MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 20 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — 'खडक अवाढव्य आकाराचे असून कठीण असतात.' प्रश्नात 'नाही' हा शब्द ठळक टाइपात छापलेला आहे, म्हणजे छापलेल्या चार वाक्यांपैकी कोणते वाक्य जलजन्य खडकाला लागू होत नाही असे विचारले आहे; इथे विधानांची स्वतंत्र यादी नाही — चार वाक्येच पर्याय आहेत. जलजन्य खडक साचण्यातून तयार होतात : विदारणाने सुटे झालेले तुकडे, विरघळलेले पदार्थ व सजीवांचे अवशेष नद्या, वारा, हिम किंवा लाटा वाहून नेतात, ते खोलगट भागांत साचतात, आणि मग दाबले जाऊन व चिकटले जाऊन त्यांचा खडक बनतो. या घडणीच्या पद्धतीतूनच त्यांचे सर्व वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्म येतात. ते थरांथरांनी, एकावर एक साचलेले म्हणजे स्तरित असतात, आणि एकाच थरात वेगवेगळ्या आकाराचे कण एकत्र चिकटलेले असू शकतात — पर्याय (1) नेमके तेच सांगतो; संगुटिकाश्म हे त्याचे टोकाचे उदाहरण, ज्यात गोलसर गोटे बारीक कणांच्या आधारद्रव्यात बसलेले असतात. पर्याय (3) म्हणतो त्याप्रमाणे जीवावशेष याच खडकांत सापडतात, कारण वनस्पती व प्राण्यांचे अवशेष गाळासोबतच साचतात आणि त्यातच जपले जातात; याउलट वितळलेल्या खडकाची उष्णता आणि रूपांतरणातील उष्णता व दाब असे अवशेष नष्ट करतात — म्हणूनच जीवाश्मांची नोंद आणि तिच्यासोबत संपूर्ण स्तरविज्ञान जलजन्य थरांतूनच वाचले जाते. आणि पर्याय (4) म्हणतो त्याप्रमाणे ते तुलनेने मृदू व सच्छिद्र असतात, कारण चिकटवणाऱ्या द्रव्याने जोडलेले कण एकमेकांत गुंतलेल्या स्फटिकसमूहापेक्षा कमकुवत असतात; त्यामुळे त्यांची झीज तुलनेने लवकर होते आणि त्यांच्या छिद्रांत पाणी, कोळसा, तेल व वायू साठू शकतो. जे त्यांचे वैशिष्ट्य नाही ते म्हणजे अवाढव्य व कठीण असणे. ते वर्णन अग्निजन्य खडकांचे आहे — तापलेला मॅग्मा वा लाव्हा थंड होऊन स्फटिकरूप घेतो आणि घट्ट, एकमेकांत गुंतलेला, थर नसलेला व जीवाश्मरहित खडक तयार होतो; बेसाल्ट व ग्रॅनाइट ही त्याची प्रमाणित उदाहरणे, आणि महाराष्ट्राच्या बहुतांश भागाखाली असलेला दख्खनच्या लाव्हारसाचा बेसाल्ट तर या राज्यातील प्रत्येक उमेदवाराच्या पायाखालचाच आहे. म्हणून न बसणारे वाक्य पर्याय (2) हेच.

• (1)एकाच खडकाच्या थरात अनेक आकाराचे कण संघटित झालेले असतात. — हा जलजन्य खडकाचा खराखुरा गुणधर्म आहे, म्हणून 'कोणता गुणधर्म नाही' असे विचारणाऱ्या प्रश्नाचे उत्तर तो असूच शकत नाही. गाळ जसा वाहून आणला जातो तसाच साचतो, आणि म्हणून एकाच थरात खूप वेगवेगळ्या आकाराचे कण एकत्र चिकटलेले असू शकतात — बारीक कणांच्या आधारद्रव्यात गोटे बसलेले संगुटिकाश्म हे त्याचे सर्वांत स्पष्ट उदाहरण. या पर्यायाचे मराठी वाक्य नीट व सुबोध छापले आहे; उमेदवाराने त्यात काही खोट शोधण्याची गरज नाही, वर्णन केलेला गुणधर्म खरा आहे.
• (3)खडकात प्रामुख्याने जीवावशेष आढळतात. — हाही खरा गुणधर्म आहे — किंबहुना याच गुणधर्मामुळे जलजन्य खडक हा ऐतिहासिक भूविज्ञानाचा पाया ठरतो. वनस्पती व प्राण्यांचे अवशेष गाळासोबतच पुरले जातात आणि गाळाचा खडक होताना ते त्यातच जपले जातात; याउलट वितळलेला खडक सेंद्रिय पदार्थ नष्ट करतो आणि रूपांतरण मूळ खडकात असलेले जीवाश्मही बहुधा पुसून टाकते. हा पर्याय निवडणे म्हणजे सहसा प्रश्नातील ठळक नकार निसटला असणे आणि जलजन्य खडकाचे वैशिष्ट्य सर्वांत ठळकपणे सांगणारे वाक्य निवडले जाणे — तर विचारले होते ते न सांगणारे वाक्य.
• (4)खडक मृदू असतात, त्यामुळे त्यांची झीज लवकर होते. — तुलनेने मृदू असणे हा जलजन्य खडकांचा गुणधर्मच आहे, त्याला अपवाद नाही. त्यांचे कण एकमेकांत गुंतलेल्या स्फटिकचौकटीत बसलेले नसून चिकटवणाऱ्या द्रव्याने जोडलेले असतात, म्हणून ते अग्निजन्य खडकांपेक्षा सर्वसाधारणपणे कमकुवत व अधिक सच्छिद्र असतात, त्यांची झीज तुलनेने लवकर होते, आणि त्यांच्या छिद्रांतील पोकळीमुळेच त्यांच्यात भूजल साठते व ते कोळसा, खनिज तेल व नैसर्गिक वायूचे साठे बनू शकतात. हा पर्याय आणि पर्याय (2) एकमेकांच्या थेट विरुद्ध आहेत, आणि छापलेल्या चारपैकी दोन वाक्ये परस्परविरोधी आहेत हे लक्षात येणे हाच उत्तरापर्यंतचा एक मार्ग आहे : त्या दोहोंपैकी फक्त एकच गुणधर्म असू शकतो.

खडकांचे तीन मोठे वर्ग ते कसे तयार होतात यावरून ठरतात, आणि या प्रकारच्या प्रश्नांत तपासला जाणारा प्रत्येक गुणधर्म त्याच घडणीतून येतो. अग्निजन्य खडक मॅग्मा वा लाव्हा घट्ट होऊन तयार होतात; ते स्फटिकमय, अवाढव्य, कठीण, थर नसलेले व जीवाश्मरहित असतात, आणि त्यांना प्राथमिक खडक म्हणतात कारण इतर सर्व खडक अखेर त्यांच्यापासूनच निघालेले असतात — ग्रॅनाइट हे अंतर्भेदी आणि बेसाल्ट हे बहिर्भेदी उदाहरण. जलजन्य खडक विदारित पदार्थ व सजीव अवशेष साचून व दाबले जाऊन तयार होतात; ते स्तरित, बहुधा सच्छिद्र व तुलनेने मृदू असतात, एकाच थरात मिश्र आकाराचे कण असू शकतात, आणि नियमितपणे जीवाश्म जपणारे तेच एकमेव खडक आहेत — वालुकाश्म, शेल, चुनखडक व संगुटिकाश्म ही प्रमाणित उदाहरणे. रूपांतरित खडक विद्यमान खडक जागच्या जागी उष्णता व दाबाने बदलल्यावर तयार होतात, ते अधिक कठीण व अनेकदा पटलयुक्त बनतात : चुनखडकाचा संगमरवर, वालुकाश्माचा क्वार्टझाइट, शेलचा स्लेट आणि ग्रॅनाइटचा नाइस. खडकचक्र या तिन्हींना जोडते, आणि याद्यांपेक्षा हे चक्रच गुणधर्म लक्षात ठेवायला मदत करते.

खडकांवरील एमपीएससीचे प्राकृतिक भूगोलाचे प्रश्न जवळजवळ नेहमी गुणधर्मांवर आधारित आणि बहुधा नकारार्थी असतात, कारण नकारार्थी प्रश्नामुळे एका वर्गाचे तीन खरे गुणधर्म छापून त्यांच्यासोबत दुसऱ्या वर्गातून उसना घेतलेला एक गुणधर्म ठेवता येतो. उसना घेतलेला गुणधर्म जवळजवळ नेहमी कठीणपणा, स्फटिकमयता किंवा थर नसणे यांपैकी एक असतो — आणि हे तिन्ही अग्निजन्य खडकाचे. दोन सवयींनी ही रचना सुरक्षित होते : प्रश्न पुन्हा वाचण्याआधी प्रत्येक छापलेल्या वाक्यावर खरे/खोटे अशी खूण करणे, आणि परस्परविरोधी वाटणारी पर्यायांची जोडी शोधणे — नीट रचलेल्या प्रश्नात त्या जोडीतलेच एक उत्तर असते. या विषयाचा महाराष्ट्राशी थेट संबंधही आहे : राज्यावर दख्खनच्या लाव्हारसाच्या बेसाल्टचे — म्हणजे अग्निजन्य खडकाचे — वर्चस्व आहे, तर पूर्वेकडील गोंडवन जलजन्य थरांत वर्धा खोऱ्यातील कोळशाचे थर आहेत, आणि हा विरोधाभासच परीक्षेचा विषय ठरतो. खडकांचे वर्गीकरण मृदा व खनिजांच्या प्रकरणांशीही जोडलेले आहे — महाराष्ट्राची काळी रेगूर मृदा दख्खनच्या बेसाल्टच्याच विदारणातून तयार होते आणि कोळसा व खनिज तेल जलजन्य थरांत आढळते — म्हणून गुणधर्म व उदाहरणांसह केलेला एकच त्रिस्तरीय तक्ता खडक, मृदा व खनिज या तिन्हींच्या प्रश्नांना पुरतो.

• जलजन्य खडक विदारित पदार्थ व सजीव अवशेष साचून, दाबले जाऊन व चिकटून तयार होतात, आणि म्हणूनच ते स्तरित असतात.
• जलजन्य खडकाच्या एकाच थरात अनेक आकाराचे कण एकत्र चिकटलेले असू शकतात; संगुटिकाश्म हे त्याचे सर्वांत स्पष्ट उदाहरण आहे.
• जीवावशेष प्रामुख्याने जलजन्य खडकांतच सापडतात, कारण अग्निजन्य व रूपांतरित खडकांत उष्णता व दाब सेंद्रिय अवशेष नष्ट करतात.
• जलजन्य खडक तुलनेने मृदू व सच्छिद्र असतात, म्हणून त्यांची झीज लवकर होते आणि त्यांच्यात भूजल, कोळसा, खनिज तेल व नैसर्गिक वायू साठू शकतो.
• कठीणपणा, अवाढव्यपणा, स्फटिकमय पोत आणि थर व जीवाश्म नसणे ही ग्रॅनाइट व बेसाल्टसारख्या अग्निजन्य खडकांची वैशिष्ट्ये आहेत; महाराष्ट्राच्या बहुतांश भागाखाली दख्खनच्या लाव्हारसाचा बेसाल्ट आहे.

• ठळक 'नाही' निसटणे आणि जलजन्य खडकाचे वर्णन सर्वांत चांगले करणारे वाक्य निवडणे, तर विचारले होते ते न करणारे वाक्य
• कठीणपणा व अवाढव्यपणा जलजन्य खडकाला जोडणे, तर ते अग्निजन्य खडकाचे गुणधर्म आहेत
• पर्यायांतल्या दोन परस्परविरोधी वाक्यांची जोडी लक्षात न घेणे — नीट रचलेल्या प्रश्नात उत्तर त्याच जोडीत असते

एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत खडकांवरील प्रश्न व्याख्यांऐवजी गुणधर्मांवर फिरतात आणि होकारार्थीपेक्षा नकारार्थी रूपात कितीतरी जास्त वेळा येतात, कारण नकारार्थी रूपामुळे आयोगाला वर्ग मिसळता येतात. अग्निजन्य खडकावर तीच रचना जीवाश्म वा स्तरितपणाचा गुणधर्म घुसवून, आणि रूपांतरित खडकावर मूळ खडकाची चुकीची जोडी घुसवून येऊ शकते. एखाद्या खडकाचे रूपांतरित रूप कोणते, अमुक खडक कोणत्या वर्गाचा, किंवा कोळसा व खनिज तेल कोणत्या प्रकारच्या खडकांत सापडते असे जोडीचे प्रश्नही येतात — म्हणून प्रत्येक ओळीत चार-पाच गुणधर्म व तीन उदाहरणे असलेला त्रिवर्गीय तक्ता या संपूर्ण गटाला पुरतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  अग्निजन्य खडकांऐवजी प्रामुख्याने जलजन्य खडकांतच जीवावशेष का सापडतात ?

  • (a)जलजन्य खडक अग्निजन्य खडकांपेक्षा जुने असतात
  • (b)सजीवांचे अवशेष गाळासोबत पुरले जाऊन जपले जातात, तर वितळलेला खडक ते नष्ट करतो
  • (c)जलजन्य खडक नेहमी समुद्राजवळच आढळतात
  • (d)अग्निजन्य खडक इतके मृदू असतात की त्यांच्यावर ठसे टिकत नाहीत

  उत्तर(b) सजीवांचे अवशेष गाळासोबत पुरले जाऊन जपले जातात, तर वितळलेला खडक ते नष्ट करतो — वनस्पती व प्राणी गाळासोबतच साचतात आणि गाळाचा खडक होताना ते त्यातच जपले जातात; याउलट मॅग्मा वा लाव्हाची उष्णता, तसेच रूपांतरणातील उष्णता व दाब असे अवशेष पुसून टाकतात. शिवाय अग्निजन्य खडक मृदू नव्हे तर कठीण असतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  चुनखडकापासून तयार होणारा रूपांतरित खडक खालीलपैकी कोणता ?

  • (a)क्वार्टझाइट
  • (b)स्लेट
  • (c)संगमरवर
  • (d)नाइस

  उत्तर(c) संगमरवर — उष्णता व दाबाखाली चुनखडकाचे रूपांतर संगमरवरात होते. इतर प्रमाणित जोड्या म्हणजे वालुकाश्माचा क्वार्टझाइट, शेलचा स्लेट आणि ग्रॅनाइटचा नाइस; या चारही जोड्या एकत्र शिकण्यासारख्या आहेत, कारण एमपीएससी हे रूपांतर दोन्ही दिशांनी विचारते.