MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 18 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — '(a) - (i), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (iv)'. दुसऱ्या स्तंभातील चारही संरक्षित क्षेत्रे आपापल्या देशाशी इतकी घट्ट जोडलेली आहेत की केवळ भूगोलावरूनही या जोड्या लावता येतात. भारत, म्हणजे (a), जुळतो (i) जिम कार्बेट यांच्याशी : उत्तराखंडातील हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेले हे उद्यान 1936 साली 'हेली राष्ट्रीय उद्यान' म्हणून स्थापन झाले आणि म्हणूनच भारतातले सर्वांत जुने राष्ट्रीय उद्यान आहे; शिकारीतून संवर्धनाकडे वळलेल्या जिम कार्बेट यांच्या नावाने 1957 साली त्याचे पुनर्नामकरण झाले, आणि 1973 साली 'व्याघ्र प्रकल्प' याच ठिकाणी सुरू झाला. इक्वेडोर, म्हणजे (b), जुळतो (iii) गालापागोसशी : दक्षिण अमेरिकेच्या मुख्य भूमीपासून प्रशांत महासागरात सुमारे हजार किलोमीटरवर असलेले हे ज्वालामुखीजन्य द्वीपसमूह इक्वेडोरचा प्रदेश आहे, 1959 साली त्याला राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळाला, आणि 'बीगल' जहाजाच्या सफरीत चार्ल्स डार्विनने जिथले फिंच पक्षी, कासवे व मॉकिंगबर्ड न्याहाळले ती हीच बेटे. यू.एस.ए., म्हणजे (c), जुळतो (ii) ग्रँड कॅनियनशी : उत्तर ॲरिझोनात कोलोरॅडो नदीने कोरलेली ही घळई 1919 साली राष्ट्रीय उद्यान म्हणून संरक्षित झाली. ऑस्ट्रेलिया, म्हणजे (d), जुळतो (iv) ग्रेट बॅरियर रीफशी : क्वीन्सलँडच्या किनाऱ्यालगत कोरल समुद्रात पसरलेली ही जगातील सर्वांत मोठी प्रवाळभित्ती असून 1975 पासून ती सागरी उद्यान म्हणून सांभाळली जाते. हीच नेमकी जोडणी पर्याय (3) मध्ये आहे. चारही ठिकाणे आपापल्या देशाशी इतकी ठळकपणे जोडलेली असल्याने, हा प्रश्न प्रत्यक्षात एवढेच तपासतो की उमेदवार छापलेल्या स्तंभांनाच उत्तर मानतो का — डावा व उजवा स्तंभ शेजारीशेजारी छापणे ही केवळ मांडणी आहे आणि पानावरील त्यांची शेजारी जागा कोणतीही जोडी सुचवत नाही. ओळीओळीने समोरासमोर वाचणारा उमेदवार पर्याय (1) कडे ओढला जातो, आणि तो चुकीचा आहे.

• (1)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iii), (d) - (iv) — छापलेले दोन्ही स्तंभ सरळ समोरासमोर वाचल्यास हीच जोडणी मिळते, आणि या रचनेतला सापळाही तोच आहे. भारत-जिम कार्बेट आणि ऑस्ट्रेलिया-ग्रेट बॅरियर रीफ याबाबत हा पर्याय योगायोगाने बरोबर आहे, पण तो इक्वेडोरला ग्रँड कॅनियन आणि अमेरिकेला गालापागोस देतो — म्हणजे मधल्या दोन जोड्यांची नेमकी अदलाबदल. ग्रँड कॅनियन ही ॲरिझोनातील कोलोरॅडो नदीची घळई आहे आणि गालापागोस ही प्रशांत महासागरातील इक्वेडोरची बेटे आहेत, त्यामुळे या दोहोंची अदलाबदल शक्यच नाही.
• (2)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i) — हा पर्याय इक्वेडोर-गालापागोस आणि अमेरिका-ग्रँड कॅनियन याबाबत बरोबर आहे, पण बाहेरची जोडी अदलाबदल करतो : ग्रेट बॅरियर रीफ भारतात आणि जिम कार्बेट ऑस्ट्रेलियात. ग्रेट बॅरियर रीफ क्वीन्सलँडच्या किनाऱ्यालगत कोरल समुद्रात आहे आणि तिच्या तोडीची प्रवाळप्रणाली भारताजवळ कुठेही नाही; तर जिम कार्बेट राष्ट्रीय उद्यान उत्तराखंडात आहे. मधल्या दोन जोड्या तपासून, त्या बरोबर निघाल्यावर वाचणे थांबवणारा उमेदवार हाच पर्याय निवडतो.
• (4)(a) - (iii), (b) - (i), (c) - (iv), (d) - (ii) — या पर्यायातील प्रत्येक जोडी चुकीची आहे : गालापागोस भारताला, जिम कार्बेट इक्वेडोरला, ग्रेट बॅरियर रीफ अमेरिकेला आणि ग्रँड कॅनियन ऑस्ट्रेलियाला. उजवा स्तंभ दोन जागांनी सरकवला की हा पर्याय तयार होतो, आणि तो ओळखण्यासाठी कोणत्याही विशेष माहितीची गरज नाही — चारही संरक्षित क्षेत्रांची नावे त्यांच्या स्वतःच्या देशाशी निःसंदिग्धपणे जोडलेल्या भूरूपावरून वा व्यक्तीवरून पडलेली आहेत. जोडण्यांच्या प्रश्नांत ज्या पर्यायात काहीच जुळत नाही तो शोधून काढणे नेहमीच फायद्याचे असते, कारण तो वगळायला वेळ लागत नाही.

या प्रश्नातली चारही ठिकाणे संरक्षित क्षेत्रांचे चार वेगवेगळे प्रकार दर्शवतात, आणि म्हणूनच ती एकत्र विचारली जातात. जिम कार्बेट हे मोठ्या सस्तन प्राण्यासाठी उभारलेले भूभागावरील वन्यजीव उद्यान असून त्याचा इतिहास भारतीय संवर्धनाचा संपूर्ण प्रवास दाखवतो — 1936 चे वसाहतकालीन शिकारसंरक्षण, 1970 च्या दशकाच्या सुरुवातीचे वाघांचे संकट, आणि 1973 चा व्याघ्र प्रकल्प. गालापागोस ही प्रामुख्याने स्थानिकत्वासाठी संरक्षित केलेली द्वीप-परिसंस्था आहे — महासागराने वेगळ्या पडलेल्या, इतरत्र कुठेही न आढळणाऱ्या प्रजाती, ज्या नैसर्गिक निवडीच्या उत्क्रांती सिद्धांताच्या केंद्रस्थानी आहेत. ग्रँड कॅनियन हे भूवैज्ञानिक व भूदृश्याचे संरक्षण आहे — कोलोरॅडो नदीने कोरलेला, जवळजवळ दोन अब्ज वर्षांच्या खडकांतून जाणारा एक मैल खोल छेद. ग्रेट बॅरियर रीफ हे सागरी संरक्षित क्षेत्र आहे, सजीवांनी उभारलेली पृथ्वीवरील सर्वांत मोठी रचना, आणि आज महासागर तापमानवाढ व प्रवाळ विरंजनाचा सर्वाधिक लक्ष ठेवला जाणारा निर्देशांक. या चार नावांतच भूभाग, बेटे, भूविज्ञान व सागर अशा संवर्धनाच्या साऱ्या कक्षा येतात.

प्रसिद्ध संरक्षित क्षेत्रे त्यांच्या देशांशी जोडणारे प्रश्न पर्यावरण व सामान्य ज्ञान विभागांत नेहमी येतात, आणि छापील मांडणीला विचार करू न दिल्यास ते सोपे गुण असतात. आयोग दोन्ही स्तंभ शेजारीशेजारी छापते तेच मुळी वाचकाने ते जुळवावेत म्हणून; एखादे नाव कोणत्या ओळीत आले हा पुरावा नाही, आणि या प्रश्नात तर समोरासमोरचे वाचन मुद्दाम एका चुकीच्या पण अर्धवट बरोबर पर्यायात रूपांतरित केलेले आहे. तंत्राच्या पलीकडे जाऊन पाहिले तर हा असा विषय आहे जिथे थोडी जास्त तयारी अनेक प्रश्नांत उपयोगी पडते : प्रत्येक ठिकाणाचा देश, राज्य वा प्रांत, संरक्षणाचे वर्ष, आणि ते कशासाठी ओळखले जाते ही एकच गोष्ट. एमपीएससी याच विषयाची भारतीय बाजू कितीतरी अधिक तपशिलात विचारते, म्हणून महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने आणि भारतातील प्रमुख व्याघ्र प्रकल्प यांची स्वतंत्र यादी करून ठेवणे आवश्यक आहे — इथे छापलेल्या आंतरराष्ट्रीय रूपापेक्षा या विषयाची भेट त्याच रूपात अधिक वेळा होते.

• उत्तराखंडातील जिम कार्बेट राष्ट्रीय उद्यान 1936 साली 'हेली राष्ट्रीय उद्यान' म्हणून स्थापन झाले, ते भारतातले सर्वांत जुने राष्ट्रीय उद्यान आहे, आणि 1973 साली व्याघ्र प्रकल्प याच ठिकाणी सुरू झाला.
• गालापागोस बेटे प्रशांत महासागरातील इक्वेडोरचा प्रदेश आहेत; 1959 साली या द्वीपसमूहाला राष्ट्रीय उद्यान घोषित करण्यात आले आणि 'बीगल' च्या सफरीत चार्ल्स डार्विनने पाहिलेल्या स्थानिक प्रजातींसाठी ती प्रसिद्ध आहेत.
• अमेरिकेतील उत्तर ॲरिझोनात कोलोरॅडो नदीने कोरलेली ग्रँड कॅनियन 1919 साली राष्ट्रीय उद्यान म्हणून संरक्षित करण्यात आली.
• ऑस्ट्रेलियाच्या क्वीन्सलँड किनाऱ्यालगत कोरल समुद्रातील ग्रेट बॅरियर रीफ ही जगातील सर्वांत मोठी प्रवाळभित्ती असून 1975 पासून ती सागरी उद्यान म्हणून सांभाळली जाते.
• स्तंभजुळणीच्या प्रश्नात दोन्ही स्तंभ शेजारीशेजारी छापणे ही केवळ मांडणी असते; ओळीतली शेजारी जागा कोणतीही जोडी सुचवत नाही आणि तिला उत्तर मानू नये.

• छापलेले दोन स्तंभ सरळ समोरासमोर वाचून शेजारी जागेलाच जोडी मानणे; इथे तसे वाचल्यास चुकीचा पर्याय मिळतो
• केवळ दोन जोड्या तपासून, त्या बरोबर निघाल्या म्हणून उरलेल्या दोन न तपासताच उत्तर देणे
• प्रशांत महासागरातील इक्वेडोरचा द्वीपसमूह असलेल्या गालापागोसची दक्षिण अमेरिकेच्या मुख्य भूमीवरील संरक्षणाशी गल्लत करणे, किंवा द्वीपसमूह जवळच्या मोठ्या देशाचाच असणार असे गृहीत धरणे

एमपीएससी संरक्षित क्षेत्रे, नद्या, धरणे, जमाती, सण व लोककला यांवर स्तंभजुळणीचे प्रश्न विचारते, आणि रचना नेहमी तशीच असते : एक पर्याय दोन्ही स्तंभ छापलेल्या क्रमानेच जोडतो, एक-दोन पर्याय एकच जोडी अदलाबदल करतात, आणि एक पर्याय सर्वच विस्कटलेला असतो. चुकीचे पर्याय बरोबर पर्यायापासून एखाद्या अदलाबदलीने वेगळे होतात, माहितीच्या अभावाने नव्हे — म्हणून गुण अज्ञानामुळे नव्हे तर अर्धवट तपासणीमुळे जातात. भरवशाची पद्धत म्हणजे खात्रीच्या जोड्या निश्चित करणे, त्यांच्याशी विसंगत असलेले पर्याय वगळणे, आणि मगच उरलेल्यांतून निवड करणे — आणि जो पर्याय खुणावायचा आहे त्याच्या चारही जोड्या तपासूनच पुढे जाणे.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  1936 साली स्थापन झालेले आणि आज उत्तराखंडात असलेले, भारतातील सर्वांत जुने आणि 1973 साली व्याघ्र प्रकल्प जिथे सुरू झाला ते राष्ट्रीय उद्यान कोणते ?

  • (a)कान्हा राष्ट्रीय उद्यान
  • (b)जिम कार्बेट राष्ट्रीय उद्यान
  • (c)काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान
  • (d)गीर राष्ट्रीय उद्यान

  उत्तर(b) जिम कार्बेट राष्ट्रीय उद्यान — 1936 साली 'हेली राष्ट्रीय उद्यान' म्हणून स्थापन झालेले हे भारतातले सर्वांत जुने राष्ट्रीय उद्यान असून 1973 साली व्याघ्र प्रकल्पाची सुरुवात इथेच झाली. आसाममधले काझीरंगा एकशिंगी गेंड्यासाठी आणि गुजरातमधले गीर आशियाई सिंहासाठी ओळखले जाते, तर कान्हा हा मध्य प्रदेशातील व्याघ्र प्रकल्प आहे.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  'बीगल' जहाजाच्या सफरीत चार्ल्स डार्विनने जिथल्या स्थानिक प्रजाती न्याहाळल्या ती गालापागोस बेटे कोणत्या देशाची आहेत ?

  • (a)पेरू
  • (b)चिली
  • (c)इक्वेडोर
  • (d)कोलंबिया

  उत्तर(c) इक्वेडोर — गालापागोस द्वीपसमूह दक्षिण अमेरिकेच्या मुख्य भूमीपासून पश्चिमेस सुमारे हजार किलोमीटरवर प्रशांत महासागरात असून तो इक्वेडोरचा प्रदेश आहे; 1959 साली त्याला राष्ट्रीय उद्यान घोषित करण्यात आले. प्रशांत महासागरातील चिलीचा तुलनात्मक प्रदेश म्हणजे ईस्टर बेट, जे पूर्णपणे वेगळे बेट आहे.