हेतवणे प्रमुख जलसिंचन योजना खालीलपैकी कोणत्या जिल्ह्यात स्थित आहे ?
- (1)सिंधुदुर्ग
- (2)सातारा
- (3)बीड
- (4)रायगड
बरोबर उत्तर पर्याय (4) — रायगड. हेतवणे योजना ही कोकणातील योजना आहे : महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यात पेणजवळ हे धरण उभे आहे आणि साधारण 2000 च्या सुमारास ते पूर्ण झाले. पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या एका आखूड प्रवाहावरचे हे मध्यम उंचीचे मातीचे धरण एकाच वेळी दोन कामे करते, आणि म्हणूनच ते लक्षात ठेवण्याजोगे आहे. एकीकडे ते पेण व अलिबाग पट्ट्यातील शेतीला पाणी देते — दख्खनमधल्या योजनांच्या मानाने इथले लाभक्षेत्र लहान आहे, कारण कोकणची पट्टीच अरुंद व तुकड्यातुकड्यांची आहे; आणि दुसरीकडे ते नवी मुंबई व रायगडच्या लगतच्या भागांतील झपाट्याने वाढणाऱ्या नागरी व औद्योगिक पट्ट्याला पिण्याचे व औद्योगिक पाणी पुरवते — जिल्ह्याचे औद्योगिकीकरण होत गेल्याने ही मागणी सतत वाढत गेली आहे. हा दुहेरी हेतू कोकणातील जलाशयांचे सर्वसाधारण वैशिष्ट्यच आहे : इथल्या नद्या आखूड व तीव्र उताराच्या, सह्याद्रीत उगम पावून शंभर किलोमीटर वा त्याहून कमी अंतरात अरबी समुद्राला मिळणाऱ्या; त्यामुळे गोदावरी वा कृष्णेच्या योजनांच्या तुलनेत त्यांचे जलाशय लहान असतात, पण ते दाट लोकवस्तीच्या व पाण्याची तहान असलेल्या किनाऱ्याजवळ असतात. रायगड हा मुंबई व ठाण्याच्या लगेच दक्षिणेकडचा जिल्हा; त्याचे मुख्यालय अलिबाग आणि पेण हा त्याच्या उत्तरेकडील तालुक्यांपैकी एक. शिवाजी महाराजांची राजधानी असलेला रायगड किल्ला याच जिल्ह्यात असून त्यावरूनच जिल्ह्याला आजचे नाव मिळाले आहे, आणि उरण येथील न्हावा शेवा बंदरही याच जिल्ह्यात आहे. म्हणून हेतवणे कुठे आहे हे ठरवण्यासाठी एवढेच पुरते : ते कोकणातले नाव आहे हे ओळखणे आणि मग पर्याययादीतला कोकणातला जिल्हा निवडणे — आणि नेमके तेच होऊ नये म्हणून उरलेले तीन पर्याय रचलेले आहेत.
- (1)सिंधुदुर्ग — सिंधुदुर्ग हा प्रदेश बरोबर पण जिल्हा चुकीचा आहे. 1981 साली जुन्या रत्नागिरी जिल्ह्यातून वेगळा काढलेला, गोव्याला लागून असलेला हा कोकणातील सर्वांत दक्षिणेकडचा जिल्हा; आखूड, वेगवान, पश्चिमवाहिनी नद्या व अरुंद दऱ्या हे रायगडसारखेच भौगोलिक रूप त्याचेही आहे — म्हणूनच कोकणातील प्रकल्पासाठी हा चांगला निवडलेला चुकीचा पर्याय ठरतो. पण तो पेणपासून किनाऱ्याने सुमारे तीनशे किलोमीटर दक्षिणेला आहे, आणि तिथल्या जलसिंचन योजना मालवण, कुडाळ व सावंतवाडी या सुदूर दक्षिणेकडील पट्ट्याला पाणी देतात, मुंबईच्या मागच्या पेण-अलिबाग परिसराला नव्हे.
- (2)सातारा — सातारा सह्याद्रीच्या पलीकडे, पश्चिम महाराष्ट्रातील कृष्णेच्या वरच्या खोऱ्यात आहे, आणि त्याची पाण्याची कहाणी पूर्णपणे वेगळी आहे. या जिल्ह्यातले प्रसिद्ध काम म्हणजे पाटण तालुक्यातील कोयना धरण, जे प्रामुख्याने जलविद्युतनिर्मितीसाठी बांधले गेले आणि ज्याचा जलाशय शिवसागर म्हणून ओळखला जातो; इथल्या इतर योजना दख्खनवरून पूर्वेकडे वाहणाऱ्या कृष्णा व तिच्या उपनद्यांना धरून आहेत. हेतवणेला इथे बसवणाऱ्या उमेदवाराच्या हे लक्षात आलेले नसते की या प्रकारचा प्रकल्प किनारी लाभक्षेत्राला पाणी देणाऱ्या किनारी जिल्ह्याचा असतो, पूर्ववाहिनी खोऱ्यातल्या पठारी जिल्ह्याचा नव्हे.
- (3)बीड — बीड मराठवाड्यात, दख्खनच्या पठारावर बऱ्याच आत, गोदावरीच्या खोऱ्यात आहे आणि राज्यातील सर्वाधिक दुष्काळप्रवण जिल्ह्यांपैकी तो एक आहे. तिथले जलसिंचन गोदावरी खोऱ्यातील योजनांवर आणि तुटपुंज्या, बेभरवशाच्या पावसावर अवलंबून आहे, आणि सह्याद्रीपासून अरबी समुद्रापर्यंत धावणाऱ्या ज्या आखूड प्रवाहावर हेतवणे धरण बांधले आहे त्याच्याशी बीडचा भौगोलिक संबंधच नाही. उमेदवार प्रकल्पाचे स्थान प्रदेशावरून ठरवतो, की केवळ जिल्ह्याचे नाव ओळखतो, हे तपासण्यासाठी हा पर्याय यादीत ठेवलेला आहे; आणि योजना कोकणातली आहे एवढे ठरले की तिन्हींत तोच सर्वांत सहज वगळता येतो.
महाराष्ट्राचा जलसिंचन-भूगोल सह्याद्रीच्या माथ्याने दोन भागांत विभागतो. माथ्याच्या पश्चिमेला कोकण, जिथल्या नद्या — उल्हास, अंबा, कुंडलिका, सावित्री, वाशिष्ठी व त्यांच्या शेजारच्या — आखूड, तीव्र उताराच्या आणि मान्सूनच्या पावसाने भरभरून वाहणाऱ्या आहेत; त्यामुळे जलाशय पटकन भरतात पण त्यांचे सपाट जमिनीचे लाभक्षेत्र लहान व तुकड्यातुकड्यांचे असते, आणि त्यांचे पाणी मुंबई–नवी मुंबई–रायगड पट्ट्याच्या नागरी व औद्योगिक पुरवठ्याकडे वाढत्या प्रमाणात वळवले जाते. माथ्याच्या पूर्वेला गोदावरी, भीमा व कृष्णेची खोरी, जिथे लांब पूर्ववाहिनी नद्या पर्जन्यछायेच्या पठारावरून वाहतात; इथल्या योजना मोठ्या, लाभक्षेत्रे विस्तृत आणि हेतू प्रामुख्याने शेतीचा असतो, आणि इथले राजकीय प्रश्न वरच्या व खालच्या भागांतील वापरकर्त्यांमधील समन्यायाचे आणि आंतरराज्य वाटपाचे असतात. हेतवणे प्रकल्प पहिल्या गटातलाच आहे, आणि एखादी योजना घाटाच्या कोणत्या बाजूला आहे हे ओळखले की तिचा आकार, हेतू व लाभक्षेत्र यांविषयीचे बहुतेक प्रश्न आपोआप सुटतात.
एमपीएससीच्या महाराष्ट्र भूगोल विभागात प्रकल्प-आणि-जिल्हा हे प्रश्न जवळजवळ प्रत्येक प्रश्नपत्रिकेत येतात — धरणे, जलसिंचन योजना, बंदरे, औष्णिक व अणुविद्युत केंद्रे आणि औद्योगिक वसाहती यांवर. आयोग पर्याययादी सहसा वेगवेगळ्या प्राकृतिक विभागांतील जिल्ह्यांतून बांधते — एक कोकणातला, एक पश्चिम महाराष्ट्रातला, एक मराठवाड्यातला, कधी एक विदर्भातला — म्हणजे केवळ प्रदेश ठाऊक असलेला उमेदवारही दोन-तीन पर्याय वगळू शकतो. त्यामुळे इथे प्रदेशपातळीवरची माहिती विशेष मोलाची ठरते : राज्यातील प्रत्येक विभागाची जिल्हायादी आणि प्रत्येक विभागाशी जोडलेले दोन-तीन जलप्रकल्प शिकणे, हे राज्यातील प्रत्येक योजना पाठ करण्याच्या प्रयत्नापेक्षा अधिक उपयोगी आहे. विशेषतः रायगडपुरते बोलायचे तर, या जिल्ह्याचा औद्योगिक पट्टा आणि नवी मुंबईचे सान्निध्य यांमुळेच इथल्या इतक्या जलप्रकल्पांना जलसिंचनासोबत पिण्याच्या पाण्याचा घटक जोडलेला आहे. कोकणातील जलप्रकल्प चालू घडामोडींच्या प्रश्नांतही का येत राहतात हेही यातून कळते : जे जलाशय लहानशा शेतीक्षेत्राला पाणी देतात तेच उद्योगांना व महानगर प्रदेशाला पाणी पुरवतात, आणि या दोहोंतले वाटप हा मिटलेला विषय नसून जिवंत स्थानिक वाद आहे.
- हेतवणे धरण महाराष्ट्राच्या कोकण विभागातील रायगड जिल्ह्यात पेणजवळ आहे आणि साधारण 2000 च्या सुमारास ते पूर्ण झाले.
- हा प्रकल्प पेण व अलिबाग पट्ट्यातील जलसिंचनासोबतच नवी मुंबई व रायगडमधील नागरी व औद्योगिक पट्ट्यालाही पाणी पुरवतो.
- कोकणातील नद्या आखूड, तीव्र उताराच्या आणि सह्याद्रीपासून अरबी समुद्राकडे पश्चिमवाहिनी असल्याने, घाटाच्या पूर्वेकडील गोदावरी व कृष्णेच्या योजनांच्या तुलनेत त्यांच्या जलाशयांची लाभक्षेत्रे लहान असतात.
- रायगड जिल्हा मुंबई व ठाण्याच्या लगेच दक्षिणेला असून त्याचे मुख्यालय अलिबाग आहे; पेण, पनवेल, उरण, महाड व मुरुड हे त्याच्या तालुक्यांपैकी काही.
- साताऱ्याचा प्रमुख जलप्रकल्प म्हणजे कृष्णेच्या वरच्या खोऱ्यातील, प्रामुख्याने जलविद्युतनिर्मितीसाठी बांधलेले कोयना धरण, तर बीड मराठवाड्यातील दुष्काळप्रवण गोदावरी खोऱ्यात आतमध्ये आहे.
कोकणातील नद्या आखूड व तीव्र उताराच्या, म्हणून गोदावरी-कृष्णेच्या मानाने त्यांचे जलाशय लहान — पण ते दाट लोकवस्तीच्या, पाण्याची भूक असलेल्या किनाऱ्याशेजारी आहेत, म्हणूनच हेतवणे शेती व शहरे एकाच वेळी सांभाळते.
- कोकणासारखे वाटणाऱ्या प्रकल्पासाठी कोणताही कोकणातला जिल्हा निवडणे; सिंधुदुर्ग त्याच प्रदेशातला असला तरी तीनशे किलोमीटर दूर आहे
- जलसिंचन प्रकल्प आतल्या भागातलाच व निव्वळ शेतीचाच असणार असे गृहीत धरणे, तर कोकणातील जलाशय सर्रास जलसिंचनासोबत नागरी व औद्योगिक पाणीपुरवठाही करतात
- राज्याच्या प्राकृतिक विभागांची गल्लत करणे — याच विभागणीमुळे सातारा कृष्णेच्या खोऱ्यात आणि बीड मराठवाड्यातील गोदावरी खोऱ्यात येतो
एमपीएससीच्या महाराष्ट्र भूगोलात प्रकल्प-आणि-जिल्हा हे सर्वांत अंदाज बांधता येण्याजोगे प्रश्न आहेत, आणि ते याच्यासारख्या एका ओळीच्या प्रश्नांतही येतात व प्रकल्प जिल्ह्यांशी किंवा नद्यांशी जोडणाऱ्या स्तंभजुळणीच्या संचांतही. पर्याय राज्याच्या वेगवेगळ्या विभागांतून घेतले जातात, म्हणून प्रदेश बरोबर ओळखणारा उमेदवार सहसा दोन पर्याय लगेच वगळू शकतो. प्रकल्प कोणत्या नदीवर आहे, कालवा प्रणाली कोणत्या जिल्ह्यांना पाणी देते, आणि कोणते प्रकल्प जलसिंचनापेक्षा प्रामुख्याने जलविद्युतनिर्मितीचे आहेत असे संबंधित प्रश्नही अपेक्षित धरावेत — आणि एमपीएससी उलट रूपही विचारते : जिल्ह्याचे नाव देऊन त्यात कोणता प्रकल्प आहे हे विचारणे.
या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
ज्याचा जलाशय शिवसागर म्हणून ओळखला जातो आणि जे प्रामुख्याने जलविद्युतनिर्मितीसाठी बांधले गेले, ते कोयना धरण महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात आहे ?
- (a)रायगड
- (b)सातारा
- (c)रत्नागिरी
- (d)कोल्हापूर
उत्तर(b) सातारा — कोयना धरण कृष्णेच्या वरच्या खोऱ्यात, सातारा जिल्ह्याच्या पाटण तालुक्यात आहे, आणि तिथल्या वीजनिर्मिती केंद्रांमुळे तो राज्यातील सर्वांत महत्त्वाचा जलविद्युत प्रकल्प ठरतो. या धरणाचे पाणी घाटातून पश्चिमेकडे नेऊन कोकणच्या बाजूच्या वीजगृहांना दिले जाते, म्हणूनच हा प्रकल्प कधीकधी चुकून किनारी जिल्ह्यात असल्याचे मानले जाते.
- सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही
महाराष्ट्राच्या कोकण विभागातील नद्यांचे वर्णन खालीलपैकी कोणते सर्वांत योग्य करते ?
- (a)पर्जन्यछायेच्या पठारावरून वाहणाऱ्या लांब, पूर्ववाहिनी नद्या
- (b)थोड्याच अंतरात अरबी समुद्राला मिळणाऱ्या आखूड, तीव्र उताराच्या पश्चिमवाहिनी नद्या
- (c)क्षारभूमीत संपणारे अंतर्गत जलनिःसारणाचे प्रवाह
- (d)मोठ्या गाळाच्या पूरमैदानांसह वाहणाऱ्या हिमवितळ पाण्यावरील बारमाही नद्या
उत्तर(b) थोड्याच अंतरात अरबी समुद्राला मिळणाऱ्या आखूड, तीव्र उताराच्या पश्चिमवाहिनी नद्या — सह्याद्रीचा माथा किनाऱ्याच्या अगदी जवळ असल्याने कोकणातील प्रवाह आखूड व वेगवान असतात, त्यांच्या दऱ्या अरुंद व लाभक्षेत्रे लहान असतात; पठारावरील लांब पूर्ववाहिनी गोदावरी, भीमा व कृष्णा प्रणालींहून ते पूर्णपणे वेगळे आहेत.