या भागात ठेवते, जिथे प्रत्यक्षात केंद्रित वसाहतीचेच वर्चस्व असते. सपाट जमीन, खोल गाळाची मृदा, खात्रीचे सिंचन आणि सामायिक संरक्षणाची ऐतिहासिक गरज या सर्व गोष्टी कुटुंबांना सामायिक विहीर, मंदिर व खळे असलेल्या दाट गावात एकत्र ओढतात. याच पर्यायाने स्वीकारलेले विधान (a) मात्र विखुरलेपणा डोंगर, गवताळ प्रदेश व जंगलाचा आहे असे सांगते — म्हणजे (a) आणि (d) परस्परविरोधी आहेत, आणि दोन्ही एकाच वेळी स्वीकारणारा कोणताही पर्याय बरोबर ठरू शकत नाही.
ग्रामीण वसाहतींचे वर्गीकरण घरे किती प्रमाणात एकत्र गटात आहेत यावरून केले जाते, आणि हे वर्गीकरण एकाच पट्ट्यावर पसरलेले असते. एका टोकाला केंद्रित किंवा संहत वसाहत — जिच्या भोवती ती कसत असलेली शेते असतात असा घरांचा दाट बांधलेला समूह; खात्रीचे पाणी असलेल्या सुपीक मैदानांवरील हेच नेहमीचे रूप. दुसऱ्या टोकाला विखुरलेली किंवा पांगलेली वसाहत, जिच्यात घरे एकेकटी उभी असतात, प्रत्येक घर ज्या जमिनीशी जोडलेले आहे तिच्यावर किंवा तिच्या शेजारी, आणि गावाचे केंद्रक मुळीच नसते; हे रूप डोंगर, पठार, गवताळ प्रदेश व जंगलाने लादलेले असते, जिथे लागवडयोग्य जमीन लहान व सुट्या तुकड्यांत येते आणि एकही स्थळ एकवटलेल्या लोकसंख्येला पेलू शकत नाही. या दोहोंच्या मध्ये मधली रूपे येतात : अर्ध-केंद्रित वसाहत, जी केंद्रकाहून सैल असली तरी ओळखता येण्याइतकी गटात असते, आणि खंडित किंवा पाडेवजा वसाहत, जिच्यात एकच गाव नदी, डोंगरधार, रस्ता किंवा रेल्वेमार्गाने अथवा जाती-समूहांनुसार विभागलेल्या अनेक स्वतंत्र दाट पाड्यांच्या रूपात अस्तित्वात असते. खंडित आणि विखुरलेली यांतील फरक एककांमधील अंतरावर नाही तर एककाच्या स्वरूपावर आहे : खंडित वसाहत समूह वेगळे करते, विखुरलेली वसाहत घरे वेगळे करते.
एमपीएससी वसाहत-भूगोल जवळजवळ नेहमीच याच पेचावर विचारते — दिलेल्या वर्णनात वेगळे पडलेले एकक 'घर' आहे की 'घरांचा समूह' आहे — कारण नेमक्या याच एका शब्दावर विखुरलेली आणि खंडित वसाहत यांची फारकत होते. म्हणून अशा विधानसंचात उपयुक्त सवय म्हणजे प्रत्येक विधानातील कर्ता आधी हुडकणे : विधान 'घरे' दूर आहेत असे सांगते की 'घरांचे समूह' दूर आहेत असे सांगते, हे तपासले की (c) सारखे विधान वाचताक्षणीच वेगळ्या प्रकाराचे ठरते. दुसरी उपयुक्त सवय म्हणजे विधानसंचातील अंतर्गत विसंगती शोधणे : इथे (a) विखुरलेपणा डोंगर-जंगलात ठेवते आणि (d) तेच मैदानात ठेवते, म्हणजे दोन्ही एकत्र बरोबर असणे शक्यच नाही, आणि म्हणून 'वरील सर्व' हा पर्याय आणखी काहीही न तपासता बाद होतो. महाराष्ट्राच्या संदर्भात हा भेद प्रत्यक्ष अनुभवाचाही आहे : सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावर व पूर्वेकडील जंगलपट्ट्यात वाड्या-पाड्यांची विखुरलेली रचना दिसते, तर पश्चिम महाराष्ट्र व मराठवाड्याच्या सपाट, सुपीक भागात दाट, एकवटलेली गावे दिसतात.
- विखुरलेल्या वसाहतीत गावाचे कोणतेही केंद्रक नसते आणि एका मोठ्या क्षेत्रावर एकाकी स्वतंत्र घरे पांगलेली असतात; इथे वसाहतीचे एकक एकटे घर किंवा एकटे शेतघर असते, घरांचा समूह नव्हे.
- विखुरलेपणा डोंगराळ व खडकाळ भूप्रदेश, पठारे, गवताळ प्रदेश आणि दाट जंगलाशी जोडलेला आहे, जिथे लागवडयोग्य तुकडे, पाण्याचे स्रोत आणि कुरणे लहान व एकमेकांपासून खूप दूर असतात.
- केंद्रित किंवा संहत वसाहतीचे वर्चस्व सपाट, सुपीक व मुबलक पाणी असलेल्या मैदानांवर असते, जिथे सामायिक जलस्रोत व सामायिक सोयींभोवती एकत्र राहण्यात कुटुंबांचा फायदा असतो.
- खंडित किंवा पाडेवजा वसाहत म्हणजे नदी, डोंगरधार, रस्ता, रेल्वेमार्ग किंवा सामाजिक गटांनुसार विभागलेल्या अनेक स्वतंत्र दाट पाड्यांच्या रूपात नांदणारे एकच गाव — इथे समूह वेगळे पडलेले असतात, पण प्रत्येक समूह स्वतःच केंद्रित असतो.
- वसाहतींचे हे प्रकार केंद्रितपासून अर्ध-केंद्रित व पाडेवजामार्गे विखुरलेल्यापर्यंत एक पट्टा तयार करतात, आणि हा क्रम वसाहत किती मोठी आहे यावर नव्हे तर घरे किती घट्ट गटात आहेत यावर ठरतो.
(a) कारण सांगते आणि (b) स्वरूप; (c) मागच्या दाराने 'समूह' हा शब्द पुन्हा आणते, आणि (d) तर संहत गावाचेच माहेरघर सांगते. म्हणून उत्तर पर्याय (2) — फक्त (a) आणि (b).
- विधान (c) मधील 'घरांचे समूह' हे शब्द दुर्लक्षून केवळ 'परस्परांपासून दूर अंतरावर' एवढेच वाचणे — दूर असणे विखुरलेपणाची खात्री देत नाही, कारण खंडित वसाहतीतही समूह दूरच असतात
- प्राकृतिक अडसरांचा उल्लेख आला की ते विखुरलेल्या वसाहतीचेच वर्णन असावे असे गृहीत धरणे; नदी, डोंगररांगा व रेल्वेमार्ग हे खंडित वसाहतीच्या व्याख्येतील अडसर आहेत
- विधानसंचातील परस्परविरोध न तपासता 'वरील सर्व' निवडणे — इथे (a) विखुरलेपणा डोंगर-जंगलात आणि (d) तोच मैदानात ठेवते, त्यामुळे दोन्ही एकत्र बरोबर असणे अशक्य आहे
- सुपीक मैदान आणि विखुरलेली वसाहत यांची सांगड घालणे; सुपीक, सपाट, मुबलक पाण्याचा प्रदेश हा दाट व केंद्रित गावाचा प्रदेश आहे
वसाहत-भूगोलावरील एमपीएससीचे प्रश्न बहुधा एका प्रकाराची चार वैशिष्ट्ये देऊन त्यांतील एक-दोन शेजारच्या प्रकाराची असतात असे रचलेले असतात, आणि उमेदवाराने नेमके तेच ओळखावे अशी अपेक्षा असते. इथे कमवण्यासारखे कौशल्य म्हणजे प्रत्येक प्रकाराचे एक निदानक वाक्य पक्के करणे — विखुरलेली म्हणजे 'एकटे घर हे एकक', खंडित म्हणजे 'एकाच गावाचे अनेक दाट पाडे', केंद्रित म्हणजे 'शेतांनी वेढलेला एकच दाट समूह' — आणि मग प्रत्येक विधान त्या एका वाक्याशी ताडून पाहणे. याच धर्तीवर पर्याय-रचनाही ओळखता येते : 'वरील सर्व' हा पर्याय अशा प्रश्नांत बहुधा परस्परविरोधी विधाने एकत्र गोळा करत असतो, म्हणून तो सर्वात आधी तपासून पाहण्यासारखा असतो.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
एकाच महसुली गाव नदी, डोंगरधार किंवा रेल्वेमार्गामुळे अनेक स्वतंत्र पण आतून दाट अशा पाड्यांत विभागले गेल्यास त्या वसाहत-प्रकाराला काय म्हणतात ?
- (a)केंद्रित वसाहत
- (b)विखुरलेली वसाहत
- (c)खंडित किंवा पाडेवजा वसाहत
- (d)रेषाकृती वसाहत
उत्तर(c) खंडित किंवा पाडेवजा वसाहत — इथे वेगळे पडलेले एकक घर नसून घरांचा समूह असतो, आणि प्रत्येक पाडा स्वतःच केंद्रित असतो. विखुरलेल्या वसाहतीत असा कोणताही समूह शिल्लक राहत नाही आणि एकटे घर हेच एकक असते; केंद्रित वसाहत म्हणजे शेतांनी वेढलेला एकच दाट समूह; आणि रेषाकृती वसाहत हा आकृतिबंधाचा प्रकार आहे, विखंडनाचा नव्हे.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
खालीलपैकी कोणती परिस्थिती ग्रामीण वसाहत केंद्रित म्हणजेच दाट स्वरूपाची होण्यास सर्वाधिक अनुकूल ठरते ?
- (a)उंच-सखल डोंगराळ भूप्रदेश आणि लागवडयोग्य जमिनीचे लहान सुटे तुकडे
- (b)सपाट सुपीक मैदान आणि खात्रीचा सामायिक जलस्रोत
- (c)दाट जंगल आणि विखुरलेली मोकळी क्षेत्रे
- (d)विस्तीर्ण गवताळ प्रदेश आणि पसरलेली कुरणे
उत्तर(b) सपाट सुपीक मैदान आणि खात्रीचा सामायिक जलस्रोत — सपाट जमीन, खोल मृदा व एकाच ठिकाणी उपलब्ध असलेले पाणी कुटुंबांना एकत्र राहण्याचा फायदा देतात, आणि सामायिक संरक्षण व सामायिक सोयींची गरज तो फायदा वाढवते. उरलेले तिन्ही पर्याय — डोंगराळ प्रदेश, दाट जंगल व विस्तीर्ण गवताळ प्रदेश — हे विखुरलेल्या वसाहतीला जन्म देणारे प्रतिकूल प्राकृतिक संदर्भ आहेत.