MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 1 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — लाला लजपतराय. संस्थेचे नावच इथे सापळा आहे : 'टिळक स्कुल ऑफ पॉलिटिक्स' ही संस्था टिळकांनी स्थापन केलेली नाही, आणि ती महाराष्ट्रातही नव्हती. बाळ गंगाधर टिळक यांचे 1 ऑगस्ट 1920 रोजी निधन झाल्यानंतरच्या काही महिन्यांतच, त्यांचे स्मारक म्हणून लाला लजपतराय यांनी ती लाहोर येथे सुरू केली; उपलब्ध नोंदी तिचा काळ 1920–21 असा देतात. लजपतराय आणि टिळक हे स्वदेशी चळवळीच्या काळापासून काँग्रेसच्या जहाल गटाचे नेतृत्व करणाऱ्या 'लाल-बाल-पाल' त्रयीतील दोघे होते, म्हणून हे स्मारक जितके शैक्षणिक तितकेच राजकीय विधान होते — हयात असलेला जहाल नेता, निधन पावलेल्या सहकाऱ्याच्या राजकीय पद्धतीचे शिक्षण संस्थारूपात उभे करत होता. ही संस्था मुद्दाम विद्यापीठ-व्यवस्थेच्या बाहेर उभारली गेली, आणि पंजाबात विद्यापीठाबाहेर असणे म्हणजे सरकारनियंत्रित व सरकारमान्यता देणाऱ्या चौकटीबाहेर असणे. तिथे राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, पत्रकारिता व समाजकार्य शिकवले जाई, आणि पदवीधर नव्हे तर पूर्णवेळ लोककार्यकर्ते घडवणे हे तिचे उद्दिष्ट होते. लजपतराय ज्यांना 'राष्ट्रीय मिशनरी' म्हणत अशा कार्यकर्त्यांची घडण हाच धागा या स्कुलला त्यांच्या पुढच्याच वर्षीच्या, अधिक परिचित संस्थेशी जोडतो — 1921 साली लाहोर येथेच स्थापन झालेल्या सर्व्हंट्स ऑफ द पीपल सोसायटी (लोक सेवक मंडळ) शी; या स्कुलचे काम पुढे त्याच संस्थेत सामावले गेले. संस्था उभारणीचा लजपतराय यांचा एकूण लौकिक पाहताही तेच उत्तर सुसंगत ठरते : 1894 साली पंजाब नॅशनल बँकेच्या स्थापनेशी ते जोडलेले होते, सप्टेंबर 1920 मधील काँग्रेसच्या कलकत्ता विशेष अधिवेशनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले — याच अधिवेशनात असहकाराचा कार्यक्रम स्वीकारला गेला — आणि पुढे भगतसिंग जिथे शिकले ते लाहोरचे नॅशनल कॉलेजही सरकारी संस्थांना समांतर भारतीय संस्था उभारण्याच्या याच प्रेरणेतून वाढले. उमेदवार शीर्षकातील 'टिळक' हा शब्द कर्तृत्वाचा पुरावा मानतो की समर्पणाचा निर्देश, एवढाच या प्रश्नाचा कस आहे.

• (1)बिपिनचंद्र पाल — 'लाल-बाल-पाल' मधील 'पाल' हेच बिपिनचंद्र पाल, आणि म्हणूनच इथला सर्वाधिक मोहात पाडणारा चुकीचा पर्याय तोच आहे — संस्था टिळकांच्या स्मरणार्थ असेल तर ती त्यांच्या दोन सहकाऱ्यांपैकीच कुणीतरी उभारली असणार, आणि त्यासाठी पाल हे लजपतराय यांच्याइतकेच संभाव्य नाव वाटते. पण पाल यांचे आयुष्यभराचे काम संस्थाबांधणीचे नव्हे, तर पत्रकारिता व वक्तृत्वाचे होते : 'वंदे मातरम्' व 'न्यू इंडिया' सारख्या पत्रांचे संपादन-लेखन, आणि स्वदेशी व बहिष्कार आंदोलनाच्या काळातील अखंड दौरे. छापील शब्द व व्यासपीठावरून जहाल राष्ट्रवादाचा प्रसार करणारे नेते म्हणून ते स्मरणात आहेत; राज्यशास्त्राची कोणतीही शाळा त्यांच्या नावावर नोंदलेली नाही, आणि 1920 च्या दशकाच्या सुरुवातीला ज्या गांधीप्रणीत काँग्रेस-प्रवाहात ही टिळक-स्मारक संस्था उभी राहत होती, त्या प्रवाहापासून तेव्हा ते दुरावलेही होते.
• (2)श्रीपाद अमृत डांगे — 'टिळक' हा शब्द दिसताच महाराष्ट्रीय नाव शोधणाऱ्या उमेदवारासाठी हे आमिष आहे. डांगे हे खरोखरच महाराष्ट्रीय होते आणि त्यांची सुरुवातही टिळकवादी वातावरणातच झाली — त्यांच्या 1921 सालच्या 'गांधी व्हर्सेस लेनिन' या पुस्तिकेने गांधीवादी नव्हे तर मार्क्सवादी मार्गाची बाजू मांडली — पण पुढे ते भारतीय साम्यवादाच्या व त्याच्या कामगार-संघटन कार्याच्या संस्थापक नेत्यांपैकी एक बनले, आणि 1924 च्या कानपूर बोल्शेव्हिक कट खटल्यात व 1929 मध्ये सुरू झालेल्या मीरत कट खटल्यात त्यांच्यावर खटला चालला. त्यांचा संस्थात्मक वारसा कम्युनिस्ट पक्ष व मुंबईच्या गिरणगावातील कामगार संघटनांचा आहे, लाहोरातील राजकीय प्रशिक्षण-संस्थेचा नाही; शिवाय 1920 साली टिळकांचे स्मारक उभारण्याइतके ज्येष्ठ ते नव्हतेच.
• (4)अरविंद घोष — अरविंद घोष हे जहाल पिढीतलेच आणि 'वंदे मातरम्' चे संपादक, पण त्यांना विचारसरणीमुळे नव्हे तर कालक्रमामुळे वगळावे लागते. 1908–09 च्या अलिपूर बॉम्ब खटल्यात त्यांच्यावर खटला चालला, आणि 1910 साली त्यांनी राजकारणातून पूर्णपणे निवृत्ती घेऊन पाँडेचेरी गाठले; उर्वरित आयुष्य त्यांनी अध्यात्मकार्यात घालवले आणि संघटित राष्ट्रवादी कार्यात ते पुन्हा कधीच परतले नाहीत. ज्या 1920 साली टिळकांचे निधन झाले आणि लाहोरला ही स्मारक-संस्था उभी राहिली, तोवर एक दशकभर ते राजकीय क्षेत्राबाहेर होते; म्हणून टिळकांची राजकीय पद्धत पुढे नेण्यासाठी उभारलेली संस्था त्यांनी स्थापन केलेली असणे शक्य नाही.

1920 च्या आसपासच्या वर्षांत वसाहतवादी विद्यापीठ-व्यवस्थेबाहेर मुद्दाम उभारलेल्या भारतीय संस्थांची एक लाट आली. असहकार चळवळीने विद्यार्थ्यांना सरकारी व सरकारी अनुदानित महाविद्यालये सोडायला सांगितले, आणि त्यातून त्यांना जाण्यासाठी पर्यायी जागांची तातडीची गरज निर्माण झाली : काशी विद्यापीठ, गुजरात विद्यापीठ, बिहार विद्यापीठ, जामिया मिलिया इस्लामिया आणि लाहोरचे नॅशनल कॉलेज ही सर्व याच क्षणाची अपत्ये आहेत. टिळक स्कुल ऑफ पॉलिटिक्स याच कुटुंबातली, पण अधिक अरुंद उद्दिष्टाची संस्था होती — ती सर्वसाधारण राष्ट्रीय विद्यापीठ नव्हती, तर पूर्णवेळ राजकीय व सामाजिक कार्यकर्ते घडवणारी प्रशिक्षण-संस्था होती, जिथे राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, पत्रकारिता व समाजकार्य अशा विषयांचे शिक्षण पदवीसाठी नव्हे तर संघटक म्हणून बाहेर पडण्यासाठी दिले जाई. लजपतराय यांनी आधी ही संस्था आणि लगेच 1921 साली लाहोरलाच सर्व्हंट्स ऑफ द पीपल सोसायटी स्थापन केली, यातून एकच कल्पना दोनदा दिसते : राष्ट्रवादाला केवळ उत्साही नव्हे, तर प्रशिक्षित, निर्वाहभत्ता मिळणारा आणि कायम उपलब्ध असणारा कार्यकर्तावर्ग हवा होता.

एमपीएससीच्या आधुनिक इतिहास विभागाला अशा प्रश्नांची आवड आहे जिथे संस्थेचे नाव एका व्यक्तीकडे बोट दाखवते आणि संस्थापक मात्र दुसराच असतो — लजपतराय यांनी स्थापन केलेली 'टिळक स्कुल ऑफ पॉलिटिक्स' हे त्याचे आदर्श उदाहरण आहे. या प्रश्नातून जी सवय फायदेशीर ठरते ती अशी : शीर्षकातील व्यक्तिनाम उलट सिद्ध होईपर्यंत समर्पण मानावे, आणि कोणती संस्था प्रत्यक्षात कोणी उभारली याची स्वतंत्र यादी डोक्यात ठेवावी. इथे तपासणीचा दुसरा थर पंजाब-महाराष्ट्र असा आहे : पंजाबातील नेता महाराष्ट्रातील नेत्याचा सन्मान करतो, आणि नेमक्या याच प्रकारच्या दुव्यांची राज्य आयोगाला आवड असते, कारण महाराष्ट्राचा वास असलेल्या प्रश्नाचे उत्तरही महाराष्ट्रीयच असेल हे गृहीतक यामुळे मोडते. लजपतराय यांच्या कथेचा उत्तरार्धही या उत्तरासोबत लक्षात ठेवण्यासारखा आहे, कारण एमपीएससी तो स्वतंत्रपणे विचारते : लाहोरातील या संस्था उभारणारे हे नेते नोव्हेंबर 1928 मध्ये सायमन आयोगाविरुद्धच्या निदर्शनाचे नेतृत्व करताना झालेल्या दुखापतींनी निधन पावले — हाच या प्रश्नाच्या विषयाचा आणि अभ्यासक्रमातील घटनात्मक इतिहासाच्या प्रकरणाचा सांधा आहे.

• टिळक स्कुल ऑफ पॉलिटिक्स ही संस्था लाला लजपतराय यांनी लाहोर येथे, 1 ऑगस्ट 1920 रोजी निधन पावलेल्या बाळ गंगाधर टिळक यांचे स्मारक म्हणून स्थापन केली; उपलब्ध नोंदी तिचा काळ 1920–21 असा देतात.
• कोणत्याही विद्यापीठाशी संलग्न न राहता तिथे राज्यशास्त्र, अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, पत्रकारिता व समाजकार्य शिकवले जाई; पदव्या देणे नव्हे तर पूर्णवेळ लोककार्यकर्ते घडवणे हे तिचे प्रयोजन होते.
• लाला लजपतराय यांनी 1921 साली लाहोर येथे सर्व्हंट्स ऑफ द पीपल सोसायटी (लोक सेवक मंडळ) स्थापन केली, आणि टिळक स्कुलचे काम पुढे याच संस्थेत सामावले गेले.
• सप्टेंबर 1920 मध्ये कलकत्ता येथे भरलेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या विशेष अधिवेशनाचे अध्यक्षपद लाला लजपतराय यांनी भूषवले; याच अधिवेशनात असहकाराचा कार्यक्रम स्वीकारण्यात आला.
• लजपतराय, टिळक व बिपिनचंद्र पाल यांनी जहाल गटाची 'लाल-बाल-पाल' त्रयी बनवली; लाहोर येथे सायमन आयोगविरोधी निदर्शनाचे नेतृत्व करताना झालेल्या दुखापतींनी 17 नोव्हेंबर 1928 रोजी लजपतराय यांचे निधन झाले.

• संस्थेच्या नावातील व्यक्तिनाम तिचा संस्थापक मानणे — ही शाळा टिळकांचा सन्मान करते, ती त्यांनी वा त्यांच्या कुटुंबाने स्थापन केलेली नाही
• 'टिळक' असलेल्या प्रश्नाचे उत्तर महाराष्ट्रीयच असले पाहिजे असे गृहीत धरणे; ही संस्था लाहोरला, पंजाबातील नेत्याने उभारली
• टिळक स्कुल ऑफ पॉलिटिक्स आणि पुण्याचे टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ यांची गल्लत करणे — त्याच स्मरण-लाटेतील, पण वेगळ्या संस्था
• केवळ लाल-बाल-पाल मधील तिसरे नाव म्हणून बिपिनचंद्र पाल यांची निवड करणे — टिळकांचे सहकारी असणे ही या शाळेच्या स्थापनेचा पुरावा नाही

एमपीएससी 'कोणी स्थापन केली / कोणी सुरू केली' या प्रकारचे प्रश्न वारंवार विचारते, आणि त्यात चारही पर्याय एकाच काळातले खरेखुरे राष्ट्रवादी नेते असतात; त्यामुळे केवळ विचारसरणीच्या आधारे एकही पर्याय कापता येत नाही आणि प्रश्न निव्वळ अचूक श्रेयनिश्चितीवर ठरतो. उपयुक्त तयारी म्हणजे संस्था व संस्थापक अशी दुहेरी यादी, प्रत्येक नोंदीला स्थळ व वर्ष जोडून : असहकार काळातील राष्ट्रीय शाळा, सुधारणा-संस्था, राष्ट्रवादी नेत्यांनी काढलेल्या बँका व विमा कंपन्या, आणि 1920 नंतर उभारलेल्या स्मारक-संस्था. आयोग जिथे दुसरा थर जोडते तिथे तो बहुधा कालक्रमाचा असतो — इथे अरविंद घोष यांच्याप्रमाणे, संबंधित व्यक्ती तोवर राजकारणातून बाहेर पडलेली किंवा अद्याप सक्रियच झालेली नसल्यामुळे पर्याय वगळता येतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  राष्ट्रीय कार्यासाठी पूर्णवेळ कार्यकर्ते घडवण्याकरिता 1921 साली लाहोर येथे स्थापन झालेली सर्व्हंट्स ऑफ द पीपल सोसायटी (लोक सेवक मंडळ) कोणत्या नेत्याने उभारली ?

  • (a)लाला लजपतराय
  • (b)बिपिनचंद्र पाल
  • (c)मदन मोहन मालवीय
  • (d)गोपाळ कृष्ण गोखले

  उत्तर(a) लाला लजपतराय — टिळक स्कुल ऑफ पॉलिटिक्स त्याच शहरात सुरू केल्यानंतर वर्षभरातच, 1921 साली त्यांनी लाहोर येथे सर्व्हंट्स ऑफ द पीपल सोसायटी स्थापन केली. तिच्याशी तुलना करता येणारी आधीची संस्था म्हणजे 1905 सालची सर्व्हंट्स ऑफ इंडिया सोसायटी, जी गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी पुण्यात स्थापन केली; दोन्ही संस्था निर्वाहभत्ता घेणारे पूर्णवेळ लोकसेवक घडवत असल्याने त्यांची सहज गल्लत होते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या कोणत्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपद लाला लजपतराय यांनी भूषवले, ज्या अधिवेशनात असहकाराचा कार्यक्रम स्वीकारला गेला ?

  • (a)डिसेंबर 1920 चे नागपूर अधिवेशन
  • (b)सप्टेंबर 1920 चे कलकत्ता विशेष अधिवेशन
  • (c)1919 चे अमृतसर अधिवेशन
  • (d)1916 चे लखनौ अधिवेशन

  उत्तर(b) सप्टेंबर 1920 चे कलकत्ता विशेष अधिवेशन — याचे अध्यक्षपद लाला लजपतराय यांनी भूषवले आणि याच अधिवेशनात असहकाराचा कार्यक्रम स्वीकारला गेला; पुढे डिसेंबर 1920 च्या नागपूर येथील नियमित वार्षिक अधिवेशनात त्यावर शिक्कामोर्तब झाले. 1919 च्या अमृतसर अधिवेशनाचे अध्यक्ष मोतीलाल नेहरू होते, तर काँग्रेस-लीग करारासाठी प्रसिद्ध असलेल्या 1916 च्या लखनौ अधिवेशनाचे अध्यक्ष अंबिकाचरण मुजुमदार होते.