MPSC 2024 पूर्व परीक्षा प्रश्न 21: भारतातील जनगणना वर्ष व मृत्युदर यांच्या योग्य जोड्या लावा :

MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 21 / 100

महाराष्ट्र राजपत्रित नागरी सेवा संयुक्त (पूर्व) स्पर्धा परीक्षा-२०२४, दिनांक १ डिसेंबर, २०२४. आयोगाच्या स्वतःच्या प्रश्नपुस्तिकेतून (संच A) घेतलेला मजकूर; उत्तर आयोगाच्या अंतिम उत्तरतालिकेनुसार.

(1)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv)
(2)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (iii)
(3)(a) - (i), (b) - (iii), (c) - (iv), (d) - (ii)
(4)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i)

उत्तर

(1)

का

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — म्हणजे (a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) ही जोडणी. डावा स्तंभ जनगणना वर्ष आहे आणि उजवा स्तंभ दर हजारी स्थूल मृत्युदर आहे; त्यामुळे प्रत्यक्ष जोडी अशी होते — 1981 बरोबर 15, 1991 बरोबर 11, 2001 बरोबर 08 आणि 2011 बरोबर 07. दोन्ही स्तंभ पानावर शेजारी शेजारी छापलेले असले तरी त्यातून कोणतीही जोडी सिद्ध होत नाही; (a) समोर (i) छापलेले असणे ही केवळ छपाईची मांडणी आहे, उत्तर नव्हे. जोडी लोकसंख्याशास्त्राच्या आधारेच सिद्ध करावी लागते, आणि तो युक्तिवाद इथे छोटा व निर्णायक आहे. स्वातंत्र्यानंतरच्या प्रत्येक दशकात भारताचा मृत्युदर घटतच आला आहे — या कालखंडात असे एकही दशक नाही ज्यात मृत्युदर वाढला असेल. म्हणून चढत्या क्रमाने दिलेल्या चार जनगणना वर्षांना जोडलेली चार मूल्ये काटेकोरपणे उतरत्या क्रमानेच असली पाहिजेत. हा एकच नियम चारही पर्यायांवर लावला की तीन पर्याय तत्काळ कोसळतात : पर्याय (2) मध्ये मृत्युदर 1981 च्या 11 वरून 1991 मध्ये 15 पर्यंत वाढतो; पर्याय (3) मध्ये तो 2001 मध्ये 07 पर्यंत उतरून 2011 मध्ये पुन्हा 11 वर उडी मारतो; आणि पर्याय (4) मध्ये संपूर्ण मालिकाच उलटी होऊन मृत्युदर 1981 च्या 07 पासून 2011 च्या 15 पर्यंत सतत वाढत जातो. फक्त पर्याय (1) मध्येच 15, 11, 08, 07 अशी सलग उतरण दिसते — लोकसंख्याशास्त्रीय नोंद जी दाखवते तीच. आकडेदेखील लोकसंख्या-भूगोलाच्या तक्त्यांत नेहमी येणारे दशकनिहाय आकडे आहेत : 1981 मध्ये सुमारे 15, 1991 मध्ये सुमारे 11, 2001 मध्ये सुमारे 8 आणि 2011 मध्ये सुमारे 7 दर हजारी. इथे आणखी एक गोष्ट लक्षात घ्या — घट स्वतः मंदावत जाते : 1980 च्या दशकात 4 अंकांची घट, 1990 च्या दशकात 3, पण 2000 च्या दशकात केवळ 1. ही मंदावलेली घट म्हणजे आकडेवारीतील चूक नाही; मृत्युदर आपल्या तळाजवळ पोहोचला की असेच घडते, कारण बालमृत्यू आणि संसर्गजन्य रोगांचे सहज टाळता येणारे मृत्यू एकदा कमी झाले की स्थूल मृत्युदर दर हजारी सुमारे 6 - 7 च्या खाली फारसा जाऊ शकत नाही, आणि वृद्धांचे प्रमाण वाढवणारी वयोरचना त्याला पुन्हा वर ढकलू लागते.

इतर पर्याय का चुकीचे आहेत

(2)(a) - (ii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (iii) — ही जोडणी 1981 ला 11 आणि 1991 ला 15 असा मृत्युदर देते, म्हणजे 1980 च्या दशकात भारतातील मृत्युदर वाढला असे म्हणावे लागेल — आणि नेमक्या त्याच दशकात विस्तारित लसीकरण कार्यक्रम, जलसंजीवनी उपचारांचा (ORS) प्रसार आणि सुधारलेली अन्नउपलब्धता या तिन्ही गोष्टी मृत्युदर खाली ढकलत होत्या. पुढे हीच जोडणी 2001 पर्यंत दर 07 वर आणते आणि 2011 मध्ये पुन्हा 08 वर नेते. एकाच मालिकेत दोन वेळा दिशा उलटणे हे मूळ नोंदीशी जुळणाऱ्या नव्हे तर केवळ विश्वासार्ह दिसण्यासाठी रचलेल्या पर्यायाचे लक्षण आहे, आणि यांपैकी कोणतीही एक उलटी दिशा हा पर्याय बाद करण्यास पुरेशी आहे.
(3)(a) - (i), (b) - (iii), (c) - (iv), (d) - (ii) — हा पर्याय 1981 ला 15 अशी बरोबर सुरुवात करतो आणि म्हणूनच तीन चुकीच्या जोडण्यांपैकी सर्वात धोकादायक आहे — फक्त पहिली जोडी तपासणारा उमेदवार तो स्वीकारून पुढे जातो. पण नंतर तो दर 1991 मध्ये थेट 08 वर आणि 2001 मध्ये 07 वर आणतो आणि मग 2011 मध्ये पुन्हा 11 वर नेतो, म्हणजे 2011 मधील भारताचा मृत्युदर 1991 पेक्षा जास्त होता असे ठरते. 2000 च्या दशकात एवढी वाढ झाल्याचा आधार जनगणनांदरम्यानच्या नोंदीत कुठेही नाही. इथला धडा पद्धतीचा आहे : जोड्या लावण्याच्या प्रश्नात प्रत्येक जोडी तपासा, कारण चुकीचे पर्याय नेमके त्याच जोडीवर बरोबर उत्तराशी जुळतील अशा बेताने रचलेले असतात जी घाईतला उमेदवार पहिल्यांदा तपासतो.
(4)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i) — ही बरोबर मालिकाच उलट्या क्रमाने वाचलेली आहे : 1981 ला 07, 1991 ला 08, 2001 ला 11 आणि 2011 ला 15. ती आतून सुसंगत आहे आणि पूर्णपणे एकाच दिशेने जाणारी आहे, आणि नेमके त्यामुळेच ती सापळा ठरते — ज्याला आकडे एका नीट क्रमाने लागतात एवढेच आठवते पण क्रम कोणत्या दिशेने जातो हे आठवत नाही, तो इथेच अडकतो. 2011 ला दर हजारी 15 मृत्युदर जोडणे म्हणजे त्या वर्षी भारताचा मृत्युदर तीन दशकांपूर्वीच मागे सोडलेल्या पातळीवर होता असे मानणे, आणि देशाचे लोकसंख्याशास्त्रीय संक्रमण उलट्या दिशेने चालले होते असे सुचवणे.

संकल्पना

स्थूल मृत्युदर म्हणजे एका वर्षात दर 1,000 लोकसंख्येमागे होणाऱ्या मृत्यूंची संख्या, आणि त्याची दीर्घकालीन घसरण हा लोकसंख्याशास्त्रीय संक्रमणाचा पहिला अर्धा भाग आहे. संक्रमणापूर्वीच्या समाजात जन्मदर आणि मृत्युदर दोन्ही उच्च असतात आणि लोकसंख्या संथ गतीने वाढते; संक्रमणाची सुरुवात मृत्युदर घसरल्यावर होते — साथीचे रोग व दुष्काळावरील नियंत्रण, लसीकरण, प्रतिजैविके, सुरक्षित पाणी आणि उत्तम पोषण यांमुळे — तर जन्मदर, जो औषधशास्त्रापेक्षा सामाजिक रूढींनी ठरतो, एक पिढी किंवा अधिक काळ जुन्याच पातळीवर टिकून राहतो. अजून न हललेला जन्मदर आणि कोसळलेला मृत्युदर यांच्यातील रुंदावत जाणारे अंतर हीच नैसर्गिक वाढ, आणि तिनेच भारताच्या लोकसंख्येचा वेग निर्माण केला. भारताच्या मृत्युदराने आपली बहुतांश घसरण 1981 पूर्वीच पूर्ण केली होती; या प्रश्नातील 1981 ते 2011 हा टप्पा त्या घसरणीचे शेपूट दाखवतो — दर हजारी 15 वरून 7 पर्यंत. स्थूल दर वयोरचनेनुसार प्रमाणित केलेला नसल्यामुळे त्याला एक तळ असतो : बालमृत्यू व संसर्गजन्य रोगांचे मृत्यू बहुतांशी दूर झाल्यावर उरतात ते वृद्ध लोकसंख्येचे मृत्यू, आणि म्हणून वृद्धांचे प्रमाण वाढत असलेल्या देशात आयुर्मान सुधारत असतानाही स्थूल मृत्युदर थांबू शकतो किंवा वाढूही शकतो.

एमपीएससी लोकसंख्याशास्त्रीय संक्रमण व्याख्येऐवजी तक्त्याच्या रूपात तपासायला आवडते, कारण तक्ता उमेदवाराला केवळ एखादे वाक्य पाठ आहे की मालिकेचा आकार समजला आहे हे उघड करतो. इथे कमवण्यासारखी सवय अशी : आकड्यांच्या आधी दिशेचा विचार करा. कालक्रमाला मूल्यांची मालिका जोडणाऱ्या कोणत्याही प्रश्नात आधी विचारा की ती राशी कोणत्या दिशेने सरकते, आणि तो नियम मोडणारा प्रत्येक पर्याय बाद करा. या प्रश्नात हीच एक चाचणी एकही आकडा आठवल्याशिवाय उत्तर ठरवते, कारण चारपैकी फक्त एकच जोडणी उताराच्या दिशेने जाते. सोबतची दुसरी मालिका लक्षात ठेवणेही उपयोगी आहे — याच दशकांत भारताचा जन्मदरही घसरतो, पण अधिक संथ गतीने आणि संपूर्ण काळात मृत्युदरापेक्षा वरच्याच पातळीवर राहून; म्हणूनच मृत्युदर निम्म्याहून अधिक घटूनही चारही जनगणना वर्षांदरम्यान लोकसंख्या वाढतच राहिली.

महत्त्वाचे मुद्दे

स्थूल मृत्युदर म्हणजे एका वर्षात दर 1,000 लोकसंख्येमागे होणारे मृत्यू; स्थूल जन्मदर म्हणजे दर 1,000 मागे होणारे जन्म, आणि या दोहोंतील फरक म्हणजे नैसर्गिक वाढीचा दर.
या प्रश्नात वापरलेली दशकनिहाय मालिका — 1981 मध्ये सुमारे 15 दर हजारी, 1991 मध्ये 11, 2001 मध्ये 08 आणि 2011 मध्ये 07 — प्रत्येक टप्प्यावर घटते, आणि दर आपल्या तळाजवळ जाऊ लागताच ही घट प्रत्येक दशकात लहान होत जाते.
दोन जनगणनांदरम्यान भारताचे जन्मदर व मृत्युदर भारताच्या महानिबंधक कार्यालयामार्फत चालवल्या जाणाऱ्या नमुना नोंदणी पद्धतीतून (Sample Registration System) अंदाजले जातात; वेगवेगळ्या प्रकाशित मालिका हे आकडे किंचित वेगळ्या पद्धतीने पूर्णांकित व सुधारित करतात, म्हणून परीक्षेत नेमक्या अंकापेक्षा बदलाची दिशा हा अधिक सुरक्षित आधार ठरतो.
घटता मृत्युदर आणि त्याहून संथ गतीने घटणारा जन्मदर हा लोकसंख्याशास्त्रीय संक्रमणाचा उत्कृष्ट मधला टप्पा आहे, आणि विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात भारताची लोकसंख्या वेगाने वाढण्यामागे तोच होता.
स्थूल मृत्युदर वयोरचनेनुसार समायोजित केलेला नसतो, म्हणून वृद्ध होत जाणारी लोकसंख्या आयुर्मान वाढत असतानाही तो स्थिर ठेवू शकते किंवा वर ढकलू शकते — आणि म्हणूनच तो अनिश्चित काळ घटत राहू शकत नाही.

भारताचा स्थूल मृत्युदर प्रत्येक जनगणना-दशकात घटला आहे — म्हणून मालिका उतरतीच असली पाहिजे

1981 — (i) 15 दर हजारी
1991 — (ii) 11 दर हजारी (1980 च्या दशकात 4 ने घट)
2001 — (iii) 08 दर हजारी (1990 च्या दशकात 3 ने घट)
2011 — (iv) 07 दर हजारी (2000 च्या दशकात फक्त 1 ने घट)

'सतत घटत जाणे' या एकाच निकषावर पर्याय तपासले की तीन कोसळतात — एकात 1980 च्या दशकात मृत्युदर वाढतो, एकात 2001 नंतर तो पुन्हा उसळतो, आणि एक संपूर्ण मालिकाच उलटी करतो. शेवटची सपाटी खरी आहे : वयोरचना वृद्ध होत गेली की स्थूल मृत्युदर 6-7 च्या फार खाली उतरत नाही.

पुढील अभ्यास

लोकसंख्याशास्त्रीय संक्रमणाचे प्रतिमान आणि भारत त्यात कोणत्या टप्प्यावर आहे, टप्पानिहाय जन्मदर व मृत्युदरासहनमुना नोंदणी पद्धती (SRS) आणि दोन जनगणनांदरम्यान भारत जन्मदर, मृत्युदर व बालमृत्युदराचे अंदाज कसे काढतोस्थूल मृत्युदर विरुद्ध वयोगटनिहाय व वयोप्रमाणित मृत्युदर, आणि स्थूल दराला तळ का असतोयाच जनगणना दशकांतील भारताचा बालमृत्युदर व आयुर्मानाचा कल, ज्यातून मृत्युदराच्या घसरणीचा बहुतांश भाग स्पष्ट होतोनैसर्गिक वाढ, निव्वळ स्थलांतर आणि दोन जनगणनांदरम्यान एखाद्या राज्याची किंवा जिल्ह्याची लोकसंख्या प्रत्यक्षात कशी बदलते याचे गणित

नेहमीचे सापळे

दोन्ही स्तंभ पानावर शेजारी छापले आहेत म्हणून ते आधीच जोडलेले आहेत असे वाचणे — जोड्या लावण्याच्या प्रश्नात शेजारपण ही छपाईची मांडणी असते, उत्तर कधीच नसते
पर्यायाची केवळ पहिली जोडी तपासणे : इथले चुकीचे पर्याय मुद्दाम अशा बेताने रचले आहेत की उमेदवार पहिल्यांदा जी जोडी तपासतो तिच्यावर ते बरोबर उत्तराशी जुळतात
पूर्णपणे नीट क्रमात पण उलट्या दिशेने लावलेली मालिका स्वीकारणे — ती शिस्तबद्ध वाटते आणि नेमका तोच पर्याय (4) चा आकार आहे
मृत्युदराची मालिका आणि जन्मदराची मालिका यांची गल्लत करणे — या दशकांत दोन्ही घटतात, पण जन्मदर संपूर्ण काळात दोहोंपैकी वरचाच राहतो

एमपीएससी भारताच्या व महाराष्ट्राच्या लोकसंख्याशास्त्रीय निर्देशांकांकडे — जन्मदर, मृत्युदर, लिंग गुणोत्तर, घनता, साक्षरता — वारंवार परत येते, आणि ते एकतर याच प्रश्नासारख्या जोड्या लावण्याच्या चौकटीत विचारते किंवा बरोबर-चूक ठरवायच्या विधानांच्या संचाच्या रूपात. दिलेली मूल्ये सहसा जनगणना वर्षांसाठीचे पूर्णांकित आकडे असतात, म्हणून विश्वासार्ह तयारी म्हणजे वेगवेगळे स्रोत वेगवेगळा दशांश देणारा नेमका आकडा पाठ करण्याऐवजी प्रत्येक मालिकेचा आकार — ती कोणत्या दिशेने जाते, साधारण किती वेगाने, आणि शेवटच्या जनगणनेला ती कुठे उभी आहे — लक्षात ठेवणे. प्रश्न चौकटीच्या रूपात असेल तेव्हा सर्वात जलद मार्ग जवळजवळ नेहमीच हाच असतो : कोणतेही एकेक मूल्य तपासण्याआधी प्रत्येक पर्याय कलाच्या दिशेवर तपासणे.