MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 16 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (3) — 'फक्त (c)'. प्रश्नात 'नाही' हा शब्द ठळक टाइपात छापलेला आहे, म्हणजे छापलेल्या चार विधानांपैकी कोणते सखोल उदरनिर्वाहक शेतीचे वैशिष्ट्य नाही असे विचारले आहे, आणि उत्तरात केवळ तेच खोटे विधान असले पाहिजे. सखोल उदरनिर्वाहक शेती ही पूर्व, दक्षिण व आग्नेय आशियातील दाट लोकवस्तीच्या मान्सून प्रदेशांची — चीन, जपान, कोरिया, भारत, बांगलादेश, इंडोनेशिया, फिलिपिन्स, व्हिएतनाम, थायलंड — शेतीपद्धती आहे, आणि तिची निर्णायक अट अशी की प्रचंड मोठ्या ग्रामीण लोकसंख्येला प्रत्येक कुटुंबामागे अत्यल्प जमिनीतून पोसावे लागते. या पद्धतीचे बाकी सर्व गुणधर्म याच अटीतून येतात. जमीनधारणा लहान असतात आणि वारसाहक्काने त्यांचे आणखी तुकडे पडत जातात; दर हेक्टरी श्रमाचा वापर प्रचंड असतो, त्यातला बराचसा साध्या अवजारांनिशी केलेला कौटुंबिक व हाताचा श्रम; शेणखत, जलसिंचन आणि आधुनिक काळात रासायनिक खते व अधिक उत्पादन देणारे वाण भरपूर वापरले जातात; आणि बहुपीक पद्धतीने जमिनीचा शेवटच्या मर्यादेपर्यंत वापर होतो. म्हणून विधान (a) — सखोल लागवड — हे या पद्धतीचे वैशिष्ट्य नव्हे तर तिचे नावच व व्याख्याच आहे. विधान (d) — दर हेक्टरी कमाल उत्पादन — हे तिचे उद्दिष्टही आहे व परिणामही : जमिनीच्या प्रत्येक एककामागचे उत्पादन जास्त असते, प्रत्येक कामगारामागचे उत्पादन मात्र कमी; जमिनीची उच्च उत्पादकता व श्रमाची कमी उत्पादकता हा विरोधाभास हीच या पद्धतीच्या वर्णनाची प्रमाणित पद्धत आहे. विधान (b) — शेतीला पूरक असा पशुपालन व्यवसाय — हेदेखील वैशिष्ट्यच आहे : गायी-म्हशी नांगरणीची शक्ती, शेणखत आणि दुधातून जोडउत्पन्न पुरवतात, आणि आशियातील लहान शेतकरी कुटुंबाची अर्थव्यवस्था त्यांच्यावरच अवलंबून असते. उरते विधान (c) — शेतीचा विस्तीर्ण आकार — आणि तेच इथे बसत नाही : मोठ्या शेतजमिनी हे विस्तृत (एक्स्टेन्सिव्ह) शेतीचे लक्षण आहे — प्रेअरी व स्टेप्समधील व्यापारी धान्यशेती किंवा व्यापारी पशुपालन — जिथे जमीन शेकडो हेक्टरांत मोजली जाते, श्रमाची जागा यंत्रे घेतात आणि दर हेक्टरी उत्पादन तुलनेने कमी असते. म्हणून केवळ विधान (c) हेच वैशिष्ट्य नाही, आणि पर्याय (3) हेच उत्तर.

• (1)फक्त (a) — विधान (a) म्हणजे सखोल लागवड, आणि ते या पद्धतीचे केवळ वैशिष्ट्य नाही तर तिचे नावच आहे — 'सखोल' या शब्दाचा अर्थच असा की जमिनीच्या अल्प तुकड्यातून जास्तीत जास्त काढून घेण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात श्रम व निविष्ठा तिच्यावर ओतल्या जातात. 'वैशिष्ट्य नाही' असे विचारणाऱ्या प्रश्नात हा पर्याय निवडणे म्हणजे त्या पद्धतीची स्वतःचीच व्याख्या नाकारणे. प्रश्नातील ठळक नकार निसटला आणि प्रश्न 'सर्वांत ठळक वैशिष्ट्य कोणते' असा वाचला गेला, की उमेदवार नेमका इथे येऊन पोहोचतो.
• (2)(b) आणि (d) — इथे नाव घेतलेली दोन्ही विधाने खरी वैशिष्ट्येच आहेत. लागवडीला पूरक असे पशुपालन, म्हणजे विधान (b), आशियातील लहान शेतीचा अविभाज्य भाग आहे; नांगरणीची शक्ती, शेणखत व जोडउत्पन्न यांसाठी ही शेती जनावरांवर अवलंबून असते. दर हेक्टरी कमाल उत्पादन, म्हणजे विधान (d), हे तर या पद्धतीचे संपूर्ण उद्दिष्टच आहे आणि इतक्या थोड्या जमिनीवर इतके श्रम व निविष्ठा का ओतल्या जातात याचे कारणही तेच. ही जोडी निवडणारा उमेदवार सहसा प्रश्न होकारार्थी वाचून 'सर्वांत कमी आवश्यक' वाटणारी वैशिष्ट्ये सुचवत असतो, तर प्रत्यक्षात खोटे विधान शेतीच्या आकाराविषयीचे आहे.
• (4)(b), (c) आणि (d) — हा पर्याय शेतीच्या विस्तीर्ण आकाराचे विधान (c) बरोबर घेतो आणि मग त्यात या पद्धतीला खरोखर लागू होणारी दोन विधाने जोडतो. सखोल उदरनिर्वाहक शेतीचे दर हेक्टरी उत्पादन जास्त असते आणि पिकांबरोबर जनावरेही पाळली जातात, म्हणून विधाने (b) व (d) 'वैशिष्ट्य नाहीत' असे म्हणणे चूक आहे. या रचनेच्या नकारार्थी प्रश्नांत खोटे विधान ओळखणे हे अर्धेच काम असते; उत्तरातून प्रत्येक खरे विधान वगळावेही लागते, आणि चूक ओळखून मग गरजेपेक्षा जास्त निवड करणाऱ्या उमेदवारांसाठीचा हा ठरलेला सापळा आहे.

शेतीपद्धतींचे वर्गीकरण जमीन व श्रम किती तीव्रतेने वापरले जातात यावर, आणि उत्पादन घरातच वापरले जाते की विकले जाते यावर केले जाते. सखोल उदरनिर्वाहक शेती एका टोकाला आहे : अत्यंत लहान जमीनधारणा, दर हेक्टरी खूप जास्त श्रम व निविष्ठा, दर हेक्टरी जास्त उत्पादन पण दर कामगारामागे कमी उत्पादन, आणि प्रामुख्याने कुटुंबासाठीचे उत्पादन. विस्तृत व्यापारी धान्यशेती दुसऱ्या टोकाला आहे : प्रचंड मोठी जमीनधारणा, मोठ्या प्रमाणात यांत्रिकीकरण, दर हेक्टरी कमी श्रम, दर हेक्टरी तुलनेने कमी उत्पादन पण दर कामगारामागे खूप जास्त उत्पादन, आणि संपूर्णपणे बाजारासाठीचे उत्पादन — कॅनडा व अमेरिकेतील प्रेअरी, पंपास, युक्रेनचे स्टेप्स आणि ऑस्ट्रेलियाचे डाउन्स इथली गव्हाची शेती. या दोहोंच्या मध्ये मिश्र शेती, दुग्धव्यवसाय, मळ्याची शेती, बागायती भाजीपाला शेती आणि व्यापारी पशुपालन येतात. परीक्षेसाठी सर्वांत उपयुक्त भेद म्हणजे दर हेक्टरी उत्पादन विरुद्ध दर कामगारामागे उत्पादन, कारण नेमकी हीच जोडी सखोल व विस्तृत पद्धतींत उलटी होते.

एमपीएससीचा भूगोल विभाग शेतीच्या प्रकारांची परीक्षा व्याख्यांऐवजी वैशिष्ट्यांतून घेतो, आणि जवळजवळ नेहमी इथल्यासारख्या नकारार्थी रूपातच, कारण नकारार्थी प्रश्नामुळे आयोगाला तीन खरी विधाने आणि शेजारच्या शेतीपद्धतीचे एक विधान छापता येते. ती शेजारची पद्धत जवळजवळ नेहमी विस्तृत व्यापारी धान्यशेतीच असते, आणि आयात केलेले वैशिष्ट्य जवळजवळ नेहमी शेतीचा आकार किंवा यांत्रिकीकरण असते. दोन सवयींनी हा गट सुरक्षित होतो : पहिली, ठळक नकार वाचून पर्याय बघण्याआधीच प्रत्येक विधानावर खरे/खोटे अशी खूण करणे; आणि दुसरी, प्रत्येक शेतीपद्धत छोट्या प्रोफाइलच्या रूपात लक्षात ठेवणे — जमीनधारणेचा आकार, श्रमाची तीव्रता, दर हेक्टरी उत्पादन, दर कामगारामागे उत्पादन, प्रमुख पिके आणि जगातले प्रदेश — म्हणजे विधान ढोबळ आठवणीशी नव्हे तर या प्रोफाइलशी ताडून पाहता येते. हे वर्गीकरण भारतीय शेतीवरील प्रश्नांनाही पुरवठा करते : भारतातले सरासरी वहितीखालचे क्षेत्र एका हेक्टरच्या आसपास असूनही बागायती पट्ट्यांत दर हेक्टरी उत्पादन जास्त का, आणि जमिनीचे तुकडे पडणे ही केवळ आकडेवारी न मानता धोरणात्मक समस्या का मानली जाते, हे याच भेदातून उलगडते.

• सखोल उदरनिर्वाहक शेती पूर्व, दक्षिण व आग्नेय आशियातील दाट लोकवस्तीच्या मान्सून प्रदेशांत चालते आणि तिचे वैशिष्ट्य म्हणजे अत्यंत लहान व अनेकदा तुकडे पडलेली जमीनधारणा.
• या पद्धतीत दर हेक्टरी श्रमाचा वापर खूप जास्त असतो; त्यासोबत शेणखत, जलसिंचन आणि आधुनिक काळात रासायनिक खते व अधिक उत्पादन देणारे वाण वापरले जातात, आणि बहुपीक पद्धत सर्रास आढळते.
• दर हेक्टरी उत्पादन जास्त तर दर कामगारामागे उत्पादन कमी असते — विस्तृत व्यापारी धान्यशेतीत हीच स्थिती नेमकी उलटी असते.
• नांगरणीची शक्ती, शेणखत व दूध यांसाठी पाळलेली जनावरे या पद्धतीत लागवडीला पूरक असतात, स्वतंत्र व्यापारी उद्योग म्हणून नव्हे.
• मोठा शेतीचा आकार, मोठ्या प्रमाणात यांत्रिकीकरण आणि कमी श्रम ही प्रेअरी, पंपास, स्टेप्स व ऑस्ट्रेलियाच्या डाउन्समध्ये चालणाऱ्या विस्तृत व्यापारी धान्यशेतीची वैशिष्ट्ये आहेत.

• प्रश्नातील ठळक 'नाही' निसटणे आणि वेगळे पडणाऱ्या विधानाऐवजी सर्वांत ठळक वैशिष्ट्याचे उत्तर देणे
• खोटे विधान बरोबर ओळखून मग त्याच्यासोबत खरी विधानेही उत्तरात घालणे, जसे पर्याय (4) करतो
• दर हेक्टरी जास्त उत्पादन आणि दर कामगारामागे जास्त उत्पादन यांची गल्लत करणे; सखोल उदरनिर्वाहक शेतीत पहिले असते, दुसरे नाही

एमपीएससीच्या प्रश्नपत्रिकांत शेतीच्या प्रकारांचे प्रश्न सरळ व्याख्यांपेक्षा नकारार्थी विधानसंचांच्या रूपात कितीतरी जास्त वेळा येतात, आणि खोटे विधान जवळजवळ नेहमी विरुद्ध पद्धतीतून उचललेले असते — उदरनिर्वाहक शेतीच्या यादीत मोठी जमीनधारणा, अवजड यंत्रे किंवा निर्यातीसाठीचे उत्पादन घुसवलेले. या पद्धतीत कोणते पीक प्रमुख आहे, ती जगात कुठे चालते, किंवा भारतातील कोणत्या राज्यांत तिची वैशिष्ट्ये सर्वांत ठळक दिसतात असे जोडीचे प्रश्नही अपेक्षित धरावेत. प्रत्येक पद्धत सहा ओळींच्या प्रोफाइलच्या रूपात शिकणे, आणि पर्याय वाचण्याआधीच प्रत्येक विधानावर खरे/खोटे अशी खूण करणे — यामुळेच नकारार्थी रचना निरुपद्रवी होते.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  सखोल उदरनिर्वाहक शेतीतील उत्पादकतेचे वर्णन खालीलपैकी कोणता संयोग बरोबर करतो ?

  • (a)दर हेक्टरी जास्त उत्पादन आणि दर कामगारामागे जास्त उत्पादन
  • (b)दर हेक्टरी जास्त उत्पादन आणि दर कामगारामागे कमी उत्पादन
  • (c)दर हेक्टरी कमी उत्पादन आणि दर कामगारामागे जास्त उत्पादन
  • (d)दर हेक्टरी कमी उत्पादन आणि दर कामगारामागे कमी उत्पादन

  उत्तर(b) दर हेक्टरी जास्त उत्पादन आणि दर कामगारामागे कमी उत्पादन — अत्यंत लहान जमीनधारणेवर प्रचंड श्रम ओतले जात असल्याने जमिनीची उत्पादकता जास्त आणि श्रमाची उत्पादकता कमी राहते. विस्तृत व्यापारी धान्यशेतीत हे उलट होते : मोठ्या जमिनीवर श्रमाची जागा यंत्रे घेतात, त्यामुळे दर हेक्टरी उत्पादन तुलनेने कमी पण दर कामगारामागे उत्पादन खूप जास्त असते.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  मोठी जमीनधारणा, मोठ्या प्रमाणात यांत्रिकीकरण, दर हेक्टरी कमी श्रम आणि संपूर्णपणे बाजारासाठीचे उत्पादन ही कोणत्या शेतीपद्धतीची वैशिष्ट्ये आहेत ?

  • (a)सखोल उदरनिर्वाहक शेती
  • (b)स्थलांतरित शेती
  • (c)विस्तृत व्यापारी धान्यशेती
  • (d)बागायती भाजीपाला शेती

  उत्तर(c) विस्तृत व्यापारी धान्यशेती — उत्तर अमेरिकेतील प्रेअरी, पंपास, स्टेप्स आणि ऑस्ट्रेलियाच्या डाउन्समध्ये ती चालते, जिथे श्रमाऐवजी यंत्रांच्या साहाय्याने अत्यंत मोठ्या शेतांवर गहू घेतला जातो. बागायती भाजीपाला शेती आकाराने याच्या नेमकी उलट — लहान, सखोल आणि शहरी बाजारपेठांच्या जवळची — असते.