MPSC 2024 पूर्व परीक्षा पेपर-१ · प्रश्न 13 / 100

बरोबर उत्तर पर्याय (1) — 'फक्त (a), (c) आणि (d)'. सुमारे इ.स. 606 ते 647 या काळात प्रथम थानेसर आणि नंतर कनौज येथून राज्य करणारा हर्षवर्धन हा भारतीय राजांमधली दुर्मिळ गोष्ट होता — प्रत्यक्ष लिहिणारा नाटककार. संस्कृतमधील तीन नाटके त्याच्या नावावर आहेत : 'प्रियदर्शिका' व 'रत्नावली' ही दोन्ही नाटिका प्रकारातील, राजदरबारात वेशांतर करून राहणारी राजकन्या आणि अखेरीस तिची ओळख पटून होणारा विवाह या परिचित कथानकावर उभी; आणि 'नागानंद' हे पूर्णपणे वेगळ्या धाटणीचे नाटक, ज्यात गरुडापासून नागांचे रक्षण करण्यासाठी स्वतःचा देह अर्पण करणाऱ्या जीमूतवाहन बोधिसत्त्वाची बौद्ध कथा रंगवली आहे. म्हणून विधाने (a), (c) व (d) ही त्याची. विधान (b), म्हणजे 'हर्षचरित', त्याचे नाही — आणि संपूर्ण प्रश्न याच एका ओळीवर फिरतो, कारण पानावरील उरलेल्या प्रत्येक पर्यायात तेच विधान आहे. 'हर्षचरित' हे हर्षाविषयीचे चरित्र आहे, हर्षाने लिहिलेले नव्हे : त्याच्या दरबारातील कवी बाणभट्ट याने ते अलंकारिक संस्कृत गद्यात रचले, आणि संस्कृत साहित्यातले पहिले लक्षणीय ऐतिहासिक चरित्र म्हणून त्याचा गौरव होतो; पुढच्या दरबारी 'चरित' प्रकाराचा तोच आदर्श ठरला. बाणाने 'कादंबरी' ही गद्यकादंबरीही लिहिली. या प्रश्नाने वापरलेला गोंधळ अगदी स्वाभाविक आहे — 'हर्षचरित' हे नाव राजाचीच रचना असल्यासारखे वाटते आणि हर्षाच्या कारकिर्दीच्या संदर्भात सर्वाधिक उद्धृत होणारा ग्रंथही तोच आहे — पण 'चरित' म्हणजे ज्याचे नाव घेतले आहे त्याचे जीवन व कर्तृत्व, म्हणजे शीर्षक लेखक नव्हे तर विषय सांगते. विधान (b) वगळले की केवळ पर्याय (1) उरतो, आणि तेच उत्तर.

• (2)फक्त (a), (b) आणि (c) — हा पर्याय 'हर्षचरित' स्वीकारतो, जे हर्षाने नव्हे तर बाणभट्टाने हर्षाविषयी लिहिले आहे; आणि त्याचबरोबर 'नागानंद' वगळतो, जे खरोखर हर्षाचेच आहे. 'प्रियदर्शिका' व 'रत्नावली' या दोन नाटिका ठाऊक असलेला आणि मग हर्षाशी संबंधित सर्वांत प्रसिद्ध शीर्षक कोणी लिहिले हे न विचारताच यादी पूर्ण करणारा उमेदवार इथे येतो — नेमक्या याच वाचनसवयीला शिक्षा करण्यासाठीच हा प्रश्न रचलेला आहे.
• (3)फक्त (a), (b) आणि (d) — हा पर्याय 'हर्षचरित' विषयी तीच चूक करतो आणि वर 'रत्नावली' वगळून ती वाढवतो — हर्षाच्या नावावर सर्वांत खात्रीने असलेल्या दोन नाटिकांपैकी एक आणि त्याची म्हणून सर्वाधिक उद्धृत होणारी कृती. 'नागानंद' त्याच्या वेगळ्या बौद्ध विषयामुळे लक्षात राहते, 'हर्षचरित' कारकिर्दीचा प्रमाणित स्रोत म्हणून लक्षात राहते, पण दोन दरबारी नाटिकांपैकी नेमकी कोणती यादीत हवी हे आठवत नाही — अशा उमेदवारांची गाडी इथे येऊन थांबते.
• (4)वरील सर्व — चारही विधाने स्वीकारणे म्हणजे हर्षाने स्वतःचे चरित्र स्वतःच लिहिले असे मान्य करणे, आणि तसे नाही — 'हर्षचरित' ही बाणभट्टाची कृती आहे. यादीतले प्रत्येक शीर्षक हर्षाच्या कारकिर्दीशी संबंधित आहे एवढे ओळखणाऱ्या आणि राजाने काय रचले व राजाविषयी काय रचले गेले यांत फरक न करणाऱ्या उमेदवारासाठी हा स्वाभाविक पर्याय ठरतो. संचातील चारपैकी तीन विधाने खरी असतील तेव्हा सर्वसमावेशक पर्यायाचे भवितव्य चौथ्या विधानावरच अवलंबून असते, आणि इथले चौथे विधान म्हणजे सरळसरळ चुकीचे श्रेय आहे.

पूर्वमध्ययुगीन भारतासाठी हर्षाची कारकीर्द असामान्यरीत्या चांगली नोंदलेली आहे, कारण तिच्याविषयी तीन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे टिकून आहेत : राजाच्या स्वतःच्या साहित्यकृती, दरबारी चरित्र, आणि परदेशी निरीक्षकाचा वृत्तान्त. 'प्रियदर्शिका', 'रत्नावली' व 'नागानंद' ही नाटके अशी संस्कृत दरबारी संस्कृती दाखवतात जिच्यात राजा स्वतः रसिक व आश्रयदाता असणे अपेक्षित होते; 'नागानंद' चा बौद्ध विषय हर्षाने बौद्ध धर्माला व नालंदेला दिलेल्या आश्रयाचेही प्रतिबिंब आहे. बाणभट्टाचे 'हर्षचरित' हे संस्कृतमधले पहिले मोठे गद्यचरित्र असून त्याने सुरू केलेल्या प्रकारातूनच पुढे बिल्हणाचे 'विक्रमांकदेवचरित' आणि त्याच अंगाने जाणारी कल्हणाची 'राजतरंगिणी' निर्माण झाली. हर्षाच्या कारकिर्दीत भारतात अनेक वर्षे राहिलेला चिनी प्रवासी ह्युएन त्सांग (श्वानझांग) कनौज व प्रयाग येथील सभांचे आणि बौद्ध धर्माच्या स्थितीचे बाहेरच्या माणसाचे वर्णन पुरवतो. या तीन स्रोतांमुळेच ज्या मोजक्या प्राचीन भारतीय राज्यकर्त्यांचे व्यक्तिमत्त्व काहीसे दिसते, त्यांत हर्षाचा समावेश होतो.

लेखक-आणि-कृती हे प्रश्न एमपीएससीच्या प्राचीन इतिहास विभागातले कायमचे पाहुणे आहेत, आणि आयोगाचा आवडता सापळा नेमका इथे वापरलेला आहे : आश्रयदात्याचे नाव सांगणारे, लेखकाचे नाही, असे शीर्षक. हाच सापळा अभ्यासक्रमभर पुन्हापुन्हा येतो — बाणाचे 'हर्षचरित', बिल्हणाचे 'विक्रमांकदेवचरित', चंदबरदाईचे मानले जाणारे 'पृथ्वीराज रासो', वाक्पतिराजाचे 'गौडवहो', आणि तुलसीदासांचे 'रामचरितमानस' विरुद्ध संध्याकर नंदीचे 'रामचरित' — आणि प्रत्येक वेळी शीर्षकालाच सही मानणारा उमेदवार गुण गमावतो. सुरक्षित राहण्याचा मार्ग म्हणजे राजांनी स्वतः लिहिलेल्या कृतींच्या यादीशेजारी दरबारी कवी व त्यांचे आश्रयदाते राजे अशी दुहेरी यादी ठेवणे. हर्षाची कारकीर्द ह्युएन त्सांगच्या प्रवासातून आणि नर्मदेवर चालुक्यांनी घातलेल्या अडथळ्यातूनही विचारली जाते, म्हणून ती चार तपशिलांचा गठ्ठा म्हणून लक्षात ठेवणे कार्यक्षम ठरते — त्याने लिहिलेली नाटके, त्याच्याविषयी लिहिले गेलेले चरित्र, चिनी प्रवाशाचा वृत्तान्त आणि दुसऱ्या पुलकेशीचा विजय — कारण यांतले एक विचारणारे आयोग दुसऱ्या वर्षी बाकीचेही विचारते.

• पुष्यभूती किंवा वर्धन घराण्यातील हर्षवर्धनाने सुमारे इ.स. 606 ते 647 या काळात प्रथम थानेसर व नंतर कनौज येथून राज्य केले.
• हर्षाच्या नावावर संस्कृतमधील तीन नाटके आहेत : 'प्रियदर्शिका', 'रत्नावली' व 'नागानंद'; यांतील शेवटच्या नाटकात जीमूतवाहन बोधिसत्त्वाची बौद्ध कथा रंगवली आहे.
• 'हर्षचरित' हर्षाचा दरबारी कवी बाणभट्ट याने लिहिले आणि ते संस्कृतमधले पहिले मोठे ऐतिहासिक चरित्र मानले जाते; बाणाने 'कादंबरी' ही गद्यकादंबरीही रचली.
• चिनी प्रवासी ह्युएन त्सांग याने हर्षाच्या कारकिर्दीत भारताला भेट दिली आणि कनौज व प्रयाग येथे भरलेल्या धार्मिक सभांचे वर्णन केले.
• हर्षाच्या दक्षिणेकडील विस्ताराला बदामीच्या चालुक्यांचा दुसरा पुलकेशी याने अटकाव केला; रविकीर्तीने रचलेल्या ऐहोळे शिलालेखात या विजयाची नोंद आहे.

• 'क्ष-चरित' अशा रचनेचे शीर्षक क्ष याने लिहिलेले मानणे; ते चरित्राचा विषय सांगते, लेखक नव्हे
• बौद्ध विषय दोन दरबारी नाटिकांहून वेगळा वाटतो म्हणून हर्षाच्या कृतींतून 'नागानंद' वगळणे
• यादीतली बहुतेक शीर्षके कारकिर्दीशी संबंधित आहेत म्हणून सर्वसमावेशक पर्याय निवडणे, तर त्यांतले एक दुसऱ्याच लेखणीचे आहे

प्राचीन व मध्ययुगीन इतिहासातील साहित्य एमपीएससी जवळजवळ संपूर्णपणे लेखक-कृती जुळणीतूनच तपासते — याच प्रश्नासारख्या विधानसंचांत, स्तंभजुळणीच्या प्रश्नांत, किंवा सरळ एका ओळीच्या प्रश्नात. अवघडपणा नेहमी एकाच पद्धतीने तयार केला जातो : राजाने लिहिलेली कृती आणि राजाविषयी लिहिलेली कृती एकत्र मिसळणे, किंवा दरबारी कवीला चुकीच्या आश्रयदात्याशी जोडणे. परीक्षेला येणारी यादी लहान व स्थिर असल्याने भरवशाची तयारी म्हणजे कृती, लेखक, आश्रयदाता व भाषा असा आटोपशीर तक्ता, आणि पर्याययादीतल्या प्रत्येक शीर्षकाबद्दल 'लेखणी प्रत्यक्षात कोणाच्या हातात होती' हा प्रश्न विचारण्याची शिस्त.

या प्रश्नाशी थेट संबंधित मागील PYQ आढळला नाही.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  हर्षवर्धनाचे अलंकारिक संस्कृत गद्यातील चरित्र असलेले 'हर्षचरित' कोणत्या लेखकाने रचले ?

  • (a)बाणभट्ट
  • (b)कालिदास
  • (c)भवभूती
  • (d)बिल्हण

  उत्तर(a) बाणभट्ट — हर्षाचा दरबारी कवी, ज्याने 'कादंबरी' ही गद्यकादंबरीही लिहिली, आणि ज्याचे 'हर्षचरित' संस्कृतमधले पहिले मोठे ऐतिहासिक चरित्र मानले जाते. बिल्हणाने नंतरच्या चालुक्य राजा सहाव्या विक्रमादित्यासाठी तशाच धाटणीचे 'विक्रमांकदेवचरित' लिहिले, तर कालिदास व भवभूती हे इतर काळांतील नाटककार आहेत.

• सराव प्रश्न — प्रत्यक्ष विचारलेला प्रश्न नाही

  हर्षवर्धनाच्या नावावर असलेल्या नाटकांपैकी कोणत्या नाटकात जीमूतवाहन बोधिसत्त्वाची बौद्ध कथा रंगवली आहे ?

  • (a)प्रियदर्शिका
  • (b)रत्नावली
  • (c)नागानंद
  • (d)कादंबरी

  उत्तर(c) नागानंद — नागांचे रक्षण करण्यासाठी स्वतःचा देह अर्पण करणाऱ्या जीमूतवाहन बोधिसत्त्वाची कथा या नाटकात येते, आणि त्याच लेखकाच्या 'प्रियदर्शिका' व 'रत्नावली' या दोन दरबारी नाटिकांहून ते वेगळे ठरते. 'कादंबरी' हे नाटकच नाही — ती बाणभट्टाची संस्कृत गद्यकादंबरी आहे.