MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 17 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — विस्कळीत. प्रश्नात 'नाही' हा शब्द ठळक टाइपात छापलेला आहे : चारपैकी कोणता नागरी वस्तीचा आकृतिबंध नाही, असे विचारले आहे. यांतले तीन पर्याय — बुद्धिबळाच्या पटासारखा, वर्तुळाकृती व रेषाकृती — वसलेल्या शहराचा जमिनीवरचा आकार वर्णन करतात, आणि प्रत्येकामागचे कारण नीट समजलेले आहे. बुद्धिबळाच्या पटासारखा म्हणजे जाळीदार आकृतिबंध — काटकोनात छेदणारे रस्ते व त्यातून तयार होणारे आयताकृती गट — हा नियोजित किंवा मुद्दाम आखून वसवलेल्या शहराचा ठसा आहे, जयपूरच्या तटबंदीतल्या शहरापासून चंडीगडच्या सेक्टरांपर्यंत; शिवाय चौरस्त्यावर वाढणाऱ्या वस्तीतही तो सहजपणे तयार होतो. वर्तुळाकृती किंवा त्रिज्याकृती आकृतिबंध तिथे तयार होतो जिथे शहर एखाद्या मध्यवर्ती गोष्टीभोवती वाढते — किल्ला, मंदिर, तलाव, मोठा नाका — आणि रस्ते तिथून बाहेर फुटतात व बांधकाम त्या रस्त्यांना धरून होते. रेषाकृती आकृतिबंध तिथे तयार होतो जिथे वाढ एका रेषेतच अडकते : रस्ता वा महामार्ग, रेल्वे, नदीचा काठ, कालवा, समुद्रकिनारा किंवा दरीचा तळ; महामार्गालगतची फितीसारखी वाढ हे त्याचेच आधुनिक रूप. याउलट 'विस्कळीत' हा आकारच नाही; तो वस्त्यांच्या दुसऱ्या वर्गीकरणातला शब्द आहे — घरे किती एकवटलेली आहेत हे मोजणाऱ्या वर्गीकरणातला. त्या मोजपट्टीवर वस्त्या संकेंद्रित म्हणजे केंद्रवर्ती, अर्धसंकेंद्रित, वाडीवजा, आणि विस्कळीत म्हणजे विखुरलेल्या अशा क्रमाने येतात; विस्कळीत वस्तीत सुटी घरे व वाड्या मोठ्या परिसरात एकमेकांपासून दूर उभी असतात. डोंगर, जंगले, पठारे आणि विरळ लोकवस्तीचे प्रदेश — जिथे भूरचना, पाण्याचे स्रोत किंवा विस्तृत शेती कुटुंबांना एकमेकांपासून दूर ठेवते — तिथे अशी वस्ती आढळते, आणि ती व्याख्येनेच ग्रामीण असते; कारण नागरी वस्ती म्हणजे जिथे लोकसंख्या व बांधकाम एकवटलेले असते ती. 'विस्कळीत शहर' ही संज्ञा स्वतःच स्वतःला खोडते, आणि नेमक्या याच कारणाने पर्याय (3) हा वेगळा पडणारा पर्याय आहे.

• (1)बुद्धीबळाच्या पटासारखा — काटकोनात छेदणाऱ्या रस्त्यांतून आयताकृती गट तयार करणारा बुद्धिबळाच्या पटासारखा म्हणजे जाळीदार आकृतिबंध हा जगातल्या सर्वांत सामान्य नागरी रूपांपैकी एक आहे आणि जाणीवपूर्वक केलेल्या नगररचनेचे तो ठरलेले फळ आहे; चौरस्त्यापासून बाहेर वाढणाऱ्या वस्तीतही तो दिसतो. प्रश्न 'कोणता नागरी आकृतिबंध नाही' असा विचारत असल्याने, खराखुरा व अत्यंत व्यापक असा नागरी आकृतिबंध सांगणे बरोबर असूच शकत नाही. छापलेला शब्दप्रयोग अपरिचित वाटतो म्हणून उमेदवार कधीकधी हा पर्याय निवडतात, पण मांडणी अपरिचित वाटणे हा संज्ञा चुकीची असल्याचा पुरावा नाही.
• (2)वर्तुळाकृती — वर्तुळाकृती किंवा त्रिज्याकृती हा मान्यताप्राप्त नागरी आकृतिबंध आहे; किल्ला, मंदिर, तलाव किंवा मोठा नाका अशा मध्यवर्ती गोष्टीभोवती शहर वाढते, तिथून मार्ग बाहेर फुटतात आणि त्यांना धरून वस्ती दाट होत जाते, तेव्हा तो तयार होतो. भारतातील अनेक ऐतिहासिक शहरे आपल्या किल्ल्याभोवती वा मंदिराभोवती हाच आकार दाखवतात, आणि नवी दिल्लीतील कॅनॉट प्लेसची एकात एक वर्तुळे हे त्याचे नियोजित रूप. हा एकवटण्याचा आकार आहे, आणि नागरी वस्ती म्हणजे नेमके तेच असल्याने तो इथे वेगळा पडणारा पर्याय ठरू शकत नाही.
• (4)रेषाकृती — रेषाकृती म्हणजे दळणवळणाच्या मार्गाला किंवा भौगोलिक अडचणीला धरून लांबट पसरलेली नागरी वस्ती — महामार्ग, रेल्वे, नदीचा काठ, कालवा, समुद्रकिनारा किंवा दरीचा तळ. डोंगराळ व किनारी जिल्ह्यांत, जिथे सपाट जमीन केवळ एका पट्ट्यातच मिळते, तिथला हा सर्वांत सामान्य आकृतिबंध आहे; आणि शहराकडे जाणाऱ्या रस्त्यांलगतची फितीसारखी वाढ हेच त्याचे अनियोजित आधुनिक रूप. बुद्धिबळाच्या पटासारख्या व वर्तुळाकृती आकृतिबंधांप्रमाणेच तोही एकवटलेल्या वस्तीची मांडणी सांगतो, तर 'विस्कळीत' हा शब्द एकवटलेपणाचा अभावच सांगतो.

वस्त्यांचे वर्णन दोन वेगवेगळ्या अक्षांवर केले जाते, आणि या दोहोंची गल्लत करणाऱ्यालाच हा प्रश्न शिक्षा करतो. पहिला अक्ष एकवटलेपणाचा : संकेंद्रित म्हणजे केंद्रवर्ती वस्त्या, ज्यांत घरे एकाच गुच्छात जवळजवळ उभी असतात; अर्धसंकेंद्रित वस्त्या; वाडीवजा वस्त्या, ज्यांत एकच गाव भौतिकदृष्ट्या सुट्या अशा अनेक भागांत विभागलेले असते; आणि विस्कळीत म्हणजे विखुरलेल्या वस्त्या, ज्यांत सुटी घरे व वाड्या भूप्रदेशभर एकाकी उभ्या असतात. वस्त्या एकवटतात का, याचे उत्तर हाच अक्ष देतो — पाण्याची उपलब्धता, संरक्षणसुलभता, सुपीक जमीन व सामाजिक एकोपा एकवटण्याला अनुकूल, तर तुटक भूरचना, जंगल, हलकी जमीन व विस्तृत शेती विखुरण्याला अनुकूल. दुसरा अक्ष म्हणजे वस्तीचा जमिनीवरचा भौमितिक आकृतिबंध : रेषाकृती, आयताकृती किंवा जाळीदार, वर्तुळाकृती किंवा त्रिज्याकृती, ताऱ्यासारखा, टी-, वाय- वा फुलीच्या आकाराचा वगैरे — आणि प्रत्येकाचा संबंध ज्या मार्ग, जलाशय वा भूरूपाभोवती बांधकाम झाले त्याच्याशी लावता येतो. नागरी वस्त्या या व्याख्येनेच एकवटलेल्या असल्याने त्यांचे वर्णन दुसऱ्या अक्षावर होते, तर 'विस्कळीत' हा शब्द पहिल्या अक्षावरचा आहे आणि तो ग्रामीण स्थिती सांगतो.

एमपीएससीचे वस्तीभूगोलावरील प्रश्न जवळजवळ नेहमी हेच तपासतात की उमेदवार वस्त्यांचे प्रकार आणि वस्त्यांचे आकृतिबंध वेगळे ओळखतो का; आणि नकारार्थी प्रश्न हे आयोगाचे आवडते साधन आहे, कारण त्यामुळे तीन आकार सांगून त्यांच्यात एक प्रकार सटकवता येतो. हीच युक्ती उलटीही वापरली जाते — वस्तीच्या प्रकारांच्या यादीत एखादा आकार घुसवून. सुरक्षित राहण्याचा मार्ग म्हणजे दोन स्वतंत्र याद्या डोक्यात ठेवणे : एक एकवटलेपणाच्या प्रकारांची, संकेंद्रितपासून विस्कळीतपर्यंत; आणि दुसरी भौमितिक आकृतिबंधांची, रेषाकृतीपासून ताऱ्याच्या आकारापर्यंत — आणि कोणताही पर्याय खरा की खोटा हे विचारण्याआधी तो कोणत्या यादीतून आला आहे हे विचारणे. या प्रश्नपत्रिकेत अकरा प्रश्नांचा गाभा नकारार्थी असून नकाराचा शब्द प्रत्येक वेळी ठळक टाइपात छापलेला आहे, म्हणून प्रश्न दोनदा वाचण्याची सवय इथे कोणत्याही एका माहितीपेक्षा जास्त मोलाची आहे. भारतातील नागरी क्षेत्राची जनगणनेतील व्याख्या लोकसंख्येचा आकार, घनता आणि शेतीबाहेर काम करणाऱ्या पुरुष कामगारांचे प्रमाण यांवर आधारलेली असल्याने, नागरी आकृतिबंधांचे प्रश्न त्याच प्रश्नपत्रिकेत त्या व्याख्येवरील प्रश्नांसोबत येतात — म्हणून दोन्ही एकत्रच तयार करणे फायद्याचे.

• एकवटलेपणाच्या निकषावर वस्त्यांचे संकेंद्रित म्हणजे केंद्रवर्ती, अर्धसंकेंद्रित, वाडीवजा आणि विस्कळीत म्हणजे विखुरलेल्या असे प्रकार पडतात.
• सुटी घरे व वाड्या एकमेकांपासून दूर उभ्या असलेली विस्कळीत वस्ती डोंगर, जंगले, पठारे व विरळ लोकवस्तीच्या प्रदेशांचे वैशिष्ट्य आहे आणि ती ग्रामीण स्थिती दर्शवते.
• नागरी वस्तीचे आकृतिबंध वसलेल्या भागाचा आकार सांगतात आणि त्यांत बुद्धिबळाच्या पटासारखा म्हणजे जाळीदार, वर्तुळाकृती किंवा त्रिज्याकृती, रेषाकृती, ताऱ्याच्या आकाराचा व फुलीच्या आकाराचा असे प्रकार येतात.
• जाळीदार आकृतिबंध नियोजित शहरांचा आणि चौरस्त्यावर वाढलेल्या वस्त्यांचा ठरलेला आकार आहे; जयपूरचे तटबंदीतले शहर व चंडीगडचे सेक्टर ही भारतातील उदाहरणे.
• रस्ता, रेल्वे, नदीचा काठ, कालवा, किनारा किंवा दरीचा तळ अशा रेषेत वस्ती अडकते तेव्हा रेषाकृती आकृतिबंध तयार होतो, आणि महामार्गालगतची फितीसारखी वाढ हे त्याचे आधुनिक रूप आहे.

• ठळक 'नाही' निसटणे आणि वेगळ्या पडणाऱ्या पर्यायाऐवजी सर्वांत ठरावीक नागरी आकृतिबंधाचे उत्तर देणे
• संकेंद्रित व विस्कळीत देणारे एकवटलेपणाचे वर्गीकरण आणि रेषाकृती, वर्तुळाकृती व जाळीदार देणारे आकाराचे वर्गीकरण एकमेकांत मिसळणे
• 'बुद्धीबळाच्या पटासारखा' अशी मांडणी अपरिचित वाटते म्हणून ती संज्ञाच नाकारणे

एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांतील वस्तीविषयक प्रश्न आखूड, व्याख्यात्मक आणि बहुधा नकारार्थी असतात, आणि ते दोन शेजारच्या वर्गीकरणांतले घटक मिसळून तयार केले जातात. उलटी रचनाही अपेक्षित धरावी — वस्तीच्या प्रकारांच्या यादीत एखादा भौमितिक आकृतिबंध घुसवलेला; तसेच विस्कळीत वस्ती कोणत्या भौगोलिक परिस्थितीत तयार होते किंवा भारतात कुठे आढळते असे प्रश्नही. संपूर्ण विषय दोन छोट्या यादींवर उभा असल्याने, ज्या उमेदवाराने या याद्या स्वच्छ वेगळ्या ठेवल्या आहेत आणि जो नकारार्थी प्रश्न काळजीपूर्वक वाचतो, त्याच्यासाठी भूगोल विभागातले हे सर्वांत स्वस्त गुण आहेत.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  विस्कळीत म्हणजे विखुरलेली वस्ती खालीलपैकी कोणत्या परिस्थितीत सर्वाधिक आढळते ?

  • (a)पृष्ठभागावर मुबलक पाणी असलेल्या सुपीक गाळाच्या मैदानांत
  • (b)पाण्याचे स्रोत विखुरलेल्या, डोंगराळ, जंगली व विरळ लोकवस्तीच्या भागांत
  • (c)मोठ्या महामार्गाची सोय असलेल्या किनारी मैदानांत
  • (d)सेक्टरांमध्ये आखलेल्या नियोजित शहरांत

  उत्तर(b) पाण्याचे स्रोत विखुरलेल्या, डोंगराळ, जंगली व विरळ लोकवस्तीच्या भागांत — तुटक भूरचना, जंगलाचे आच्छादन, हलकी जमीन आणि विखुरलेला पाणीपुरवठा कुटुंबांना एकमेकांपासून दूर ठेवतो, त्यामुळे एकच गुच्छ न होता सुट्या वाड्या तयार होतात. भरवशाचे पाणी असलेली सुपीक मैदाने संकेंद्रित वस्तीला अनुकूल असतात, तर नियोजित शहरे व महामार्गालगतची वाढ अनुक्रमे जाळीदार व रेषाकृती आकृतिबंध तयार करतात.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मध्यवर्ती किल्ला, मंदिर वा तलावापासून बाहेर वाढलेली आणि त्या केंद्रापासून मार्ग फुटलेली वस्ती कोणता आकृतिबंध दाखवते असे म्हणतात ?

  • (a)रेषाकृती आकृतिबंध
  • (b)बुद्धिबळाच्या पटासारखा आकृतिबंध
  • (c)वर्तुळाकृती किंवा त्रिज्याकृती आकृतिबंध
  • (d)वाडीवजा आकृतिबंध

  उत्तर(c) वर्तुळाकृती किंवा त्रिज्याकृती आकृतिबंध — मध्यवर्ती गोष्टीभोवती वाढ होऊन तिथून मार्ग बाहेर फुटले की हाच आकार तयार होतो. रेषाकृती आकृतिबंध रस्ता, नदी वा दरीला धरून जातो, बुद्धिबळाच्या पटासारखा आकृतिबंध म्हणजे नियोजित शहराची वा चौरस्त्यावरील वस्तीची जाळी, आणि 'वाडीवजा' हा आकारच नाही — तो एकाच गावाचे अनेक सुटे भाग असल्याचे सांगणारा प्रकार आहे.