MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 15 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (2) — '(a) - (iii), (b) - (iv), (c) - (ii), (d) - (i)'. स्वदेशी चळवळ 1905 साली जाहीर झालेल्या बंगालच्या फाळणीविरुद्धचे बंगालमधले आंदोलन म्हणून सुरू झाली, पण ती बंगालपुरती राहिली नाही; ती ज्या-ज्या प्रदेशात नेली गेली त्या प्रत्येक प्रदेशासाठी प्रमाणित नोंदी एकेक नेता सांगतात. छापलेल्या जोड्या एकेक करून पाहू. मुंबई, म्हणजे (a), जुळते (iii) लोकमान्य टिळक यांच्याशी — त्यांनी 'केसरी' व 'मराठा' या वृत्तपत्रांतून आणि आधीच जनआंदोलनाची साधने बनवलेल्या गणेशोत्सव व शिवजयंती उत्सवांतून स्वदेशी व बहिष्काराचा कार्यक्रम मुंबई-पुण्यात नेला. दिल्ली, म्हणजे (b), जुळते (iv) सय्यद रझा हैदर यांच्याशी — इतिहासात हे नाव सहसा सय्यद हैदर रझा असे लिहिले जाते, या प्रश्नपत्रिकेत नावाचे दोन भाग उलट क्रमाने छापले आहेत. पंजाब, म्हणजे (c), जुळते (ii) लाला लजपतराय यांच्याशी — अजितसिंग यांच्यासोबत त्यांनी तिथे चळवळ नेली, आणि हे आंदोलन सरकारला इतके अस्वस्थ करणारे ठरले की 1907 साली दोघांनाही मंडालेला हद्दपार करण्यात आले. मद्रास, म्हणजे (d), जुळते (i) चिदंबरम पिल्लई यांच्याशी — म्हणजे वि. ओ. चिदंबरम पिल्लई, ज्यांनी 1906 साली तुतिकोरीन येथे स्वदेशी स्टीम नॅव्हिगेशन कंपनी काढून, ब्रिटिशांच्या मालकीच्या कंपनीशी स्पर्धा करणारी जहाजे चालवून स्वदेशीला सर्वांत ठोस व्यापारी रूप दिले, आणि त्याची किंमत तुरुंगवास व उद्ध्वस्त आयुष्याने चुकवली. या चारही जोड्या म्हणजे नेमका पर्याय (2). या प्रश्नात उपयोगी आधार मुंबई-टिळक हाच आहे : छापलेल्या चारपैकी तीन पर्याय पंजाब-लजपतराय ही जोडी मान्यच करतात, म्हणजे ती काहीच वेगळे करून दाखवत नाही; प्रत्यक्षात प्रश्न ठरतो तो उमेदवार टिळकांना मुंबईत ठेवतो, की दिल्लीत वा मद्रासला, यावर.

• (1)(a) - (iv), (b) - (iii), (c) - (ii), (d) - (i) — हा पर्याय पंजाब व मद्रासबाबत बरोबर आहे, पण पहिल्या दोन जोड्या अदलाबदल करतो : सय्यद हैदर रझा यांना मुंबईत आणि टिळकांना दिल्लीत बसवतो. टिळकांचा तळ पुणे व मुंबई होता, जिथे त्यांची वृत्तपत्रे व उत्सव यांनी स्वदेशी-बहिष्काराच्या कार्यक्रमाला तयार श्रोतृवर्ग मिळवून दिला; दिल्लीत त्यांची कोणतीही संघटनात्मक भूमिका नव्हती, आणि प्रमाणित नोंदी दिल्लीसाठी सय्यद हैदर रझा यांचेच नाव घेतात. इथे फक्त एकच जोडी हलवलेली असल्याने हा 'थोडक्यात हुकणारा' पर्याय ठरतो — दोन जोड्या तपासून, त्या बरोबर निघाल्या म्हणून तिथेच थांबणाऱ्या उमेदवाराला तो पकडतो.
• (3)(a) - (iv), (b) - (i), (c) - (ii), (d) - (iii) — इथे फक्त पंजाबची जोडी टिकते. सय्यद हैदर रझा दिल्लीहून मुंबईला हलवले जातात, चिदंबरम पिल्लई मद्रासहून दिल्लीला जातात आणि टिळक मद्रासला बसवले जातात. यांतली चिदंबरम पिल्लई यांच्याबाबतची चूक सर्वांत सहज पकडता येण्यासारखी आहे : त्यांचा संपूर्ण उद्योग सागरी व दाक्षिणात्य होता, मद्रास इलाख्यातील तुतिकोरीनवर केंद्रित; 1906 साली त्यांनी काढलेल्या स्वदेशी स्टीम नॅव्हिगेशन कंपनीने कोलंबो मार्गावरील ब्रिटिश जहाजवाहतुकीच्या मक्तेदारीला आव्हान दिले — असा उद्योग दिल्लीतून चालवताच आला नसता.
• (4)(a) - (i), (b) - (ii), (c) - (iv), (d) - (iii) — या पर्यायातील प्रत्येक जोडी चुकीची आहे. चिदंबरम पिल्लई मुंबईत, लाला लजपतराय दिल्लीत, सय्यद हैदर रझा पंजाबात आणि टिळक मद्रासला. चारपैकी एकही आधार नसताना अंदाजाने उत्तर देणाऱ्या उमेदवारासाठीचा हा पर्याय आहे, आणि तो एका नजरेत ओळखता का येतो हे लक्षात घेण्यासारखे आहे : पंजाबला लाला लजपतराय यांच्याशी न जोडणारा हा एकमेव पर्याय आहे, आणि नेमकी हीच जोडी जवळजवळ प्रत्येक उमेदवाराच्या पक्की लक्षात असते — म्हणजे अर्धवट माहितीवरही तो लगेच वगळता येतो.

1905 ची स्वदेशी चळवळ ही भारतीय राजकारणातली पहिली अशी चळवळ आहे जिला राष्ट्रीय व्याप्ती होती आणि जिच्याजवळ केवळ मागण्यांची यादी नव्हे तर विधायक आर्थिक कार्यक्रम होता. तिचे चार घटक होते : ब्रिटिश मालावर बहिष्कार, भारतीय उत्पादनांना उत्तेजन, सरकारी संस्थांबाहेरचे राष्ट्रीय शिक्षण, आणि निष्क्रिय प्रतिकार. ठिणगी बंगालने पुरवली — कर्झनने 1905 साली जाहीर केलेली आणि 16 ऑक्टोबर रोजी अमलात आलेली फाळणी, ज्या दिवशी शोक पाळला गेला आणि ऐक्याचे प्रतीक म्हणून राख्या बांधल्या गेल्या — पण जहाल नेतृत्वाने हा कार्यक्रम मुद्दाम बंगालबाहेर नेला, आणि त्यातून उभे राहिलेले प्रादेशिक नेतृत्व हाच या प्रश्नाचा विषय आहे. चळवळीच्या आर्थिक बाजूने खरेखुरे उद्योग उभे राहिले, ज्यांत वि. ओ. चिदंबरम पिल्लई यांची स्वदेशी स्टीम नॅव्हिगेशन कंपनी सर्वांत प्रसिद्ध; आणि शैक्षणिक बाजूने राष्ट्रीय शाळा व महाविद्यालये उभी राहिली. फाळणी 1911 साली रद्द झाली, पण या वर्षांत विकसित झालेली तंत्रे — बहिष्कार, निदर्शने, जनउत्सव, राष्ट्रीय शिक्षण — पुढे चळवळीचा प्रमाणित शस्त्रसंग्रह बनली.

या प्रश्नपत्रिकेत स्तंभजुळणीचे प्रश्न मोजकेच आहेत, आणि एमपीएससी ते अशा प्रकारे बांधते की एक-दोन जोड्या सर्वांना ठाऊक असतात व उरलेल्या नसतात — म्हणजे प्रत्यक्षात परीक्षा घेतली जाते ती फरक करून दाखवणाऱ्या जोडीचीच. कार्यक्षम पद्धत अशी : ज्या जोड्यांबद्दल खात्री आहे त्या पक्क्या करा, त्यांच्याशी विसंगत असलेले सर्व पर्याय कापून टाका, आणि मग उरलेल्या पर्यायांतून ज्या एका जोडीबद्दल सर्वांत कमी खात्री आहे तिच्यावर निर्णय घ्या — चारही जोड्या क्रमाने तपासत बसण्याऐवजी. या प्रश्नात आधी पक्क्या करण्याच्या जोड्या म्हणजे पंजाब-लजपतराय आणि मद्रास-चिदंबरम पिल्लई; प्रत्यक्ष उत्तर ठरते ते टिळक कुठे ठेवले जातात यावर. स्वदेशी चळवळीचे प्रादेशिक नेते स्वतंत्र यादी म्हणूनही शिकण्यासारखे आहेत, कारण हद्दपारी, वृत्तपत्रे आणि सुरत फूट यांविषयीच्या प्रश्नांत तीच नावे पुन्हा येतात. दोनच वर्षांनी झालेल्या सुरत फुटीतलेही हेच कलाकार असल्याने ही नावे दुसऱ्या एका गुणधर्मासह लक्षात ठेवावी लागतात — कोण मवाळांबरोबर राहिले आणि कोण जहालांबरोबर गेले — कारण एमपीएससी याच माणसांना दोन्ही संदर्भांत विचारते.

• 1905 साली जाहीर झालेल्या बंगालच्या फाळणीविरुद्ध सुरू झालेली स्वदेशी चळवळ परदेशी मालावरील बहिष्कार, भारतीय उत्पादनांना उत्तेजन, राष्ट्रीय शिक्षण आणि निष्क्रिय प्रतिकार यांवर उभी होती.
• बंगालबाहेरचा तिचा विस्तार प्रदेश व नेता अशा जोड्यांनी सांगितला जातो : मुंबई-पुणे टिळकांच्या नेतृत्वाखाली, पंजाब लाला लजपतराय व अजितसिंग यांच्या, दिल्ली सय्यद हैदर रझा यांच्या आणि मद्रास वि. ओ. चिदंबरम पिल्लई यांच्या.
• वि. ओ. चिदंबरम पिल्लई यांनी 1906 साली तुतिकोरीन येथे ब्रिटिश जहाजवाहतुकीशी स्पर्धा करण्यासाठी स्वदेशी स्टीम नॅव्हिगेशन कंपनीची स्थापना केली, आणि 1908 च्या आंदोलनानंतर त्यांना तुरुंगवास भोगावा लागला.
• पंजाबातील शेतकरी व स्वदेशी आंदोलनानंतर लाला लजपतराय व अजितसिंग यांना 1907 साली मंडालेला हद्दपार करण्यात आले.
• बंगालची फाळणी 16 ऑक्टोबर 1905 रोजी अमलात आली — तो दिवस शोक व राखी बांधण्याचा दिवस म्हणून पाळला गेला — आणि 1911 साली ती रद्द करण्यात आली.

• चारही जोड्या पडताळण्याचा प्रयत्न करणे, तर एक जोडी चारपैकी तीन पर्यायांत असल्याने ती काहीच ठरवत नाही
• टिळकांची कीर्ती प्रादेशिक नव्हे तर राष्ट्रीय आहे म्हणून त्यांना मुंबई-पुण्याऐवजी दुसरीकडे कुठेही बसवणे
• छापलेले दोन स्तंभ त्यांच्या पानावरील जागेमुळेच एकमेकांशी जोडलेले आहेत असे वाचणे; ती केवळ मांडणी आहे, उत्तर नव्हे

समांतर घटकांची यादी अस्तित्वात असते नेमक्या त्याच विषयांसाठी एमपीएससी स्तंभजुळणी वापरते — चळवळीचे प्रादेशिक नेते, नद्या व त्यांच्या उपनद्या, संस्था व त्यांचे संस्थापक, राष्ट्रीय उद्याने व त्यांची राज्ये. रचना सहसा अशी असते : एका पर्यायात एकच जोडी अदलाबदल केलेली, एकात दोन, आणि एकात सर्वच हलवलेल्या — म्हणजे गुण गमावले जातात ते भरकटलेल्या पर्यायावर नव्हे तर थोडक्यात हुकणाऱ्या पर्यायावर. भरवशाची पद्धत म्हणजे खात्रीच्या जोड्यांपासून सुरुवात करून पर्याय कापणे आणि मग उरलेल्या एकाच जोडीवर निर्णय घेणे; आणि स्वदेशी चळवळीपुरते बोलायचे तर प्रदेश-नेता ही यादी एकसंध शिकली की हा प्रश्न काही सेकंदांत सुटतो.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  ब्रिटिश जहाजवाहतुकीशी स्पर्धा करण्यासाठी 1906 साली तुतिकोरीन येथे सुरू झालेली स्वदेशी स्टीम नॅव्हिगेशन कंपनी कोणत्या नेत्याने स्थापन केली ?

  • (a)वि. ओ. चिदंबरम पिल्लई
  • (b)सुब्रह्मण्य भारती
  • (c)बिपिनचंद्र पाल
  • (d)अजितसिंग

  उत्तर(a) वि. ओ. चिदंबरम पिल्लई — स्वदेशी कार्यक्रमाचे सर्वांत ठोस व्यापारी रूप म्हणून त्यांनी 1906 साली तुतिकोरीन येथे स्वदेशी स्टीम नॅव्हिगेशन कंपनी काढली, आणि 1908 मध्ये झालेल्या आंदोलनानंतर त्यांना तुरुंगात टाकण्यात आले. सुब्रह्मण्य भारती हे तमिळ प्रदेशातील या चळवळीचे कवी होते, तर अजितसिंग यांनी पंजाबात लाला लजपतराय यांच्यासोबत काम केले.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  लाला लजपतराय व अजितसिंग यांना 1907 साली कोणत्या प्रांतातील आंदोलनाच्या संदर्भात मंडालेला हद्दपार करण्यात आले ?

  • (a)बंगाल
  • (b)पंजाब
  • (c)मद्रास
  • (d)मुंबई

  उत्तर(b) पंजाब — या दोघांनी पंजाबातील स्वदेशी व शेतकरी आंदोलनाचे नेतृत्व केले, आणि सरकारने 1907 साली त्यांना मंडालेला हद्दपार केले. टिळकांनाही पुढच्याच वर्षी मंडालेला पाठवण्यात आले, पण 'केसरी' तील लेखनावरून मुंबईत झालेल्या स्वतंत्र राजद्रोह खटल्यानंतर.